Ǵylymı maman daıarlaý túıtkilderi

Ǵylymı áleýet

Buǵan qosa elimizdegi joǵary oqý oryn­daryn zertteý ýnıversıtetterine aınal­dyrý úrdisi qarqyndy júrip jatyr. Bul – ǵylymnyń órisin keńeı­tip, ǵalymdarǵa zertteý jumysymen keder­gisiz aı­na­lysýǵa múmkindik beretin qadam.

2023–2024 oqý jylynda joǵary ǵylymı bilikti kadrlarǵa qatysty 105 uıym magıstranttardy, 75 uıym doktoranttardy, 18 uıym rezıdentterdi ázirleıdi. Elimizde 36 491 magıstrant, 7 437 rezıdent-dáriger, 5 966 doktorant oqyp jatyr. Doktoranttardyń eń kóp úlesi – Almaty qalasynda (2729 adam nemese 45,7 paıyz). Astanada – 1797 adam (30,1 paıyz), Qaraǵandy oblysynda 372 adam (6,2 paıyz) doktorantýrada oqyp jatyr. Al beıindi baǵyt boıynsha doktoranttar sany 233 adamdy jáne fılosofııa doktoranttary (PhD) 5733 adamdy quraıdy. Iаǵnı bulardyń bári elimizdiń ǵylymdaǵy áleýetin arttyratyn myqty mamandardyń qataryn to­lyqtyrýǵa tıis. Osy maqsatta eli­­miz­diń joǵary oqý oryndarynda ǵy­­ly­mı bazaǵa qoljetimdilikti qam­ta­­ma­syz etý jáne onyń sapasyn arttyrý, ınf­­raqurylymyn jaqsartý, halyq­ara­­lyq baılanysty keńeıtý, sheteldik ma­man­­dar­dy tartý, úsh tilde oqytý, ǵyly­mı ja­­rııa­­lanymdardy ulǵaıtý kózdelgen.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»

Sonymen qatar 2022 jyly ǵyly­mı mektepterdiń zertteý áleýetin da­my­­týǵa, sondaı-aq olardyń básekege qabi­­lettiligin arttyrýǵa 11 ýnıversıtet pen ǵylymı zertteý ınstıtýttary ara­­­synda kadrlar daıarlaýdyń ártúrli baǵyty boıynsha ǵylymı-bilim berý yn­­ty­maqtastyǵy týraly sharttarǵa qol qoıyldy. Ǵylymı zertteý uıymdary joǵary oqý oryndarynyń magıstranttary men doktoranttaryn ǵylymı taǵy­lym­damaǵa qabyldap, ǵylymı zertteýler júrgizý úshin ózderiniń ǵylymı jab­dyqtaryn usynýdy qolǵa aldy.

Jalpy, ǵylymı kadrlardy daıarlaý ba­ǵytyndaǵy jumystardy zertteý­shi­ler­diń ǵylymı jobalarynyń negizgi ta­lap­tarǵa saı bolýymen, ǵylymı ja­rııa­lanymdar sanymen ári óndiriske enýi­men sondaı-aq patent alýymen baǵa­laýǵa bolady. Ǵylymı ataqty qor­ǵaý­ǵa qoıylatyn talaptar jaýapty mınıs­trlik tarapynan bekitiledi. Sonyń ishinde eń mańyzdy talaptardyń biri – ǵylymı jarııalanymdardyń bolýy.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­liginiń málimetinshe, 2023 jyly 101 jo­ǵary oqý orny 7428 ǵylymı maqala jarııalaǵan, onyń 5344-i «Scopus» derek­qoryndaǵy jýrnaldarda jáne 2367-si «Web of Science»-te ındekstel­gen ǵylymı basylymdarda jaryq kór­gen. Jarııalanymdar sany boıynsha 10 jetekshi joǵary oqý ornynyń qata­ryna Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti (1162), Q.Sát­baev atyn­daǵy Qazaq ulttyq zertteý teh­nıkalyq ýnıversıteti (1181), L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnı­versıteti (923), Qaraǵandy ın­dýs­­trııalyq ýnıversıteti (506), S.As­fendııarov atyndaǵy Qazaq ult­­tyq medısına ýnıversıteti (280), Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq pedago­gı­kalyq ýnıversıteti (254), E.Bó­ketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti (201), Áýe­zov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnı­ver­sıteti (195) kiredi. Joǵaryda atal­ǵan derekter otandyq joǵary oqý orynda­rynyń ǵylymı saladaǵy belsendi serpi­nin jáne olardyń ǵylymı zertteýlerge qosqan úlesin, al jarııalanymdar sanyndaǵy ózgerister ǵylymı bel­sen­diliktegi, joǵary oqý oryndarynyń ba­sym­­dyqtaryndaǵy nemese zertteý qyz­me­tine áser etetin basqa da faktor­larda­ǵy ózgeristerdi kórsetedi.

Jarııalanym etıkasy

Aıta keteıik, «Web of Science» jáne «Scopus» ǵylymı derekter baza­syna 5 otan­dyq ýnıversıtettiń 12 ǵy­lymı jýrnaly engen. Osy tusta ǵy­ly­mı jarııalanymǵa qatysty másele­ler de joq emes. Mysaly, ǵylymı jýr­nal­­darǵa shyqqan materıaldar tekse­rile kele, qaıtarylyp jatady. Muny retraksııalanǵan jumystar deıdi. Oń­tús­tik Qazaqstan medısına akade­mııa­sy­nyń basqarma basshysy Jaqsy­lyq Altynhanulynyń aıtýynsha, retrak­sııalanǵan jarııalanymdardyń sany jyl saıyn artyp keledi.

– 2010 jyly shamamen 200 jarııalanym týraly habarlanǵan bolsa, 2019 jyly «Retraction Watch» derekqory 20 myń jazbaǵa jetken. Al 2024 jyl­dyń qańtar aıyndaǵy derek boıynsha retraksııalanǵan jarııalanymdar derek­qorlarynda 50 myńnan asa jazba bar. Jarııalanymdar retraksııasy ádette qoǵamǵa habarlanbaıdy. Sonyń saldarynan basqa zertteýshiler qate nátıjelerge negizdelgen sheshimder qabyldaýy múmkin. Ǵylymı basylym­nan jarııalanymdy retraksııalaý avtorlardyń nemese basqa da bastamashyl tulǵalardyń, sondaı-aq redaksııanyń bastamasy boıynsha júzege asyrylady. Anonımdi málimdemeler retraksııa úderisin bas­taýǵa negiz bola almaıdy, – deıdi Jaqsy­lyq Altynhanuly.

«Thinking Skills and Creativity» jýrnalynan retraksııalanǵan otandyq ǵa­lym­­dardyń maqalalary boıynsha júr­­gi­zilgen zertteý nátıjesinde maqala­lary retraksııalanǵan avtorlar kóbine deldaldardyń kómegine júginetini, ano­nımdi resenzııalaý úrdisinde resenzııalarmen tanyspaıtyny, sonymen qatar olardyń retraksııa faktisin jýrnaldyń redaksııalyq alqasynyń kinási dep sanaı­tyny anyqtalǵan. Sondyqtan Jaq­­sy­lyq Altynhanuly ǵylymı kadr­lardy daıarlaıtyn ýnıversıtetter sapany jaqsartý úshin jarııalym etıkasyn úzdiksiz oqytýdy qamtamasyz etýi kerek deıdi. Demek, ǵylymı jumys­tardyń sany ǵana emes, sapasy da eskerilgeni jón.

Til bilý – qajettilik

Jarııalanymdarǵa qatysty sóz qozǵa­ǵanda til máselesi kesekóldeneńdeıdi. Doktoranttardyń aıtýynsha, maqalalar­dy qazaq tilinde jarııalaý óte qıyn. О́ıt­keni redaksııalardyń kóbi maqala orys ne aǵylshyn tilinde bolmasa qa­byl­damaıtyn kórinedi. Alaıda mamandar ǵylymǵa bet burǵandardyń aǵylshyn tilin aınalyp óte almaıtynyn aıtady. Iаǵnı myqty ǵylymı maman tildi bilýge tıis. Joǵary oqý oryndarynda osy máse­lege de mán berilgeni jón. Áıtpese, elimizde tildi meńgerý deńgeıi tómen eken. 2023 jyly tek aǵylshyn tilinde bilim alýshylardyń sany 52 814 adamdy quraǵan. Onyń ishinde bakalavrıatta bilim alýshylar sany 47 344 adamǵa, magıstratýrada – 3045 adamǵa, dokto­rantýrada 627 adamǵa teń bolǵan. Biraq bakalavrıat deńgeıinde oqıtyndardyń – 4,8 paıyzy, magıstranttardyń – 8,2 paıyzy, doktoranttardyń 18 paıyzy ǵana tildi joǵary deńgeıde meńgergen. Resmı málimetterge súıensek, doktorantýra deńgeıi úshin 5 doktoranttyń tek 1-i ǵana aǵylshyn tilin S1 deńgeıinde bilýi bilim alýshylardyń daıarlyq sapasynyń tómen ekenin kórsetedi.

Al joǵary oqý oryndarynda tek aǵyl­shyn tilinde bilim alatyn stýdentterdiń sany boıynsha Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıteti (6298), Halyqaralyq aq­parattyq tehnologııalar ýnıversıteti (5433), Astana IT ýnıversıteti (4977), S.As­fendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıteti (2584), KIMEP ýnıversıteti (2545), Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti (1768), Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti (1650), Oń­tús­tik Qazaqstan memlekettik akademııasy (1515) aldyńǵy qatarda tur.

Halyqaralyq baılanys

Ǵylymı kadrlardy daıarlaý sapasyn arttyrýda sheteldik ýnıversıtetterdiń tájirıbesin qabyldaý úrdisi qarqyn alyp keledi. Memleket basshysy Qa­sym-Jomart Toqaev ta álemdik ozyq jo­ǵary oqý oryndarymen tyǵyz jumys is­teýdi tapsyrǵany esimizde. 2023 jyl­ǵy derekterge sáıkes, elimizdiń jo­ǵa­ry oqý oryndary sheteldik bilim berý mekemelerimen 6044 belsendi halyqaralyq shart jasasqan. Sonyń ishinde ulttyq joǵary oqý oryndary – 1544, memlekettik joǵary oqý oryndary – 2050, jekemenshik joǵary oqý oryndary – 1394, halyqaralyq joǵary oqý oryndary 88 shartqa qol qoıǵan.

Prezıdent tapsyrmasy aıasynda 2022 jyly Petropavlda «University of Arizona» fılıaly ashyldy. Onda stýdentter IT, ınjenerııa, agrotehno­logııa jáne bilim berý baǵyttary boıyn­sha qazaq, orys jáne aǵylshyn tilde­rinde oqıdy. Sondaı-aq S.О́tebaev atyn­daǵy Atyraý munaı jáne gaz ýnı­ver­sıtetiniń bazasynda M.Gýbkın atyn­daǵy Reseı memlekettik munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń fılıaly, Alma­tydaǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıteti bazasynda Máskeý ın­jenerlik-fızıkalyq ınstıtýty ult­tyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetiniń fı­lıaly quryldy. Al 2023 jyly she­tel­dik 8 jetekshi joǵary oqý orny­nyń fılıaly ashyldy. Olardyń qata­rynda eń iri ári reıtıngte joǵary tur­ǵany – Aqtóbedegi Q.Jubanov ýnı­ver­sıtetiniń bazasynda ornalasqan «He­riot-Watt» ýnıversıtetiniń fılıaly. Sondaı-aq «Yessenov University» bazasyndaǵy Nemis ınjenerlik ınstıtýty, Qyzylorda ýnıversıtetindegi Seýl ult­­tyq ǵylym jáne tehnologııa ýnıver­sıte­timen birlese ashqan Jasandy ıntellekt ǵylymı mektebi, Sátbaev ýnıver­sıteti janynan qurylǵan QS reıtıngi boıynsha 70-orynda turǵan álemdegi eń úzdik oqý oryndarynyń biri Gonkong «CityU» qalalyq ýnıversıtetiniń fılıaly bar.

Sonymen qatar ǵylymı mamandardy daıarlaý sapasyn jaqsartýda sheteldik sarapshylardyń oqytýshylyq qyzmeti de mańyzdy ról atqarady. Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynyń usynǵan derekterine sáıkes, 2023 jyly bıýdjetten tys qa­ra­jat esebinen 86 joǵary bilim berý uıymyna 65 elden 877 sheteldik maman tartylǵan. Byltyr sheteldik mamandardy eń kóp qabyldaǵandardyń tiziminde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıteti, Qazaq ult­tyq óner ýnıversıteti, Q.Jubanov atyn­daǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti, D.Se­rikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaq­stan tehnıkalyq ýnıversıteti, M.Os­pa­nov atyndaǵy Batys Qazaqstan me­dısı­­nalyq ýnıversıteti, E.Bó­ketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıver­sı­teti, Almaty tehnologııalyq ýnıver­sıteti, Abylaı han atyndaǵy Qazaq ha­lyq­aralyq qatynastar jáne álem til­deri ýnıversıteti, Astana medısına ýnıversıteti bar.

Jalpy, 2023 jyly elimizdiń joǵary oqý oryndaryna bıýdjetten tys qara­jat esebinen sheteldik mamandardy tartý ótken jylmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı ósken. Tartylǵan mamandar sany 2022 jyldan bastap 16 paıyzǵa artqan. Aıta keteıik, mamandardyń kóbi Reseıden shaqyrylǵan. Sondaı-aq Germanııa, AQSh, Polsha, Ulybrıtanııa, Italııa, Fransııa memleketterinen de mamandar tartýdyń oń úrdisi baıqalǵan. Bul elderdiń árqaısysynan 20-dan asa maman tartylypty.

Postdoktorantýra

Dúnıejúzilik tájirıbede postdoktorantýra ınstıtýty – joǵary bilikti ǵylymı kadrlardy daıarlaýdyń tıimdi nysandarynyń biri ári ǵylymnyń negizgi qozǵaltqyshy. AQSh-ta postdok­toranttarǵa úkimet janyndaǵy táýelsiz agenttik Ulttyq ǵylymı qor (NSF) qoldaý kórsetedi. Qor negizinen ýaqytsha granttar beredi. Granttardyń deni jeke zertteýshilerge nemese zertteýshilerdiń shaǵyn toptaryna beriledi. Qalǵan grant­­tar zertteý ortalyqtaryn qarjy­lan­dyrýǵa baǵyttalady. AQSh-taǵy post­doktorlyq baǵdarlama PhD doktorlary úshin jáne ǵylym kandıdattary úshin bólek júzege asyrylady. Birinshi – «Postdoctoral Training» (postdoktoraldy zertteýler). Onda postdoktoranttar dáris jáne semınar sabaqtaryna jeke qatysý arqyly biliktilikterin art­tyrady. Oqý ýnıversıtettiń, ǵyly­mı mekemeniń stıpendııalary nemese qaıyrymdy­lyq uıymdarynyń de­meý­­shilik kómegi esebinen qarjylan­dyry­lady. Osyǵan baılanysty postdok­to­ranttyń ustanymy ýaqytsha jáne qarjylandyrý kólemine tikeleı baılanysty bolady. Ekinshi – «Postgraduate Level» (ǵylym kandıdattaryna arnalǵan postdoktorantýra). Onda kem degende úsh jylǵa eseptelgen bilim berý baǵdar­lama­sy júzege asyrylady. Alǵashqy eki jylda postdoktorant jeke jospar boıynsha akademııalyq bilim alady. Sodan keıin bir jyl ishinde stýdentter óz zertteýlerin júrgizedi jáne qalasa «Habilitation to direct theses» doktorlyq dıssertasııasyn daıyndaý boıynsha jumys isteıdi.

Germanııadaǵy postdoktorantýra ǵalymǵa zertteý salasynda tájirıbe jı­naýǵa múmkindik beredi. Bul mamandyqty tereń ıgerýge yqpal etedi. Zertteý tobynda nemese ınstıtýtta postdoktorant retinde jumys isteý ýaqyty shekteýli, mamandyqqa baılanysty 3 jyldan 5 jyl­ǵa deıin sozylady.

Al otandyq tájirıbede postdoktorantýra baǵdarlamasyn 2020 jyly alǵash bolyp Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti engizdi. Bul mańyzdy qadam ýnıversıtetti álemdik ozyq deńgeıdegi zertteý ýnıversıtetine aınaldyrýǵa jáne álemdik ǵylymı-bilim berý qoǵamdastyǵyndaǵy otandyq ǵylymnyń básekege qabilettiligin odan ári arttyrýǵa baǵyttalǵan. Ulttyq ýnı­­versıtettiń joǵary halyqaralyq stan­­darttarǵa sáıkes keletin postdok­toran­týra baǵdarlamasy eń aldymen ǵylymı dárejesi bar jas maman­dar­dyń kásibı biliktiligin artty­ryp, olar­dyń júrgizgen derbes ǵyly­mı zert­teý­lerin tájirıbelik-kons­trýk­tor­­lyq ázir­lemeler aıasynda jáne joǵa­ry reı­­­tıng­ti ǵylymı basylymdar­da jarııa­laný arqyly ózektiligin art­ty­rýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar post­dok­torantýra baǵdarlamasy 2021 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetinde, 2022 jyly S.Seı­fýllın atyndaǵy Qazaq agroteh­nıkalyq ýnıversıtetinde, 2023 jyly Astana medısına ýnıversıtetinde jáne taǵy basqa birqatar ýnıversıtette ashyldy.

Elimizde tanymal ǵylymımetrıkalyq kórsetkish h-index shamasy boıynsha kóshbasshylar tizimine Nazarbaev ýnı­versıteti, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Qazaq­stan-Brıtan tehnıkalyq ýnıver­sıteti kiredi. Qalǵan joǵary oqý orynda­rynda h-index kórsetkishi 17-den aspaıdy.

Ǵylymı óndiris

Resmı derekterge súıensek, osy kún­ge deıin atqarylǵan jumystardyń ná­tıjesinde joǵary oqý oryndaryndaǵy zertteýshiler sanynyń óskeni baıqa­lady. Bul zertteý sapasyna oń áser et­kenimen, ǵylymı óndiristi aıtarlyq­taı ilgeriletip jatqan joq. Sanǵa qarap, qyzmetke keletin ǵylymı kadr daıyn dep qýanýǵa áli erte. О́ıtkeni akademııalyq kezeńdi aıaqtaǵan mamandardyń kóbi ári qaraı ǵylymmen aınalysýǵa bara bermeıdi. Ǵylymı zertteý qyzmeti salasyna joǵary oqý ornynan keıingi daıarlyqtyń túlekteri óte az keledi. Oǵan sebep te kóp. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, 2022 jyly doktorantýrany támamdaǵan 1,5 myń túlektiń ishinde ǵylymı zert­teý­ler salasyna tek 69 PhD kelgen. Qyz­metkerlerdi jańartýdyń bul qarqy­ny zeınetkerlikke shyǵý sııaqty tabıǵı se­­bep­ter boıynsha shyǵynnyń ornyn tol­ty­ra almaıdy. О́ıtkeni zeınetke deıin­gi jáne zeınet jasyndaǵy kadrlar sany zertteý qyzmetimen aınalysatyn bar­­lyq qyzmetkerdiń tórtten birin quraıdy.