Topogeodezııalyq qamtamasyz etý – Qarýly kúshterdiń jedel is-qımylyna jol ashatyn mańyzdy qyzmetterdiń biri. Bul bolmasa, maıdan dalasynda durys áreket jasaý, oń sheshim qabyldaý, sondaı-aq áskerı tehnıkalardy tıimdi qoldaný óte qıyn, tipti keıde múmkin emes.
Búginde Qorǵanys mınıstrligi qurylymynda bul qyzmetti Geoaqparattyq qamtamasyz etý departamenti atqarady. Departament basshysy, polkovnık Serik Joldybaevtyń aıtýynsha, elimizdiń Qarýly kúshteriniń topografııalyq qyzmeti 1992 jyly 30 qańtarda qurylǵan. Keıin osy kún áskerı topograftardyń kásibı merekesi bolyp resmı túrde bekitildi. Al búgingi Geoaqparattyq qamtamasyz etý departamenti shet memleketter armııasynyń jer týraly aqparatpen qamtamasyz etý tájirıbesin eskere otyryp, 2019 jyly paıda bolǵan. Serik Joldybaev alǵash qurylǵan kúnnen beri osy salany basqaryp keledi.
Jalpy, geoaqparattyq qamtamasyz etý degen ne? Áskerı topograftar men geodezısterge qandaı mindetter júktelgen? Topograftar soǵys bolýy yqtımal jáne soǵys bolyp jatqan mekenniń kartasyn ázirleıdi. Al geodezıster zymyrandarmen jáne basqa qarý túrlerimen soqqy berilýge tıis nysandardyń koordınattaryn anyqtap, áskerlerge beredi. Karta ne úshin kerek? Ol árıne jaıaý áskerler men áskerı tehnıkalardyń is-qımyl jasaýy úshin qajet. Sol arqyly armııaǵa baǵyt-baǵdar beredi, aldynan kezdesýi múmkin túrli kedergilerdi (sý, taý, t.b.) eskertedi jáne ońaı ótýge bolatyn jerler jaıynda aqparat usynady. Mundaı málimetter bolmasa, árıne, áskerdiń alǵa jyljýy múmkin emes. Bir sózben aıtqanda, Geoaqparattyq qamtamasyz etý departamentine Qarýly kúshterdiń jaýyngerlik ázirligin jáne jedel daıarlyǵyn topogeodezııalyq, navıgasııalyq jáne gıdrometeorologııalyq qamtamasyz etýdi uıymdastyrý mindetteri júktelgen.
El Qarýly kúshteriniń Topografııalyq qyzmetiniń tarıhy KSRO Ortaazııalyq áskerı okrýginiń 1969 jyly 24 maýsymda Almatyda qurylǵan Topografııalyq qyzmetimen tyǵyz baılanysty. Táýelsizdik alǵannan keıin 1992 jyly ózimizdiń Topografııalyq qyzmetimiz qurylyp, keıin ol birqatar ózgeriske ushyrady. Ár jyldary bul salany A.Chernov, E.Maýsymbekov, N.Qarabalaev, M.Samatov, M.Janpeıisov, S.Gerasımov syndy polkovnıkter basqarǵan.
«Qyzmettiń qalyptasý kezeńinde topogeodezııalyq qamtamasyz etý baǵytynda áskerdi kartalarmen qamtamasyz etý, jergilikti jerlerdiń arnaıy kartalary jáne maketterin daıyndaýǵa kóp kúsh salyndy. 1998-2001 jyldary topografııalyq qyzmettiń damýyndaǵy mańyzdy kezeń boldy. Osy jyldary sıfrlyq kartografııa mindetterin sheshýge arnalǵan «Qazaqstan GAJ ortalyǵy» qurylyp, qaǵaz kartalardy sıfrlandyrý jumystary qarqyn aldy», deıdi S.Joldybaev.
Áskerı óner teorııasynyń negizin qalaýshylardyń biri F.Lloıd: «Jer – soǵystyń uly ári jalǵyz kitaby: kim ony oqı almasa, qaharman batyr degen ataqpen shektelip, general bolýdan úmitin úzgeni durys» degen. Jalpy, topogeodezııalyq qyzmetti áskerı adamdar «Armııanyń kózi» dep te ataıdy. О́ıtkeni áskerdiń alǵa jyljýy, shabýylǵa shyǵýy úshin de eń birinshi topograftar daıyndaǵan karta men geodezıster bergen koordınattar kerek. 2011 jyldan elimizdegi otandyq oqý oryndarynyń áskerı kafedralarynda topogeodezııalyq mamandyqtyń zapastaǵy ofıserlerin daıyndaý jumystary bastaldy. Áskerı is-qımyl jáne topografııalyq barlaý jasaý aýmaqtarynda topogeodezııalyq daıyndyq mindetterin jedel sheshýge arnalǵan jyljymaly navıgasııalyq keshender satyp alyndy. Olardyń qatarynda dalalyq jaǵdaıda sapaly ári qysqa ýaqytta tapsyrmalardy oryndaı alatyn, ushqyshsyz ushatyn apparattarmen jabdyqtalǵan mobıldi navıgasııalyq keshender de bar. 2015 jyldan bastap Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń Bas shtab fakýltetinde «Geoaqparattyq júıe» jáne «Áskerdi topogeodezııalyq qamtamasyz etý» pánderi engizildi.
Serik Joldybaevtyń aıtýynsha, búgingi tańda Geoaqparattyq departament áskerdi jer týraly dálme-dál ári shynaıy aqparatpen qamtamasyz etý, topografııalyq, teńiz jáne arnaıy kartalardy daıyndaý men basyp shyǵarý, zymyran áskerleri men artıllerııany jáne Áýege qarsy qorǵanys áskerlerin negizgi astronomııalyq-geodezııalyq málimettermen qamtamasyz etý jumystaryn uıymdastyryp keledi.
«Qarýly kúshterge sıfrlyq geoaqparattyq tehnologııalardy engizý jónindegi departament aldyna qoıylǵan aýqymdy mindetterdi eskere otyryp, Qorǵanys mınıstri 2019 jyldyń 27 shildesinde elimizdiń Qarýly kúshterin geoaqparattyq qamtamasyz etý júıesin damytýdyń jol kartasyn bekitti. Sonymen qatar el Prezıdenti – Joǵarǵy Bas qolbasshy bizge geoaqparattyq tehnologııalar baǵytyndaǵy áskerı-ǵylymı áleýetimizdi arttyrý boıynsha tapsyrma júktedi. Biz alys-jaqyn shetelderdiń tehnologııalyq damý tájirıbelerin zerdeleı otyryp, osy baǵytta úzdiksiz jumys atqaryp kelemiz. Aıta ketsek, bul turǵyda biz TMD elderiniń ishinde eshkimnen qalyp qoıǵan joqpyz, tipti kóp jaǵdaıda kósh basyndamyz», deıdi Geoaqparattyq qamtamasyz etý departamentiniń bastyǵy.
Onyń aıtýynsha, áskerlerdiń jaýyngerlik qyzmetine engizý úshin zerttelip jatqan zamanaýı múmkindikterdiń biri – vırtýaldy aqparat berý tehnologııalary. Mundaı tehnologııalar qazirdiń ózinde damyǵan memleketterdiń armııalarynda qoldanylady. Ony engizý jumystaryn Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti bazasynda uıymdastyrý josparlanyp jatqan kórinedi.
«Osy maqsatta Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti tehnoparkiniń bazasynda perspektıvaly geoaqparattyq tehnologııalar zerthanasyn qurý josparlanyp otyr. Byltyr «Aıbalta» oqý-jattyǵýynda Qarýly kúshter tarıhynda alǵash ret biz jerdiń 3D modelin jáne onda áskerlerdiń jaýyngerlik is-qımyldaryn kórsetý úshin sıfrlyq proeksııalyq tehnologııalardy qoldandyq. Ony jasaýǵa atsalysqan polkovnık Kozlov, maıor Jantileýov, aǵa leıtenant Kanysh sııaqty ofıserlerdi atap ótýge bolady. Mundaı tehnologııalar barlyq dárejedegi komandırlerge jer týraly ózekti aqparatpen qamtamasyz etýge múmkindik bere otyryp, jerdiń taktıkalyq qasıetterin egjeı-tegjeıli zerdeleý jáne baǵalaý arqyly olar qabyldaıtyn sheshimderdiń jedeldigi men tıimdiligin arttyrady», deıdi S.Joldybaev.
Qazirgi tańda álemniń barlyq damyǵan eli «sıfrlyq maıdan dalasyn», ıaǵnı biryńǵaı basqarý júıesin qurý baǵytynda jumys júrgizip jatyr. Bul júıe tikeleı ýaqyt rejiminde soqqy beretin nysandardy tabý, aqparat almasý, buıryq berý, ásker men tehnıkanyń jaǵdaıyn baqylaý syndy ózekti mindetterdi sheshýge múmkindik ashady. Topografııalyq qyzmet aldynda turǵan eń qajetti mindetterdiń biri osy.
S.Joldybaevtyń aıtýynsha, qazirgi kúni elimizdiń Qarýly kúshterinde eki jyljymaly keshen jumys isteıdi. Birinshisi – navıgasııalyq topografııalyq, ekinshisi – navıgasııalyq geodezııalyq keshender. Bular barlyq qajetti jabdyqpen qamtylǵan: ózderiniń ushqyshsyz ushý apparattary bar, solar arqyly jerdi sýretke túsirip, kartany ózderi basyp shyǵarady. Al bıyl áskerı topograftar qataryna elimizdiń qorǵanys-ónerkásip kesheni jasap shyǵarǵan jańa 3 tehnıka kelip qosylǵan. Otandyq ónimder «Ońtústik», «Shyǵys», «Batys» óńirlik qolbasshylyqtaryna berilgen.