Ybyraı mektebi

1860 jyly Orynbor oblystyq bas­qarmasy Y.Altynsarınniń úzbeı jaz­ǵan ótinishin qanaǵattandyryp, qazaq balalaryna bastaýysh mektep ashýǵa ruq­sat berdi. Endi ol kúre joldan shalǵaı jatqan Torǵaı ólkesi­nen ashylatyn mektepke muǵalimdikke jiberildi. Biraq bilim ordasy birden ashylmady. Bul aralyq­ta Ybyraı atamyz aýyldardy aralap, jurt­shylyqpen júzdesip, mekteptiń ne ekenin túsindirip, óz úıinde biraz bala­nyń saýatyn ashty.

Aldymen oǵan Torǵaıdan mektep sa­lýǵa jergilikti kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattar qoldaý kórsetti. Ásirese na­ǵa­shylary – ataqty Shaqshaq Jánibek batyr urpaqtary, sonyń ishinde Shegen bıdiń balalary járdem berip, ortaq iske qarajat jınady. 1861 jyly mekteptiń qurylysy bastaldy. Onyń qabyrǵasy 1 metrlik saman kirpishpen qalanyp, qa­dasy 1 metr saıyn salynǵan.

Ybyraıtanýshy ǵalym, aqyn Serik­baı Ospanulynyń aıtýynsha, mektep salý bastamasy kóterilgende el ishinen sáýletshi izdeıdi. Sonda sáý­let­shilik bilimi bolmasa da, aýylda kóptegen úıdiń irgetasyn qalap júrgen Shıli aýylynyń turǵyny Talpaq Baıtóreuly esimdi sheber atal­ǵan ǵımarattyń nobaıyn syzyp, qurylysty óz moınyna alǵan. Tor­ǵaıda qurylysqa jaraıtyn aǵash ós­peıtindikten ony 500 shaqyrym qashyq­tyqta jatqan Amanqaraǵaı ormanynan tasyǵan. Ybyraı atamyzdyń ózi el adamdarymen birge qystyń qaqaǵan aıazy men jazdyń aptap ystyǵyna qaramastan ógiz arbamen birneshe márte qatynap, aǵashtardy tasyp jetkizgen.

Osynshama talmas kúsh, qajyr-qaı­rat jumsalǵan mektep tórt jyldan keıin tolyq salynyp bitti. 1864 jyly 8 qań­tar­da bilim ordasynyń alǵash­qy qońyraýy so­ǵyldy. «Osy jyly qańtar­dyń 8-i kúni kópten kútken isim or­nyna kelip, mektep ashyldy. Oǵan 14 qa­zaq balasy kirdi. Bári de jaqsy, esti ba­la­­lar. Men balalardy oqytýǵa qoıǵa shap­qan ash qasqyrdaı qyzý kiristim», – dep jaza­dy aǵartýshy, professor N.Ilmınskııge jol­daǵan hatynda. Torǵaı je­rindegi alǵashqy mekteptiń ashylýy úl­ken dýmanǵa ulasyp, ulttyq oıyndar oınalǵan.

«Ybyraı Torǵaıda mektep ashýǵa 1860 jyly kirisip, on toǵyz jyl ishinde on bir mektep ashqan. Bul ońaı sharýa emes. Bir sheti men ekinshi shetine ushsa, qustyń qanaty talatyn Torǵaı obly­synyń aýyldaryn qysy-jazy aralap, jalynyp-jalpaıyp jurttan tıyndap aqsha jınaý úshin shydam kerek. Onyń ústine qarańǵy halyqtyń kóbi úmitpen emes, kúdikpen qarap, «balalarymyzdy shoqyndyryp jiberedi» deýi, ózin «shoqyndy» ataýy júregine ınedeı qa­da­lady. Túsingenderi qoldarynan kelgen kómekterin aıamaı, baryn usynady, otyn, kirpish daıyndaýyna qol ­ushyn beredi. Eń soraqysy – chınovnık­ter­diń shovınıstik kózqarasy, qazaq dalasynda mektep salýǵa qarsyly­ǵy, aıaqtan shalyp, qýdalaýy, ótirik-ósek qaýlatýy...Osynyń bárine tózip, qol­ǵa alǵan isin toqtatpaýy – Ybyraı­dyń erligi, elin sheksiz súıgendigi», dep jazady ybyraıtanýshy ǵalym Serik­baı Ospanuly «Ybyraı joly» atty kitabynda.

Ulaǵatty ustaz ózi ashqan mektep­tegi sabaq pen tárbıe jumysyn sol kezdegi orys mektepteri úlgisinde qur­­­dy. Sabaq­ty qazaq tilinde júrgize oty­ryp, ol bala­larǵa orys tilin úıre­týge, pán negiz­derinen bilim berýge ty­­rys­ty. Tárbıe ju­mysyn adamger­shi­­ligi mol, jańa urpaq tár­bıelep shyǵa­rýǵa beıimdedi.

Bir ókinishtisi, ǵasyrdan astam ýaqyt­qa tótep bergen Torǵaıdaǵy Ybyraı mektebiniń ǵımaraty 1969 jyly qol­men qulatyldy. Biraq uly ustazdyń aǵartý­shylyq joly shákirtterimen máńgilikke jalǵasyn tapty.