Maıqaıyńdaǵy «Shanhaı» shaǵyn aýdanynyń turǵyndary ár kúnin úreımen ótkizip keledi. Altyn kenishi bul jerden 300-400 metrdeı jerde ornalasqan. Kenishte jer jarý jumystary júrgizilgende, úıimiz jer astyna opyrylyp túsip ketip, bala-shaǵamyzben opat bolamyz ba degen qorqynysh bar jurttyń boıynda. Al kásiporyn basshylyǵy shahta úılerdiń astymen ótpeıdi dep sendirgisi keledi.
«Bizdi qaýipsiz jerge kóshirińder!»
Qańtar aıynyń basynda 4 qutqarýshy men jer astyna túsip ketken avtobýstyń jaǵdaıy búginde tutas eldiń qabyrǵasyn qaıystyryp otyrǵany málim. Qutqarýshylar qoldan keletin bar dármenin jasap baqqanymen, oıyq túbindegi topyraq arasynda áli de eki adam tabylmaı jatyr.
Deı turǵanmen, qazir kentte taǵy bir máseleniń sheti tutanyp keledi. Shahta mańaıyn jaǵalaı ornalasqan kóne úılerdiń, atap aıtqanda «Shanhaı» shaǵyn aýdanynyń jurty keıingi tórt-bes jylda jer astyndaǵy dúmpýler men burǵylardyń daýsy aıqyn estile bastaǵanyna, úıleriniń irgetasy men qabyrǵalary jarylyp, úı tóbesin ustap turǵan aǵash tireýlerdiń qaqyraı túskenine alańdaýly. Aıtýlarynsha, kenish úılerdiń astyn keýlep, ken baıytý kombınatyna qaraı jyljyp barady. Kópshilik bir kúni álgi avtobýs qulaǵan sııaqty jer opyrylyp, astyna túsip ketemiz be dep úreılenedi.
13 qańtar kúni Baıanaýyl aýdany ákiminiń, jergilikti quqyq qorǵaý organdarynyń, «Maıqaıyńaltyn» AQ basshylyǵynyń qatysýymen kentte kezdesý uıymdastyrylyp, jurtshylyq kókeıde júrgen máselelerin ashyq jetkizdi.
– Altyn dala kóshesi, №3 úıde turamyn. Úıimizdiń sylaǵy túsip, qabyrǵalary jarylyp jatyr. Jer astynda jarylys jasaǵan saıyn janymyzdy shúberekke túıip otyramyz. Tún ortasynda uıyqtap jatqanda úıimizdiń astynan gúrildegen tehnıka men shaq-shuq etken dybystardan kishkentaı balalarymyz shoshyp oıanyp, jylaıdy. Kenishtiń tóńireginde ornalasqan úılerdiń asty shahta ekenine kúmánimiz joq. О́zimniń jasym 60-tan asty. Bul úıde 8 jan barmyz. Nemerelerimiz únemi úıde, usaq. Ekinshiden, bizdiń úıler ornalasqan aýmaqta deni durys jol joq. Kóktem men jazda taksı shaqyrsaq, úıimizge kelmeıdi. Oıdym-oıdym, shalshyq jerge kim jolasyn? Onyń ústine kóp úılerge aýyz sý tartylmaǵan, sýdy kádimgi qudyqtan alyp iship júr, – dep shaǵymdandy maıqaıyńdyq ájeı Kájen Synǵadolla.
Tájik-aýǵan soǵysynyń ardageri Tólegen Botaev – kópbalaly otbasynyń otaǵasy. Aıtýynsha, úıiniń irgetasy qaqyrap, sógilip barady. «Keshkilik úıde jatqanda kenshilerdiń qımylyn, ekskavatordyń jer jynystaryn oıyp jatqanyn anyq estımiz. Túneýgúni shahtada qatty jarylys boldy. Úıimiz teńselip ketkendeı kúı keshtik. Qoryqqanymyzdan dalaǵa atyp shyqtyq. Jyl saıyn úıimizge jóndeý júrgize-júrgize, shyǵynǵa battyq. Myna túrimen bir kúni qulaıtyny anyq. Bizge kenttiń ózge qaýipsiz jerinen úı salyp berip, sonda kóshirsin. Úı satyp alýǵa bizdiń jaǵdaıymyz joq. Onsyz da qur jalaqyǵa, zeınetaqyǵa qaraǵan adamdarmyz. Shamamen 40-50-deı úı bar bolýy kerek. Jańadan úıler salýǵa mıllıardtap tabys tabatyn kásiporynnyń qaltasy kóteredi. О́ıtpese, jaqyn jyldary adam shyǵyny bolatyny anyq», deıdi ol. Turǵynnyń bul aıtqandaryn kórshileri Úmit Kýdıkenova, Merýert Qabykenova, Aqnııa Qaırat, Aınash Hákim, Bekishev Jarylǵasyn, Mızamhan Altybaıym, Áteıhan Erkebulan, Dınashqan Malqaı, Kúlátaı Kálpeı jáne ózgeleri qostap otyr.
Taǵy bir maıqaıyńdyq ana Mahabbat Absattarova qaýip kózinde turǵan úıiniń jaǵdaıynan qorqyp, qazirgi kúni kent ortasynda baspana jaldap turyp jatyr. Kenish janyndaǵy úıleriniń qabyrǵalarynan qysta únemi yzǵar soǵyp, 15 jasar qyzy syz ótip aýyryp qalǵan. Dárigerler sozylmaly sıstıt jáne búırek aýrýy dıagnozyn qoıyp otyr. Anasynyń ózi de aýrýshań, otbasymyzben densaýlyǵymyzdy joǵalttyq dep muńyn shaqty.
Endi bir adamdar jarylys bolǵan saıyn úılerimizdiń tóbesinen topyraq saýlaıdy, kenishten shyqqan ýly gaz aýzy-murnymyzǵa kirip tunshyqtyrady deıdi. «Ekologııalyq tekseris múlde júrgizilmeıdi. Jazda kenishten fabrıkaǵa ken tasyǵan júk kólikteri aınalanyń bárin shańdatyp, dalaǵa kir jaıa almaı qalamyz. Qysta qar betine kádimgideı qyzyl shań turady. Zııandy aýa jutyp otyrǵanymyzdy bilemiz. Alaıda osyny tekserip, zııandylyǵyn dáleldeıtin ekologter joq. Jergilikti bılik máselemizdi elemeı otyr», dep shaǵymdandy kópshilik.
Al turǵyn Aınash Hákim 4 qańtar kúni keshkilik kenishte alapat jarylystar oryn alǵanyn, saldarynan qabyrǵada ilinip turǵan shkaf qulap, ydys-aıaǵy kúl-talqan bolǵanyn ashyna jetkizdi. Bul turǵynnyń úıi kenishten nebári 300 metrdeı jerde ǵana tur. Sol kúni shahta ústinde qara shań kóterilip, aınalanyń bárin tumshalap tastaǵanyn aıtady kýágerler.
– Bul qoldan jasalyp otyrǵan apat dep oılaımyz. Kezinde men bul shahtada PDM mashınısi bolyp eńbek etken edim. Shyndyqty aıtqanym úshin jumystan shyǵaryp jiberdi. Kentten biraz jerde «Alpys» degen kenish bar. Ol jerdiń altynyn áldebir ınvestorlar alyp, eki-úsh jyldyń ishinde tý-talaqaıyn shyǵaryp qazyp, ortasyna túsirip ketti. Myna jerde «Maıqaıyńaltyn» AQ-nyń aksıonerleri de solaı jasaǵysy kelip otyr. Zańsyzdyq kóp, – degen pikirin ashyna jetkizdi taǵy bir maıqaıyńdyq turǵyn Maqsat Toqtarhan. Jergilikti belsendi jastyń biri Ertaı Maqsum onyń sózin qostaı kelip, kásiporynda eńbekkerler boıynsha «qara tizim» jasalatynyn, basshylyqqa jaqpaǵandar jumystan shyǵarylyp jatatynyn áńgimeledi.
Baıqaǵanymyzdaı, qabyrǵalary jarylyp, sylaqtary túsip jatqan úıler Á.Moldaǵulova, Kenshi, Altyn dala kóshelerinde ornalasqan. Adamdar úıleriniń tóbeleri opyrylyp túspes úshin bólme ishindegi beldeý aǵashtarǵa tireý qoıyp jatyr. Keıbir baspanalarda tóbedegi bóreneler kádimgideı jarylyp, syna bastaǵany kórinedi. Bul zardaptardyń barlyǵy – kenishte tynbaı júrgiziletin jarylystardyń saldary.
Bılik pen kásiporynnyń sheshimi qandaı?
Baıanaýyl aýdanynyń ákimi Ardaq Kisentaevtyń aıtýynsha, qazirgi kúni Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń buıryǵymen qurylǵan arnaıy komıssııa kenttegi oqys oqıǵanyń sebep-saldaryn búge-shigesine deıin tekserýde. Arnaıy saraptamalar júrgizip, mamandar barlyq jaǵdaıdy esepke alyp jatyr. Komıssııanyń qorytyndysy shyqqan soń ǵana apattyń mán-jaıy tolyq habardar etiledi.
– Eger úılerińizdiń qaýip kózinde turǵany dáleldense, máseleni sheshýge ábden bolady. Tek komıssııanyń nátıjesi shyqqanyn kútińizder. Ekinshiden, qazir shyn máninde apattyq jaǵdaıda, qulaǵaly turǵan baspanalar bolsa, olarǵa kezekten tys úı alyp berý múmkindigi bar. Ol úshin arnaıy saraptama jasatyp, qujatyn bizdiń qolymyzǵa tıgizseńizder bolǵany. Buǵan deıin aýdandaǵy bir otbasyna osyndaı múmkindik jasaǵanbyz. «Shanhaıdyń» ınfraqurylymy jónindegi máselelerdi de jaqsy bilemiz. «Shanhaı» men «Ploshadka» yqsham aýdandaryna bıyl jalpy uzyndyǵy 9,5 km asfaltty jol salynady. Oǵan aýdan bıýdjetinen 334 mln teńge bólindi, – dep jaýap berdi.
Máseleniń izimen «Maıqaıyńaltyn» AQ-nyń bas dırektory Qýanysh Botındi sózge tarttyq. Kásiporyn basshysy úılerdiń asty shahta degen qur qaýeset, shyndyqqa janaspaıdy dep otyr.
– Meniń úıim de sol «Shanhaıda» ornalasqan, qaýip joq ekenin jaqsy bilemin. Seısmologterdiń pikirinshe, jer astynda bolatyn jarylystardyń dúmpýi óte alysqa taraıdy. Sonyń tolqyny sizderdiń úılerińizge jetýi múmkin, sebebi baspanalar kenishtiń dál irgesinde tur. Sondyqtan bul máseleni qazir tekserý júrgizip jatqan komıssııa anyqtaıdy degen senim zor, – deıdi ol. Joǵaryda sóz bolǵan «Alpys» kenishi sonaý 2014 jyly óz jumysyn toqtatqan, sebebi odan shyǵarylǵan ken suıylyp, shyǵynyn aqtamaǵan.
«Bizdiń kásiporynda jasyryp qalatyn eshteńe joq. 3 qańtar kúni keshkilik saǵat 7 men 8-der arasynda kenishte ken jarý is-sharalary boldy. Mundaı jarylystar kún saıyn júrgiziledi. Al aksıonerlik qoǵam paıda bolǵaly kentte jańadan baspanalar salmaǵany ras. Oǵan qarjylyq múmkindik joq. Esesine, kenttiń sýy men jylýyna, káriz júıesine bizdiń kásiporyn jaýapty. Jyl saıyn jergilikti bıýdjetke 3,5 mln teńge tóleımiz. Jylý ınfraqurylymyn qalypty ustaýǵa 400 mln teńge shyǵyndasaq, tarıf tólemderi arqyly tek 72 mln teńgesi qaıtaryldy. Qalǵan shyǵyndy ózimiz kóterip otyrmyz. Bul – kentke jasap otyrǵan áleýmettik jaýapkershiligimizdiń biri ǵana. Kezinde mundaǵy ortalyq jylý júıesi toqtap qalǵan edi. 2016 jyldan bastap jylýdy óz qaraýymyzǵa alyp, barlyq úıge júıeni qaıta tarttyq. Qazandyqtarymyz tolyqtaı jańaryp, qazirgi kúni jylýdyń sapasy da artty. Oǵan turǵyndar kýá. Keleshekte ortalyq jylýǵa qosylmaı turǵan ózge úılerdi de júıege kiriktirý josparymyzda tur», dep naqtylady sózin Qýanysh Sovetuly. Buǵan qosa ol qazirgi kúni kásiporynda 1 myńnan asa adam isteıtinin, ortasha eńbekaqynyń mólsheri 500 myń teńge ekenin atap ótti.
Qorytyndylaı aıtqanda, bılik ókilderi arnaıy komıssııa apattyń sebep-saldaryn jarııa etken soń ǵana sheshim qabyldanady dep otyr. Sebebi shahtanyń shyn máninde úılerdiń astynda bar-joǵyn mamandar anyqtap jatyr. Kúmánderi shyndyqqa aınalsa, onsyz da úreılenip otyrǵan jurttyń berekesi qashatyny anyq. Kópshiliginiń barar jer, basar taýy joq. Sondyqtan bul máseleni Úkimet deńgeıinde nazarǵa alý kerek dep esepteımiz.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany,
Maıqaıyń kenti