Taǵy da qazaq mektebi... Qalanyń qıyr shetindegi Daryndy balalarǵa arnalǵan oblystyq mamandandyrylǵan mektep-lıseı-ınternatynyń oqýshylary bótelkedegi sýdy batareıaǵa jylytyp baryp jýynady. Osydan-aq oblys ortalyǵyndaǵy fızıka-matematıka baǵytynda bilim beretin lıseı-ınternattyń jaı-kúıin baǵamdaı berińiz. Shydamnyń da shegi bar dep ata-analar habarlasqan soń «daryndylar» oqıtyn kór-qýystaǵy bilim ordasyna moıyn burdyq. Jaǵdaıy ras, jaǵa ustatarlyqtaı.
Ánsheıinde «bolashaǵymyz bilimde, erteńimiz ilimde» dep urandaýdan aldymyzǵa jan salmaımyz. Sapaly mektepte bilim ala almaı júrgen oqýshy men ata-ana aldynda san túrli syltaý, asta-tók ýáde aıtýdan da jalyqpaı kele jatyrmyz. Olaı deıtinim, Rıdderdegi «Shyńyraq» kópsalaly mektep-gımnazııasynyń toz-tozy shyǵyp turǵandyǵy men Altaı aýdanyndaǵy №1 Jańa Buqtyrma orta mektebiniń balalary balabaqsha ǵımaratynda oqyp otyrǵandyǵyn aıtyp, jazýdaı-aq jazdyq. Nátıje qane? Áli kúnge deıin bitpeıtin ýáde, jipteı sozylǵan jospar. Endigi qozǵaıyq dep otyrǵanymyz, О́skemendegi Daryndy balalarǵa arnalǵan oblystyq mamandandyrylǵan mektep-lıseı-ınternatynyń shash-etek problemasy. Ata-analary dabyl qaqpasa, bilim ordasynyń ishki máselesin qoıyp, oıdym-oıdym kóshedegi oryn tepken jerin de bilmeıdi ekenbiz. Bizdi qoıyp, bilim basqarmasynyń basshylary da sırek iz sala ma dep qaldyq.
Qorshaý ishindegi qos ǵımarattyń biri – mektep, endi biri – ınternat. Jeke sektorda ornalasqandyqtan, shyǵar ortalyqtandyrylǵan jylý men sý júıesine qosylmaǵan. Eki ǵımarat ta álimsaqtan mekteptiń jeke qazandyǵymen jylytylady. Eń áýeli basshylyqtyń ruqsatymen mektep ishin araladyq. 1962 jyly boı kótergen ǵımarattyń syrtyn saıdıngpen qaptap, jarqyratyp qoıǵanymen, kireberis esiginen bas suǵa ótken ǵasyrdaǵy ǵımarattardyń atmosferasyn sezindik. Maǵjan aqyn tórden oryn bergen muǵalimderdiń bólmesi atymen joq. Qoldary qalt etse, baspaldaqtyń astyńǵy jaǵyndaǵy qýysta túski as-sýlaryn ishedi, qaǵazdaryn jazady. Mekteptiń tehnıkalyq personaldarynyń da tústenetin jerleri sol qýys. Sol qýysta qysqatolqyndy pesh, kishigirim tońazytqyshtary tur. Kıim-keshekterin de sol jerge iletin kórinedi. Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq stansa dárigerleri talaptarǵa qaıshy dep myń jerden aıyppul salǵanymen, másele sheshilmeıdi. Al psıhologtiń kabıneti – burynǵy dárethana. Qubyry bólmeniń buryshymen ótedi. Ol qaıbir jańa qubyr deısiz. Kóne qubyrdan qońsyǵan ıis shyǵady. Iis shydatpaǵan soń psıholog terezeni ashyp qoıýǵa májbúr. Terezeden qarsy aldyndaǵy qazandyqtyń tútini kirip, sórelerdegi aq paraqtardy qap-qara ys etedi. Sol yspen demalǵan soń da shyǵar, mekteptiń jalǵyz mamany jıi syrqattanyp qalady. Dárethanada otyrmasa, dárini ýystap ishpes te edi. Tóbesinen aqqan sýdy sóz etpeı-aq qoıdyq.
Qońyraý soǵylǵanda biz sport zalǵa kirgenbiz. Sabaq aıaqtala sala oqýshylar sheshiný bólmesine asyqqan. Qyzyq, ul-qyzdardyń kıim aýystyratyn bólmesi bireý. Ortasyn qalqalap bólip qoıǵan. Dene shynyqtyrý páni muǵalimi standartqa saı kelmeıtin sport zaldyń bir buryshynda otyryp, jýrnalyn toltyrady. Arnaıy bólme qarastyrylmaǵan. Akt zaly da seksen orynǵa shaqtalǵan. Pán kabınetterinen ınteraktıvti taqta sekildi zamanaýı tehnıkalardy da baıqamadyq. Eskiliktiń ıisi ańqyp tur. Kireberistegi mekteptiń kıim ilgishi de 300-ge jýyq oqýshyǵa tarlyq etetin kórinedi.
Apta sońy. Internattaǵy balalaryn úıdi-úıine alyp ketýge ata-analar kelip jatyr. Alyp ketpese, munda jýynyp-shaıynatyndaı múmkindik joq. Dızeldi otynmen jylytatyn qazandyqtyń qýaty ınternatty túgeldeı derlik ystyq sýmen qamtýǵa jetpeıdi. Sonyń ózinde jylytý maýsymynda 77 mln teńgeniń dızel otynyn shyǵyndaıdy. Mektep basshylyǵy boıler ornataıyn dese, elektr jelisi ábden tozǵan. Dese de birli-ekili boıler álsin-álsin isteıdi. Alaıda jyly sýy 230 balaǵa jetpeıdi. Sondyqtan da ǵoı oqýshylar bótelkedegi sýdy batareıaǵa jylytyp alyp jýynyp júrgenderi.
– Ustazdardyń bilim berýi óte joǵary. Tek mektep ǵımaraty jańa aýdanda boı kóterse deımiz. Sebebi mańaıy óte qorqynyshty. Ekologııasy da nashar aýdanda ornalasqan. Balalarymyz úshin alańdaımyz. Tehnıkalyq bazasy da tómen, keńes ókimetinen qalǵan dúnıe sekildi. Mysaly, men ata-ana retinde sabaqqa qatystym. Sonda balanyń damýy úshin zamanǵa saı tehnologııalar joq ekenin baıqadym. Zerthanalyq kabınetter de qarastyrylmaǵan. Balalardyń tamaǵy jıi aýyryp, densaýlyqtary syr berip jatady. Ashanalary da tar, – deıdi mektep ata-anasy Lázzát Tólegenqyzy.
Iá, ınternat ashanasy balanyń tamaqtanýyna óte qolaısyz. Sahna sekildi bıik minberde tamaq pisirilip, ony kezekshi oqýshy tómendegilerge úlestirip turady eken. Áıtpese, ydys-aıaq saldyrlatyp, baspaldaqpen túsip, shyǵý qaýipti. Al balalarǵa úsh ýaqyt ystyq tamaq beriledi. Bylaıǵy iship-jemi jáne bar.
Internat ishi. Edeni syqyrlaǵan tar dáliz. Shelek kótergen oqýshylar sý tasyp, tirshilikterin istep júr. Alys óńirlerden kelgender senbi-jeksenbide de ınternatta qalýǵa májbúr. Kezek kútip, dýshqa túsedi, kirlerin jýady. Kir keptiretindeı arnaıy oryn da joq. Sol úshin baspaldaqtardyń jaqtaýlaryna jaıady jalbyratyp. Oqýshylardyń arasynda Shyǵys Qazaqstannan ǵana emes, bilim qýyp Abaı, Almaty oblystarynan kelgender de bar.
– Lıseı-ınternatta 7-synypta oqımyn. Internatta turamyn. Jýyný úshin birinshi qabatqa túsip, kezekke turamyz. Ystyq sý bolsa, jaqsy bolar edi, – deıdi sonaý Úrjar aýdanynan kelip oqyp júrgen Aıala Ǵalymova.
Oqýshylardyń alystan at arytyp, bul lıseıge bilim qýyp keletin jónderi de bar. О́ıtkeni bul mekteptiń bilim sapasy joǵary. Máselen, ótken oqý jylyndaǵy túlekterdiń beseýi «Altyn belgi» ıegeri atansa, on biri úzdik attestatpen támamdaǵan. Joǵary oqý ornyna tapsyrǵandar 100 paıyz grantqa túsken. El ekonomıkasyn órge súıreıtin bilikti de bilimdi mamandar solardan shyǵady.
Oqýshylar úıin aralap júrip, kitaphana esigin ashtyq. Taǵy kóńil túskeni, kitap qoryn burynǵy dárethanada saqtap otyr. Fızıka-matematıka baǵytynda bilim alyp jatqan qazaqtyń daryndy balalaryna táýelsiz el atanǵaly jasap bergen jaǵdaıymyz osy. Mektep basshylyǵynyń aıtýynsha, lıseı ujymy bul ǵımaratqa 1998 jyly kóship kelgen. Sodan beri problemasyn tis jaryp aıtqan birde-bir basshy, birde-bir ata-ana bolmaǵan-aý. Qazirdiń ózinde de bar máseleni aqtaryp salýǵa tartynshaqtaıdy. Onyń sebebi túsinikti: joǵarydaǵy basshylar máseleni kótergenderdiń sońynan sham alyp túsýi múmkin. Qymbatshylyq qysqan myna zamanda kimniń jumyssyz qalǵysy keledi? Sol úshin de ujymdy sózge tartpaı, kózben kórgenimizdi tilge tıek qylyp otyrmyz. Lıseı-ınternatta seksennan astam maman bilim berip, tárbıe jumystarymen aınalysady. Bilimnen bólek, mundaǵy tárbıe de temirdeı. Oqýshylar bos ýaqyttarynda telefonǵa telmirmeı, shahmat oınaıdy, kitap oqıdy, taǵysyn taǵy. Kedeıdiń kúıin keshken tehnıkalyq bazasyna qaramastan, oqýshylary bilimge qushtar, tárbıeli, mádenıetti. Halyqaralyq, respýblıkalyq baıqaýlarda oryn alyp, nátıje kórsetip júrgenderi qanshama? Oblys mektepteriniń ishinde bilim nátıjesi jaǵynan úshinshi orynda. Eger osy ujym daryndy balalarǵa zaman talabyna saı mektepte sabaq berse, nátıje anaǵurlym joǵarylaıtyny sózsiz. Ata-analar aıtqandaı, 19-shaǵyn aýdandaǵy qurylysy úzilip qalǵan bilim oshaǵyn aıaqtap, osynaý lıseı-ınternatyna berse, kópshiliktiń kóńilinen shyǵar edi. Joǵarydaǵy máseleni aıtyp, oblystyq bilim basqarmasy basshysy Inessa Chernyshevaǵa da habarlasqanbyz. Biraq mán-jaıdy orynbasary Nurtýǵan Maratuly túsindirip berdi.
– Máseleni sheshýdiń birden-bir joly – Ilııas Esenberlın dańǵyly boıyndaǵy 880 oryndyq ǵımaratty osy lıseı-ınternatqa berý. Ol alǵashynda kolledj retinde boı kótergen. Qazirgi tańda qurylysy toqtap tur. Qatelespesem, naýryz aıynda «VK Invest kompanı» merdiger kompanııasy ol nysandy satyp alǵan. Biraq qurylysy mektepke baǵyttalǵan. 2025 jyly atalǵan merdiger kompanııa qurylysty aıaqtaıdy. Qazir ekspertızalyq jumystar júrgizilip jatyr. Bári zerttelgen soń qurylysqa kirisedi, – dedi basqarma basshysynyń orynbasary.
Jol ortada jospar aýysyp ketpeı, dittegen maqsat oryndalsa, fızıka-matematıka baǵytynda bilim alatyn oqýshylar sany da artady. Bul máseleni Oqý-aǵartý mınıstrliginiń mamandary da nazarda ustaýǵa tıis. О́ıtkeni jospardaǵy dúnıeniń jol ortada jalt berip ketetinine Shyǵys Qazaqstan jurty ábden zátte bolyp qalǵan.
О́SKEMEN