«Álemdi sulýlyq qutqarady» dedi Dostoevskıı. Pıkasso: «Eńbek pen áıel ómirdi uzartady» degen tujyrymdy oı aıtty. Baqsaq, qaıbir uly shyǵarmanyń boıynda altyn kezdikteı jarqyrap áıel beınesi munartady.
XX ǵasyrda qazaq zııalylary kótergen áıel teńdigi máselesi qoǵamǵa órt tastaǵandaı talqy týǵyzdy. Qarańǵy sana men dúmshe moldalar kesirinen áıel-analar dármensiz, dárejesi tómen, baqyrǵa aıyrbastar múlik ispetti deńgeıge túsip, jeke quqyqtary aıaqqa taptaldy. Ádebıetimizdegi «Qalyń mal», «Baqytsyz Jamal», «Shuǵanyń belgisi», «Aqbilek» syndy shyǵarmalarda keńinen jazylǵan qordaly másele sáýleli urpaqtyń ilgeri jyljýyna keri áser etti. Muhtar Áýezov «Adamdyq negizi – áıel» atty maqalasynda: «Al, qazaq, meshel bolyp qalam demeseń, taǵlymyńdy, besigińdi túze! Ony túzeımin deseń, áıeldiń halin túze!» – dep Alash balasyna jar saldy.
Sýretshi Leonardo da Vınchıdiń «Mona Lıza» sýreti kórkemóner salasyndaǵy eń ozyq týyndynyń qatarynda. Keıbir derekterde 1503-1505 jyldary salynǵany týraly derekter aıtylǵanymen, eńbektiń naqty týǵan jyly belgisiz. Sýrette florensııalyq mata satýshy Franchesko del Djokondonyń áıeli Lıza Gerardınıdiń beınesi salynǵan degen joramal bar. Osy ýaqytqa deıin aıtylǵan «Mona Lıza» týraly pikirler men tuspal-joramaldar, synı kózqaras pen tańdanysty tolǵamdar jeterlik. «Mona Lızanyń» jumbaq beınesi kórermenge oı salyp, óner ıelerin shabyttandyryp keledi. Romantık-jazýshy Teofıl Gote týyndynyń basty «arhımedtik tetigi» sýretshiniń Djokondanyń jumbaq kúlkisin oılap tabýynda dep túsindiredi. Vazarı áıel kúlkisin jaı ǵana súıkimdi dep atap ótse, Gote sýrettiń basty qundylyǵyn, júrekti shymshyp, ǵashyq etpeı qoımaıtyn artyqshylyǵyn sıqyrly kúlkiden tabady. Iá, jalǵyz «Mona Lıza» emes, Iаn Vermeerdiń «Jaýhar syrǵaly qyzy», Fransýa Býsheniń «Madam de Pompadýr» syndy týyndylar álemdik óner sahnasynda joǵary mańyzǵa ıe.
Eger áıel psıhologııasyn zertteý jobasy qurylyp, júz tom eńbek jazylsa da, áıel janynyń kollajyn tolyq jasaı almas edi. «Barlyq ónerdiń bastaýy – áıel». Kez kelgen uly tulǵanyń sońynda qajyrly áıel turǵanyn kóremiz. Orys ádebıetiniń klassıgi Fedor Dostoevskıı fılosofııalyq ıirimge baı «Aǵaıyndy Karamazovtaryn» súıikti áıeline arnaǵany málim. Ádebıet zertteýshileri Anna Grıgorevna Dostoevskııdiń bul týyndyny jazýyna asa kóp yqpal etkenin aıtady. Lev Tolstoı Anna hanymmen bir-eki ret jolyǵyp, az-maz sóıleskennen soń: «Kóp orys jazýshylarynyń Dostoevskııdiń áıeli sekildi áıeli bolsa, olar ózderin odan da myqty seziner edi», degen eken. Al Anna Grıgorevna Lev Tolstoıdyń áıeli Sofıa Andreevnaǵa 1910 jyldyń 7 qarashasynda joldaǵan hatynda: «Eger sizdiń qadirli erińizge 83 jasqa deıin ómir súrý buıyrsa, onda bul úshin kúlli Reseı sizge qaryzdar... Sizdiń oǵan degen qaltqysyz qamqorlyǵyńyz ben ystyq mahabbatyńyz úshin» dep jazady.
Poezııada arýlar, áıelder orny orasan. Mahabbat, ińkárlik, súıispenshilik negizinde turǵan áıelder qaýymy haqynda qalam tartpaǵan aqyn joq.
«Áıelder-aı!
Áıáılar-aı, qýlar-aı,
Janarlardyń jaýyn alyp turǵany-aı!
Bile tura búırekteriń búlk etip,
Ketesińder tyńdaı tura, tyńdamaı».
Muqaǵalı Maqataevtyń óleńinde áıel beınesiniń shuńǵyma qyrlary ashylady. Nazdy erkeligi, aqkerbez qylyǵy, bulǵyndaı bulqynǵan ajary kóńilge enedi.
Áıgili Bethovenniń «Elızaǵa» atty týyndysy qansha ýaqyttan beri mýzyka óneriniń altyn jaýhary bolyp keledi. Jahandyq mýzykalyq mektepterdiń árbiriniń kestesine engen sırek eńbektiń týýyna pıanıst, Bethovenniń óz shákirti Tereze Malfattı fon Rorenbah sý Dessa sebep bolǵan desedi. Kompozıtor shákirtine kóńili qulap sóz salǵanymen, qyzdyń qarsylyǵyna tap bolady. Sátsiz mahabbat saldarynan atalǵan týyndy dúnıege kelgen. Al 2009 jyly jasalǵan berlındik mýzyka zertteýshileriniń joramaly boıynsha kompozıtordyń bul eńbegi jaqyn dosynyń qaryndasy Elızabet Rekelge arnalǵan. Sonymen qatar kanadalyq mýzykatanýshy Rıta Steblınniń pikirinshe, «Elızaǵa» týyndysy Elıza Barensfeldke tartý etilgen. Qalaı desek te, danyshpan Bethovenniń ólmes týyndysy sezimtal júrekterdiń názik ulpasyn oıatyp, keýdege izgilik pen meıirim tasqynyn quıyp keledi.
Áıel beınesi – ónerdiń qaınar bulaǵy, qozǵaýshy tetigi. Buǵan deıin týǵan irgeli eńbekter legi ár ǵasyrda ómirge kelgen jańa urpaqtyń baǵasyn alyp, san túrli kózqaras jıynymen túrlene bermek.