Kimde-kim Altaıǵa saparlaıtyn bolsa, taý-tasyn tamashalap qana qoımaı, saqtar mekeni Berel jazyǵyna, Berel mýzeı-qoryǵyna soǵa ketedi. Bıyldyń ózinde tarıhı mekenge 10 500 týrıst kelgen. Áli de aǵylyp jatyr. Jýyqta saqtar men túrkiler tarıhynan syr shertetin taý qoınaýyndaǵy mýzeı-qoryqtyń basshysy Almas Sarbasovpen áńgimelesken edik.
– Katonqaraǵaıǵa kelgen týrıster ádette Rahman qaınary, Qarakól aınalyp, Berelge túsedi. Týrısterdi tartatyndaı mýzeı-qoryqtyń ereksheligi týraly aıtyp ótińizshi...
– Elimizde uzyn sany 12 mýzeı-qoryq bar. Olardyń árqaısysy ózinshe erekshe. Osy oraıda Esik, Botaı, Berel qoryq-mýzeıi saq babalarymyzdan qalǵan ózgelerge uqsamaıtyn jerleý dástúri bar, tarıhymyzdy dáripteıtin tanymdyq jer dep aıtar edim. Bile-bilsek, Bereldi zertteý sonaý 1865 jyldan bastaý alǵan. V.Radlovtyń «Iz Sıbırı» degen kitabynda «Úlken berel qorǵany» týraly jazylǵan. Keıin 1959 jyly Sergeı Sorokın zerttegen. Al keńes shekpeninen shyǵyp, táýelsizdik alǵannan keıin arheolog Zeınolla Samashevtyń basshylyǵymen júıeli túrde zertteý bastaldy. О́zderińiz bilesizder, 1998 jyly №11 qorǵannan buzylmaǵan, shirimegen organıkalyq zattar shyqqan. Berel – teńdesi joq organıkalyq oljalar tabylǵan jalǵyz eskertkish. Berel Pazyryq mádenıetine jatatyn jerleý ereksheligimen kózge túsedi. Qorǵan salý tehnologııasyn kórseńiz, qoldan máńgilik toń qabatyn jasaǵan.
– Búgingi tańda mýzeı-qoryqtyń mıssııasy qandaı?
– Berel memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy 2008 jyly qurylǵan. Quramyndaǵy tarıh jáne mádenıettiń arheologııalyq eskertkishterin tarıhı qalpynda jáne onymen baılanysty aýmaqtardy qol tımegen túrde saqtaý jáne ǵylymı negizde qaıta qalpyna keltirý, mánerli ǵylymı ekspozısııalardyń túpnusqalyq murajaı jınaqtary negizinde qozǵalmaıtyn eskertkishter jasaýdy maqsat etkenbiz. Jospar oıdaǵydaı júzege asyp keledi. Mýzeıdegi jádigerlerdiń deni – túpnusqa. Kelgen qonaqtar aspan astyndaǵy mýzeı-qoryqpen qatar «Qazaq Altaıyndaǵy ejelgi kóshpeliler mádenıeti», «Qazaq Altaıyndaǵy orta ǵasyr kóshpelileriniń mádenıeti», «Erekshe qor», «№36 qorǵan» jáne «At ábzeli áshekeıleriniń rekonstrýksııasy» atty syr búkken kórme zaldaryn tamashalaı alady. Aıta keteıin, «Qazaq Altaıyndaǵy ejelgi kóshpelilerdiń mádenıeti men turmysy» degen ataýmen jazylǵan saq taıpasynyń dál osy taýlardyń etegindegi ómirin beıneleıtin kartınalar Berel mýzeı-qoryǵynyń kórme zaldaryn tolyqtyryp tur. Ol kartınalarǵa úńile qarasańyz, sonaý ǵasyrlarǵa jetelep áketkendeı kúı syılaıdy. Kartınalardyń avtory – belgili sýretshi Esenǵalı Sadyrbaev. Baǵytymyz arheologııalyq jádigerler jınaý bolǵanymen, óńirdegi etnografııalyq zattardy da túgendep júrmiz. Sóıtip, 2020 jyly Berel eskertkishterine Respýblıkalyq mańyzy bar eskertkish mártebesi berildi.
– Arheologııa qyzyqtap qaraıtyn dúnıe ǵana emes, úlken ǵylym ekenin bilemiz. О́zderińiz zertteý jumystarymen aınalysasyzdar ma?
– Mýzeı-qoryq ujymy 2015 jyly Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtymen birigip, túrki dáýiri qorǵandaryna alǵashqy qazba jumystaryn júrgizgen edi. Sodan beri jyl saıyn júıeli túrde arheologııalyq ǵylymı zertteý jumystarymen aınalysyp kelemiz. Reseılik Nıkolaı Bokovenko degen arheolog kóp jyl qazbamyzǵa kelip qatysty. 2016-2019 jyldary ShQO ákimdiginiń qoldaýymen oblysymyzdyń birqatar aımaǵynda arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizdik.
Sondaı-aq 2017 jyly Berel óńirinen jańa mádenıet qabaty – sıanbıler dástúri tabyldy. Bular – mońǵoldyq sıanbı jáne jýjan taıpalarynyń ókilderi. Naq solar ǵun memleketin kúıretip, osynda kóship kelgen edi. Al bizdiń zamanymyzdyń besinshi ǵasyrynda olardy kúsheıgen túrkiler qurtqan. Berel jeri kóptegen «mádenı qyrtystan» turady. Ár mádenıet ǵuryptyq jáne qulshylyq etý oryndaryn qaldyryp otyrǵan.
Buǵan qosa 2018-2020 jyldary Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen «Qazaq Altaıyndaǵy saq mádenıetiniń etalondyq eskertkishteri» atty joba utyp alyp, zertteý jumystaryn júrgizdik. 2021 jyldan bastap Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń qarjylandyrýymen «BZ.
I myńjyldyqtyń basyndaǵy Qazaq Altaıynyń eskertkishteri: Halyqtardyń uly qonys aýdarýynyń jáne Eýrazııanyń etnomádenı qurylymynyń qalyptasýynyń bastaýlary» taqyrybynda ǵylymı jobany júzege asyrdyq. Osy joba aıasynda Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy birqatar arheologııalyq nysan Qazaqstannyń arheologııalyq kartasyna qazaqsha ataýmen engizildi.
Mýzeı-qoryǵymyz sheteldik ǵalymdarmen de tyǵyz jumys istep keledi. Reseı ǵalymdary, genetıkteri Egor Kıtov, restavrator Nıkolaı Kýrganov, ázerbaıjandyq arheolog Zaýr Gasanov jáne aǵash buıymdardy zertteıtin dendrohronolog Igor Slıýsarenkolar mýzeı qorynyń qalyptasýyna zor úles qosty.
– Mýzeı qoryndaǵy jádigerlerdiń deni túpnusqa ekenin bilemiz. Berelge barmaǵan oqyrmandar bile júrsin, mýzeı-qoryqtyń qory týraly aıtyp ótseńiz...
– 2018 jyly Qyrym Altynbekovtiń «Ostrov Krym» ǵylymı-qaıta qalpyna keltirý laboratorııasynda №11 qorǵannan tabylǵan organıkalyq oljalar restavrasııadan ótip, mýzeıimizdiń qoryna turaqty paıdalanýǵa tapsyryldy. Atap aıtsam, bul – patshanyń jerleý kezinde arnap kıgizgen tony, baskıiminiń bólshekteri, jylqylardyń terileri, ań stılinde jasalǵan at ábzelderiniń áshekeıleri, er-toqym bólshekteri, matalar syndy buıymdar. Bul jádigerler qazirgi kezde mýzeıimizdiń tórinde «Qazaq Altaıyndaǵy ejelgi kóshpelilerdiń mádenıeti» atty ekspozısııa zalynda ornalasqan.
Erekshe qor zalynda 1998 jyldan bergi qazba jumystary kezinde tabylǵan 100-den asa altyn jáne kúmis jádiger qoıylǵan. Olardyń ishinde altynnan jasalǵan adamnyń kıimin, ártúrli formadaǵy at ábzelderi jáne kúmisten jasalǵan baskıim áshekeıleri ornalasqan. Al altyn folgalarda grıf, buǵy sekildi ań stılindegi sýretter beınelengen. Joǵaryda aıtylǵan altyn jádigerlerdiń barlyǵy arnaıy synamadan ótip, sertıfıkattalyp, tirkeýge alynǵan. Osyǵan deıin altyn ekenine resmı dálelimiz bolmaǵan, naqty synamadan ótken joq edi. Qazir synama nátıjesi boıynsha altyn ekeni anyqtaldy.
2002 jyly №36 qorǵanǵa arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip, nátıjesinde er adamnyń múrdesi, bir jylqynyń súıegi jáne 60-tan asa at ábzeli tabylǵan. Ereksheligi, barlyq at ábzelderi buǵynyń súıeginen jasalyp, altynmen aptalǵan. Qazirgi ýaqytta jalpy qorymyzda myńnan asa jádiger bar. Munyń bári kelip jatqan týrısterdiń tarıhı tanymyn arttyrady.
– Jasyryp-jabatyn emes, bizdiń bilýimizshe, mýzeı-qoryqqa deıingi joldyń on shaqyrymdaıy – tasjol. Bul alys-jaqynnan aǵylǵan týrıster úshin azdy-kópti qıyndyq týǵyzýy da múmkin. Jalpy, qoryq-mýzeıdiń ınfraqurylymy qalaı?
– Berel mýzeı-qoryǵynyń damýy úshin tıisti mınıstrlik óz kómekterin aıap qalǵan emes. Al ınfraqurylymdy, árıne, damytý kerek. Buryn jolymyz problema edi, qazir joldyń kóp bóligi jóndeldi. Siz aıtyp otyrǵan mýzeı men Berel aýyly arasyna asfalt tóseý jumystary bastalǵan. Kelesi jyly aıaqtalsa, týrıster esh kedergisiz patshalar jazyǵyna, mýzeıge top ete qalady. Bir jaǵynan ınfraqurylymnyń kesheýildep jatqanynyń sebebi – mýzeıimiz elsiz mekende ornalasqan. Sonymen qatar qazirgi ǵımarattar kezinde ákimshilik ǵımarat retinde salynǵandyqtan, arnaıy ekspozısııa zaly, jádigerlerdi saqtaıtyn arnaıy qor bólmeleri, zaman talabyna saı led-ekran, sensorly panelder bolsa deımiz. Kadr tapshylyǵy bar. О́ıtkeni jas mamandar túkpirdegi aýylǵa kelgisi joq. Týrısterdiń talaby ósken saıyn biz de damý ústinde bolýymyz kerek. Aıtqandaı, Berel jádigerlerinen Shyǵys Qazaqstan oblysy Mádenıet basqarmasynyń muryndyq bolýymen álemniń birqatar elinde kórme uıymdastyryldy. Atap ótsek, Ulybrıtanııada, Máskeýde, Tatarstannyń Qazan qalasynda Berel jeriniń jádigerleri kórermen nazaryna usynyldy. Aldaǵy ýaqytta Túrkııaǵa da aparý josparymyzda bar. Saqı mekenniń syry men shyny osy.
– Shyǵysta týrızm salasy jyldan-jylǵa damyp keledi. Damý degendi týrısterdiń sanymen emes, qyzmet kórsetý sapasymen de ólshegenimiz durys shyǵar. Tarıhı mekendi tórtkúl dúnıege tanyta berińizder dep tileımiz.
Áńgimelesken –
Mereı QAINARULY,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy