Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev respýblıkalyq pedagogter sezinde oqýshylardyń bir-birine álimjettigi tyıylmaı turǵanyn aıtyp, býllıngtiń aldyn alý sharalaryn kúsheıtýdi tapsyrǵan edi. Osy oraıda Bala quqyqtary jónindegi óńirlik ýákil Janetta Jazyqbaevany áńgimege tartyp, aımaqtaǵy osy máselege qatysty biraz jaıǵa qatysty suraqtarymyzdy qoıǵan edik.
Muǵalimge jat minez
Maman ótken jyly megapolıste býllıngke qatysty 8 jaǵdaı tirkelgenin málimdedi. Máselen byltyr №4 jalpy orta mektebinde matematıka pániniń muǵalimi balalarǵa namysqa tıetin sózder aıtyp, oqýshylarǵa ábden qysym jasaǵan. Orys tili men matematıka páninen sabaq beretin muǵalimder mektep ákimshiligine eskertpeı, oqýshylardy tabıǵat aıasynda serýenge alyp shyqqan. Sol jerde balalardyń kózinshe birneshe oqýshynyń namysyna tıip, dóreki sózder aıtqan. Ertesi sabaq ústinde álgi oqýshylarǵa taǵy da óshigip, bylapyt sózderin jalǵastyrǵan. Ata-analar osy jaǵdaıdy balalarynyń óz aýzynan estip-bilgen soń J.Jazyqbaevaǵa habarlasqan. Ýákil birden mán-jaıdy anyqtaý úshin mektepke jınalysqa barady.
«Jınalysta matematıka páni muǵalimi mamandyǵyna saı minez kórsete almady. Jıynda eki talap qoıdym. Birinshisi, beıbit túrde ózara máseleni sheshý, bolmasa bilim salasynda sapany qamtamasyz etý komıtetine shaǵym túsiretinimdi málimdedim. Sonymen muǵalimder óz erikterimen jumystan bosatylyp, másele sheshilgendeı bolǵan. Alaıda arada birshama ýaqyt ótkende advokattar habarlasyp, muǵalimderge qysym kórsetilgenin alǵa tartty. Sózderine qaraǵanda, tipti mektep dırektoryna da qysym jasalǵan. Osylaısha, pán muǵalimi tártip buzǵany úshin sógis jarııalaý erejesimen qaıta jumysqa qabyldanǵan», deıdi ombýdsmen.
Balalar quqyǵyn qorǵaý ýákili muǵalim tarapynan birneshe óreskel tártip buzylǵanyn aıtty. Birinshiden, mektep ákimshiligine eskertpeı, balalardy tabıǵatqa serýenge alyp shyqqan. Eger bir oqys oqıǵa bola qalsa mektep úlken daýǵa qalar edi. Ekinshiden, oqýshylardy namysyna tıetin sózdermen qorlaǵan. Bul jaǵdaıda da 7-synypta oqıtyn jap-jas balalar kúızelisten oılamaǵan áreketke barýy múmkin edi. Úshinshiden, muǵalim ýákilge negizsiz qysym kórsetken.
Beıdaýa álimjettik
Ýákil býllıngke qatysty aryz boıynsha taǵy bir isti qaraǵanyn jetkizdi. Bul oqıǵa qaladaǵy jekemenshik mektepterdiń birinde bolǵan. Joǵary synypta oqıtyn ózi sportshy, synybynyń «atamany» sanalatyn bala birge oqıtyn synyptasyna álimjettik kórsetken. Zábir kórgen bala momyn, sabaqty jaqsy oqıtyn, biraq talma aýrýy bar oqýshy eken. Arnaıy esepte turatyn ol dári iship, densaýlyǵyn kútip júretinge uqsaıdy. Ekeýiniń arasyndaǵy ereges áleýmettik jelidegi ortaq chatta bastalǵan. Sportshy oqýshy synyptastarynan daıyn úı jumysyn suratqan, buǵan álgi bala qarsy jaýap bergen, onyń bul aıtqany oǵan jaqpaı qalady. Sóıtip, ertesine deneshynyqtyrý sabaǵynda álgi bala ózine qarsy shyqqan synyptasyn kıim aýystyratyn bólmede uryp, kózin kógertip tastaıdy. Muny kórgen anasy polısııaǵa aryz jazady. Alaıda eki jaq beıbit kelisimge keledi. Degenmen japa shekken balanyń anasy aryzynda eger jaǵdaı taǵy da qaıtalansa, naqty iske kóshetini jóninde shart qoıady. Biraq jergilikti polısııaǵa bergen aryzdyń kóshirmesin almaǵan. Osy qateligi keıin aldynan shyqqanyna ana qatty ókinedi. О́ıtkeni ózara kelisimnen keıin de «ataman» oqýshy álimjettigin toqtatpaǵan. Balaǵat sózdermen jurttyń kózinshe balany sybap, ábden moraldyq kúızeliske túsirgen. Sodan balanyń eski aýrýy qozyp ketip, tórt aıda tórt ret aýrýhanaǵa túsip, aqyry sońy operasııa ústelinen bir-aq shyǵady. Operasııa kezinde oǵan qolyna arnaıy apparat ornatyldy. Eger talmasy ustaǵan jaǵdaıda júregine álgi apparatty aparý kerek. Sol kezde talmasynyń beti qaıtatyn kórinedi. Apparat qoıdyrǵan sebebi aýrý ábden asqynyp, eshqandaı dári-dármekke kónbeı ketken. Eń ókinishtisi, bala mektepke barýǵa jaramaı, úıinde onlaın oqýǵa májbúr bolady. Baıǵus ana isti qaıta kótergisi keledi. Biraq ýchaskelik polısııaǵa bergen burynǵy aryzy ushty-kúıli joǵalyp ketedi. Álimjettik jasaǵan bala da basqa mektepke aýysyp qutylady. Ádildik izdep, tipti prokýratýraǵa deıin barǵan, alaıda dálel bolatyn qujat, ıaǵnı aryzy bolmaǵan soń istiń aıaǵy qıyndap ketedi. Ýákildiń aıtýynsha, qol jumsaǵan balanyń otbasylyq jaǵdaıy jaqsy. Al keselge dýshar bolǵan oqýshynyń anasy jalǵyzbasty áıel, perzentin aıaqqa turǵyzsam degen jantalaspen kóp nesıe alyp, qazir qaryzy bastan asady.
«Osy aryzben mektepke bardym, dırektorymen sóılestim. Alaıda ol bul jaǵdaıdan habarsyzbyn degendi aıtty. Tárbıe isi jónindegi orynbasary basqa jumysqa aýysyp ketipti. Dırektordan «Mektepte osyndaı oqıǵa bolyp jatqanda sizdiń bilmeýińiz qalaı?» dep suraqty tótesinen qoıdym. Negizinde mundaı kezde synyp jetekshisi problemanyń aldyn alyp, býllıngke qarsy baǵdarlama boıynsha arnaıy shara qabyldaýy kerek edi. Ata-analar tatýlasqanmen, minezi buzyq bala báribir óshtesip, kegin alǵan bolyp tur ǵoı. Zábir kórgen balanyń synybyndaǵy oqýshylarmen de sóılesip, qysymǵa ushyraǵan dostaryńa nege qoldaý bildirmedińder dep biraz namysty oıatatyn sózder aıttym. Mektep psıhologi de jumysyn aýystyryp ketip qalǵan eken. Osy sebepterdi alǵa tartyp, bilim uıasynyń basshylyǵy áıteýir jaýapkershilikten qutylyp shyǵady. Jekemenshik mekteptiń quryltaıshysymen de jolyǵyp, balanyń jaǵdaıyn bir baryp suramaǵandaryna qynjylysymdy bildirdim», dedi J.Jazyqbaeva.
Eti joq tamaq
Sonymen birge ýákil mektepterdegi oqýshylarǵa beriletin ystyq tamaqqa qatysty ata-analardan aryz-shaǵym kóp túsetinin málimdedi. Maman «Azamattyq alıans» úkimettik emes uıymdardyń zańdy tulǵalar birlestigi qyzmetkerlerimen birge mektep ashanalaryn teksergen. Aralaý barysynda kóptegen zań buzýshylyq baryn anyqtaǵan. Sonyń ishinde ýákildiń erekshe baıqaǵany – mektepte beriletin tamaqqa et óte az qosylady. Tamaqtaný normasy men standartyna múldem sáıkes kelmeıdi. Ýákildiń aıtýynsha, ár jastyń tutynatyn taǵamynda bekitilgen tıisti mólsherleme bar. Mekteptegi tamaqtyń et mólsheri soǵan saı emes. «Azamattyq alıans» mamandarynyń zertteýinshe, qalada 20-ǵa jýyq jeke kásipker mektep ashanalaryn 5 jylǵa jalǵa alǵan. Jeke kásipker ashanany zamanǵa laıyqty jabdyqtap, 5 jyl ishinde balalardy tamaqtandyrý isine salǵan ınvestısııadan tabys kóredi. Ashanalar jekemenshik bolǵandyqtan, oǵan kirýge eshkimniń quqyǵy joq. Alaıda balalarǵa as daıyndaıtyndardy baqylaıtyn arnaıy komıssııa bar.
Ár mektepte shamamen myńǵa jýyq bala tamaq ishedi. Ýákil balalar tamaǵynan sıyr etin kórmegenin aıtady. Negizinen taýyq eti kóp kezdesken. Banan sekildi jemis-jıdekterdi as ústelinen múldem baıqamaǵan. Sary maıdyń ornyna margarınniń bir túri beriledi. Al jasandy maı bala densaýlyǵyna óte zııandy ekeni belgili. Qara shaıdyń ishinde qaınaǵan sýdyń qaǵy júredi. Onyń da búırekke jaman áseri bar. Sondaı-aq gazdalǵan sýsyn, shokoladtar ashanada tolyp tur. Ereje boıynsha mundaı zattardy satýǵa tyıym salynǵan. Tekserýshiler ettiń qujattaryn kórgende bárin bazardan satyp ákeletinin bilgen, etke soǵylatyn mór de bir qoldan ótkendeı bárinde birdeı. Qujatta ettiń sapasy jóninde anyqtama, mólsheri, zerthanalyq qorytyndysy múldem joq. Baqylaýshylar taıynshasyn arnaıy soıyp, etterin borshalap, tońazytqyshqa salyp qoıǵan bir ǵana jeke kásipkerdiń jumysyn joǵary baǵalaǵan. Al basqa mektepterdiń ashanasynda tek bir-eki kúndik qana ettiń turǵany anyqtalǵan. «Sonda et bitip qalsa bazardan baryp satyp ákele salatyn bolyp tur ǵoı», deıdi ombýdsmen. Osy atalǵan kemshilikterdi tekserýshiler qalalyq bilim basqarmasyna joldaǵan.
«Shyny kerek, jeke kásipkerlerdi tekserýge moratorıı jarııalanǵan dep ózderin tym bosańsytyp jiberdi. Bala densaýlyǵyna eshkim de bas aýyrtqysy kelmeıdi. Sanıtarlyq epıdemıologııalyq qyzmet ókilderi tek aryz boıynsha nemese bir jaǵdaı bolǵan kezde ǵana tekserý júrgize alady. Bul olqylyqty jónge keltirý úshin ata-analardyń tamaqtaný rasıony jónindegi kásiptik saýatyn arttyrý qajet. Jeke kásipkerler osy kemshilikti aıtqanymyz úshin bizge kádimgideı ses kórsetti. «Atameken» kásipkerler palatasynda jıyn ótkizip, onyń qorytyndysyn prokýratýraǵa joldaǵan. Eger tártip buzylmasa, kemshilikterin jarııalap nemiz bar. Qaladaǵy 150-ge jýyq mekteptiń bar-joǵy 10-aq paıyzyn tekserdik. Qalǵan 90 paıyzyndaǵy jaǵdaı qandaı ekeni úlken suraq», deıdi J.Jazyqbaeva.
Ýákildiń aıtýynsha, bir kásipkerge 7 mekteptiń ashanasy jalǵa berilipti. Bir jylda 100 mln teńge bólinetin kórinedi. Sonda 7 mekteptiń ashanasyn júrgizýge 1 jylda 700 mln teńge qaralady. Bul qarjyny 5 jylǵa kóbeıtsek 3,5 mlrd teńge shyǵady. Sonda osynshalyq qyrýar qarjy bola tura balalar nege sapaly etke, dárýmenge baı jemis-jıdekke jarymaı otyr? Osy másele kóńilde kóp kúdik týdyrady.
ShYMKENT