Keshe Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda aýyl aýmaqtaryn damytý máselesi qaraldy. Otyrysta salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirý, sıfrlandyrý sharalaryn jetildirý máseleleri kún tártibine qoıyldy.
Aýyldy damytý baǵdary aıqyndaldy
Otyrysta Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov aýyldyq jerlerdi damytýdyń aǵymdaǵy jaı-kúıi týraly baıandama jasady. Vıse-premerdiń aıtýynsha, búginde elimizde 6 256 aýyldyq eldi meken bar. Olarda 7,6 mln azamat, ıaǵnı halyqtyń 38,4%-y turady.
2019-2023 jyldary «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda 1,8 myń aýyldyq eldi mekende 524 mlrd teńge somasyna 5,4 myń joba iske asyrylǵan. Naqty esepte 85 medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek nysany salyndy. Oǵan 10,5 mlrd teńgege 1,8 myń medısınalyq tehnıka satyp alynǵan. Bularmen birge 120 órt sóndirý beketi quryldy. «Wi-Fi HotSpot» tehnologııasy boıynsha 176 aýyl ınternetke qosylǵan. Al tıisti oryndarǵa maman tartý úshin «Dıplommen aýylǵa» jobasy aıasynda bıýdjettik nesıe mólsheri 1,5 myńnan 2,5 myń aılyq eseptik kórsetkishke (AEK) deıin ulǵaıtylypty.
Úkimet basshysy ár aýyl turǵyny turmystyq ahýaldyń jaqsarǵanyn qalaıtynyn aıtty. Sóıtip, óńirlik standarttar júıesine sáıkes, ákimdikterge aýyl turǵyndarynyń turmys sapasyn jaqsartý boıynsha mindetter qoıdy. Nysandar men qyzmetterdiń naqty tizbesi osy júıede qamtylǵan. Tizbede jazylǵan ıgilikterdiń barlyǵy árbir eldi mekende bolýǵa tıis.
«Ol úshin biz qala men aýyldyń turmys deńgeıindegi alshaqtyqty birtindep qysqartyp kelemiz. Mundaǵy negizgi faktor – qoljetimdi qyzmetter, ıaǵnı sapaly jol, medısına men bilim berý sııaqty aýyl halqynyń jaıly turmysyna qajetti ıgilikterdiń bolýy. Mektepter men medısınalyq mekemeler – aýyldaǵy eń mańyzdy nysandar. Olarǵa aıryqsha nazar aýdarylýy qajet», dedi O.Bektenov.
Oǵan qosa, standarttar júıesin basqa baǵdarlamalyq qujattarmen, sonyń ishinde ulttyq jobalarmen ózara úılestirýdi tapsyrdy. Mektepterdiń apatty jaǵdaıda bolýynan, densaýlyq saqtaý mekemesiniń jaramsyzdyǵynan keıbir aýyl turǵyndary jaqsy medısınalyq qyzmet jáne sapaly bilim alý úshin basqa eldi mekenderge barýǵa májbúr.
«Aýyldarda aýyzsý men jol sapasyna, elektr qýaty men uıaly baılanys jaǵdaıyna jáne ınternettiń qoljetimdi bolýyna qatysty myńdaǵan shaǵym kelip túsedi. Munyń barlyǵy aýyl turǵyndarynyń jappaı kóship ketýine sebepshi. Sondyqtan áleýmettik, ınjenerlik jáne kólik ınfraqurylymyn, ásirese shekara mańyndaǵy aýmaqtardyń ınfraqurylymyn damytý jumystaryn kúsheıtý kerek», dedi Úkimet basshysy.
Osy mindetterdi kezeń-kezeńimen sheshý úshin Úkimet salyqtardyń jáne bıýdjetke túsetin tólemderdiń keıbir túrin aýyldyq okrýgterdiń bıýdjetine berýdi jalǵastyratynyn aıtyp, mańyzdy ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa bıznes sýbektilerin tartýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Birqatar óńirde jaqsy mysal bar. Máselen, byltyr Túrkistan oblysynyń Shubarsý aýylynan shyqqan kásipker sol eldi mekenge úlken mektep salyp berdi. Aqmola oblysynyń Qaraótkel aýylynda jeke qarajatqa balabaqsha salyndy.
«Kásipkerler turǵyn úı qurylysyna, jol jóndeýge, kósheni abattandyrýǵa, qoǵamdyq demalys ornyn salýǵa qoldaý kórsetip jatyr. Elimizde mundaı jaqsy mysaldar jetkilikti. Ákimdikter aýyl turmysyn jaqsartý isine bıznesti de belsendi jumyldyrýǵa tıis», dedi Premer-mınıstr.
Úkimet basshysy aýyldardaǵy kadr máselesine erekshe nazar aýdardy. Ákimdikter aýyldyq jerde kadr tapshylyǵy máselesin sheshýi qajet. Kelgen mamandarǵa, ásirese jastarǵa, sonyń ishinde «Dıplommen aýylǵa» jobasy aıasynda kómek kórsetýi kerek dedi. Premer-mınıstr máseleni qaraý qorytyndysynda aýyldyq aýmaqtardy damytý tujyrymdamasynyń is-sharalaryn iske asyrý boıynsha birqatar naqty tapsyrma berdi:
Jobalardyń basymdyǵyn jáne aýyl turǵyndarynyń barlyǵyna birdeı ıgilik pen qyzmetterdiń qoljetimdi bolýyn nazarda ustaı otyryp, aýyldyq eldi mekenderdiń ınfraqurylymyn damytý; Aýyldaǵy tynys-tirshilikti qamtamasyz etý máselelerin sheshýdiń tıimdiligin arttyrý úshin aýyldyq okrýg ákimdiginiń kiris bazasyn keńeıtý máselesin pysyqtaý; Aýylda ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa bıýdjetten tys qarajat tartý boıynsha ákimdik jumysyn baǵalaý úshin naqty ındıkatorlardy aıqyndaý kerek.
Qosymsha qun salyǵyn qaıtarý tártibi
Úkimet otyrysynda salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirý, úderisterdi sıfrlandyrý sharalaryn jetildirý máselesi de talqylandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyn júzege asyrý aıasynda naýryz aıynda elimizde otandyq eksporttaýshylarǵa qosymsha qun salyǵyn qaıtarý rásimi qaıta qaralǵany málim. Tásilderdiń ózgerýin eskere otyryp, endi rastaý úlesi ulǵaıtylady. Bul ıgi shara otandyq taýar óndirýshiler úshin eleýli qoldaýǵa aınalady. Bul týraly Úkimet otyrysynda Qarjy mınıstri Mádı Takıev málimdedi. Aıtýynsha, qazir bul prosedýranyń jedeldigin qamtamasyz etetin analıtıkalyq júıe ázirleý satysynda. Keıingi eki aıda eksporttaýshylarǵa jalpy bereshektiń jartysyna jýyǵy qaıtarylǵan.
«Byltyrǵy qosylǵan qun salyǵy bızneske qaıtarylǵanymen, bıznes sýbektileri 600 mlrd teńgege jýyq qarajatty ala almady. Al bul – taýar eksportyn júzege asyratyn 485-ke jýyq kompanııa. Iаǵnı bıznes aınalym qarajatynan aıyrylyp qaldy. Bul – kásipkerlerdiń quqyqtaryn buzý. Osyǵan baılanysty Qarjy mınıstrligi QQS-tyń rastalǵan somalaryn bızneske qaıtaryp, QQS qaıtarý rásimin ońaılatý jóninde sharalar qabyldaýy qajet. Bul rette, qaıtarylǵan qosylǵan qun salyǵynyń somasyn bıznes óz kásibin jańǵyrtýǵa jáne keńeıtýge qaıta ınvestısııalaýdy kózdeıtin tetikterdi pysyqtaýdy tapsyramyn», dedi Premer-mınıstr.
Keıingi 5 jylda salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirý sharalary men olardy sıfrlandyrý esebinen respýblıkalyq bıýdjet qosymsha 4 trln teńge tústi. Bıyl ákimshilendirýge arnalǵan kiris boıynsha 1,6 trln teńgege jospar qurylǵan. Bul aldyńǵy jylǵy deńgeıden 173%-ǵa artyq. Úkimet naqty mindetke qol jetkizý maqsatynda birqatar shara qabyldap jatyr. Atap aıtqanda, salyqtyq tekserýdi belgileý kezinde, táýekelderdi basqarý júıesiniń (TBJ) ólshemsharttary qaıta qaraldy. Endi olar, naqty irikteý ádisimen júrgiziledi. Máselen, 2022 jylmen salystyrǵanda, salyqtyq tekserý sany 16%-ǵa azaısa da, salyqtyq óndirip alý eki ese ulǵaıdy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasymen, Memlekettik kirister komıtetiniń barlyq aqparattyq júıesine táýelsiz IT-aýdıt júrgizý jumysy bastaldy. Onyń nátıjesi boıynsha, Memlekettik kirister komıtetiniń jańa aqparattyq arhıtektýrasy qalyptasady. Úkimet basshysy salyqtyq jáne kedendik aqparattyq júıelerdi ıntegrasııalaýdy jyl sońyna deıin aıaqtaýdy tapsyrdy jáne ázirlenip jatqan jańa Salyq kodeksine toqtaldy. Byltyr halyqtan kelip túsken salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirý máselelerine qatysty ótinish pen aryz-shaǵymdaryn eskerý jáne ákimshilendirýdiń servıstik modeline nazar aýdarý qajet ekenin eskertti.
«Jańa Salyq kodeksine qoıylatyn talap óte qatań. Buǵan deıin usynylǵan tásilderge qatysty oryndy syn aıtylǵan bolatyn. Bıznes pen qoǵam bul qujattan oń ózgerister kútip otyr. Eń bastysy, ol ashyq, bárine túsinikti jáne úılesimdi bolýy kerek. Alaıda kodeksti ázirleý sozylyp barady. Sondyqtan bul jumysty jedel aıaqtaý qajet», dedi O.Bektenov.
Elimizde syrtqy shekaranyń barlyq ótkizý beketinde jáne (EAEO-ǵa múshe eldermen) ishki shekaranyń 7 ótkizý beketinde elektrondy kezek júıesi engizildi. Bul – Ortalyq Azııadaǵy avtokóliktiń jınalyp qalýyn barynsha azaıtyp, tasymaldaý úderisiniń ashyqtyǵy men jyldamdyǵyn qamtamasyz etetin jalǵyz júıe.
Premer-mınıstr ótkizý pýnktterin jańǵyrtý jáne jabdyqtaý jumystaryn jyldamdatý kerek ekenin qadap aıtty. Sondaı-aq memlekettik kiris organdary qyzmetkerleriniń salyq tóleýshilermen jáne syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarmen ózara is-áreket jasaýyna jol bermeı, salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdiń barlyq úderisin sıfrlandyrý qajet ekenin túsindirdi.
Sóıtip, salyqtyq jeńildikterdi qoldanýdyń mindetti monıtorıng tetigin engizýdi, sondaı-aq bıznestiń qarsy mindettemelerin belgileýdi tapsyrdy. Jeńildikter qarjylyq esepteýler negizinde ekonomıkalyq turǵyda naqtylanyp berilýi kerek. Sonymen birge, nátıjege qol jetkizýdiń naqty merzimi kórsetilýge tıis.