«Tabıǵat jasyrynbaq oınaýǵa qushtar» deıdi kóne grek fılosofy Geraklıt. Rasymen de, ǵalamda qupııa kóp. Ǵylym men tehnologııa qaryshtap damyp jatsa da, tabıǵat keıbir syryn asha qoımady. Sonyń biri – Atlant muhıtyndaǵy Seıbl araly. Ǵalamnyń qupııa, eń názik aralyna aınalǵan bul shaǵyn mekende kórer kózge eshteńe de joq. Tek absolıýtti jalǵyzdyq bar. Sanaýly ǵana ósimdik, jabaıy jylqylar, sýsyǵan qum men «óli kemeler» jalǵyzdyqqa ún qosyp tur.
Ǵalamshardyń tańǵajaıyp ári jumbaq buryshy atalyp ketken qumdy mekende 1800 jyldan beri 350-den asa keme sýǵa batyp, qansha adam izim-ǵaıym joǵalǵan. Araldyń ataýy aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «joqtaý, qara» degendi bildiredi. Jańa Shotlandııadan ońtústik-shyǵysqa qaraı 180 km qashyqtyqtaǵy bul jer Kanadaǵa tıesili. Kishkentaı ǵana aral bylaı qaraǵanda ıreleńdegen qurtqa uqsaıdy. Munda aǵashtar da, dándi daqyldar da, janýarlar da tamyr jaımaǵan. Tek jabaıy jylqylar ǵana osy qum tóbelerin mekendeıdi. 300 jyl boıy jylqylardyń tuqymy muhıttyń ortasynda qalaı aman qalǵanyna tańǵalasyń.
Seıbl aralyndaǵy jylqylardyń kóbi – 1760 jyly kelgen tuıaqtylardyń tuqymy. Saýdager Tomas Henkok janýarlardy ıen daladaǵy qumǵa ákeldi. Bular – Andalýsııa, Breton, Berber jáne Norman tuqymdary. Barlyǵy – 60 bas bolǵan. Olardyń sany aıtarlyqtaı ósip-óngen. Sóıtip, aral men qurlyq arasynda turaqty jylqy saýdasy paıda boldy. Jylqylardyń baǵasy tómen bolǵandyqtan, saýdagerler mol baılyqqa kenelemiz degen úmitpen Seıblge tuıaqtylardy ákele bergen.
Araldyń kez kelgen núktesinen muhıttyń eki jaǵyn da kórýge bolady. Sebebi araldyń uzyndyǵy – 42 km, eni nebári – 1,5 km. Biraz ýaqyttan keıin adamdar bul kózsiz araldy da ıgerdi. 1801 jyly Seıblde qutqarý stansasy ashyldy. Stansa qyzmetkerleri kúnine eki ret araldy aınalyp ótip, sýǵa batqan kemelerden qalǵan qaldyqtardy izdedi. Al jabaıy jylqylar qurlyqqa qulaǵan qutqarý qaıyqtaryn, qajetti quraldardy, qaldyqtardy, júkterdi tasymaldady. Osylaısha, jabaıy jylqylar adamdar men júkterdi tasýǵa beıimdeldi. Ýaqyt óte kele aralda júzýdiń qaýipti ekeni eskerilip, stansa jabyldy. Adamdar kenetten qajetsiz bolyp qalǵan janýarlardy satýǵa sheshim qabyldady. Sóıtip, qoregi az jaǵalaýdy meken etip, bir ǵana shóp túrimen qorektenetin jylqylar sany azaıa tústi.
1960 jyldary Kanada úkimeti jylqylardy kómir shahtalaryna nemese soıýǵa jiberemiz degen jospar qurdy. Bul bir jaǵynan janýarlarǵa qamqorlyq, ekinshi jaǵynan, araldy ınvazıvti túrlerden qorǵaý edi. Alaıda bul sheshim kópshiliktiń narazylyǵyn týdyrdy. Tabıǵat janashyrlary jylqy úıirin barynsha qorǵap qalýǵa tyrysty. Sebebi 300 jyl ishinde jylqylar araldyń rámizine aınalǵan edi. Olar týraly fılmder túsirilip, kitaptar jazyldy. Kanadanyń sol kezdegi premer-mınıstri Djon Dıfenbaker zańǵa túzetýler engizip, jylqylardy tolyq qorǵaýdy tapsyrdy. Bılik qyl quıryqtylarǵa qol tıgizý týraly sheshimin ózgertip qana qoımaı, olardy qorǵaýǵa kiristi.
Jylqylar men aral «qol tıgizýge bolmaıdy» degen mártebege ıe bolǵannan keıin, aralǵa ıtbalyqtar kelip, tirshilik jandana bastady. Sur ıtbalyqtar da kózsiz araldy mekendedi. 1960 jyly Seıblde 200-300 ıtbalyq bolsa, 2004 jyly olar 50 myń boldy. Tóldeý maýsymy kezinde ıtbalyqtar jaǵajaılardy, búkil araldy basyp alady. Jylqylar osy ıtbalyqtarmen jymdasyp tirshilik keship jatyr. Ár qys saıyn ıtbalyqtyń 500 myńy jaǵaǵa shyǵyp, tóldeıdi. Itbalyqtar jabaıy jylqylar ómirin saqtap tur desek te bolady. Sebebi birneshe apta boıy jaǵada tóldeý arqyly jerdi qunarlandyra túsedi. Bul úderis jylqylardyń jaıylýyna, qunarly qorek jeýine oń áser etedi.
Jabaıy jylqylar negizinen saq, qyraǵy, asaý bolatyny barshamyzǵa málim. Biraq Seıbl jylqylary – jýas, mańǵaz. Adamzattyń úzdiksiz arpalysy men qym-qýyt tirshiliginen ada. Eshkimge tıesili de emes, esh adam balasyn elemeıdi. Degenmen teńizden tynyshtyq tapqan tuıaqtylar ómiri bulaı jalǵasa bere me degen suraq bıologterdiń kókeıinde júr. Sebebi olar Shotlandııa jaǵalaýyndaǵy sırek kezdesetin bıoártúrlilikti joıýy múmkin. Erkindikte ómir súrgen jaqsy bolǵanmen, jylqylardyń saý ári jaıly tirshiligine aral jaramsyz. Mysaly, Seıbl araly ınstıtýty eki apta saıyn jylqylardyń óligin sanaý úshin qanshama eriktini jiberedi.
– Jylqylardyń qazirgi jaǵdaıy aýyr. Janýarlardyń ál-aýqaty turǵysynan qarasaq, olar qolaıly tirshilik etý ortasynan tys ómir súrip jatyr jáne osy máseleden qatty zardap shegedi. Jylqylar óliminiń deńgeıi jyl saıyn ósip, órship keledi. Sondaı-aq qanshama aýrý jabysyp, dertten kóz ashpaıtyn kezderi jıi bolady. Taza aýyz sýǵa jáne qarapaıym shópke qol jetkizý de qıyn. Bular – úlken qysymǵa ushyraǵan «tastandy janýarlar» popýlıasııasy, – deıdi Nıýfaýndlend memorıaldyq ýnıversıtetiniń professory Iаn Djons.
Sodan beri ǵalymdar zertteý ústinde júr. Jylqylardy aralda qaldyrý kerek pe, joq pa degen suraqqa jaýap tabylmady. Bir jaǵynan, jergilikti ekojúıege óte jaqsy áser etti. Pyshaqtyń bir ushy qan, bir ushy nan demekshi, bul qubylystyń da kóleńkeli tusy bar. Jylqylardyń ómir súrý sapasy qatty nasharlap, genetıkasyna keri áser berdi. Jel men ylǵaldylyqty qospaǵanda, qorek tabý jaǵy qıyn. Jeldiń áserinen araldaǵy barlyq shóp qummen aralasyp, tuıaqtylardyń tisterine júkteme tústi. Taǵy bir másele – parazıtter. Shyndyǵynda, aralda jylqylardyń artynan eshkim tazalyq jumystaryn júrgizbeıdi. Zııandy zattardyń barlyǵy topyraq pen sýda qalady. Onyń ishinde patogendik organızm – parazıt te bar. Jylqylar iship-jegende, zııankesterdiń barlyǵy ıesiniń denesine qaıta oralady. Sondyqtan araldaǵy aıǵyrlar orta eseppen 6 jyl, al bıeler 4,5 jyl ǵana ómir súredi. Bul qarapaıym úı jylqysynyń ǵumyrymen salystyrǵanda óte az.
Qazirgi ýaqytta aralda 200-350 jylqy bar. Olar bárine de kóndikken. Basqa jylqylar sııaqty úıir-úıir bolyp júredi. Ystyq kúnderi teńiz jaǵasynda kóp ýaqyt ótkizedi. Keıde teńizge kirip, tolqyndarmen talasa shabady. Biraq kóbine dymqyl qumdy kezip júrgenderin kórýge bolady. Seıbldiń basty qasireti – jel. Qatty jel soqqan kezinde jylqylar qum tóbeleriniń arasyndaǵy shuńqyrlarǵa tyǵylyp, yq izdeıdi. Aralda adasqan jylqylar jel sekildi kún keship jatsa da, jel aıdaǵan qańbaqtaı qajetsiz.