Mańyzdy túzetýler men tolyqtyrýlar maquldandy

Túrki memleketterine qajet tranzıttik kólik

Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanovtyń aıtýynsha, «Túrki mem­leketteri uıymyna múshe memleketterdiń úkimetteri arasyndaǵy halyqaralyq quramdastyrylǵan júk tasymaldary týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy 2022 jylǵy 11 qarashada Samarqandta jasalǵan Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketterdiń úkimetteri arasyndaǵy halyqaralyq aralas júk tasymaly týraly kelisimdi ratıfıkasııalaýǵa arnalǵan. Kelisimniń maqsaty – Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketter arasyndaǵy tranzıttik kólik áleýetin jáne saýda-ekonomıkalyq qatynastardy odan ári damytý. Qujat túrki memleketteri elderi arasynda temirjol, sý jáne avtomobıl kóligi oryndaıtyn júkterdi tasymaldaý kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Sondyqtan mańyzy joǵary qujat egjeı-tegjeı saralanyp, múddeli memle­kettik organdar men qoǵamdyq uıymdar ókil­deriniń aldynan ótken. Sondaı-aq komı­tet­tiń keńeıtilgen otyrysynda da qara­lyp, Májilistiń turaqty komıtetteri zań jo­basy boıynsha oń qorytyndylaryn usynǵan.

Budan bólek, komıtet basshysy «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti arasyn­daǵy Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn, onyń ishinde Qytaı – Eýropa qatynasyndaǵy konteınerlik poıyzdar úshin damytý jónindegi kelisimniń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Onyń sózinshe, ózara kelisim eki eldiń aýmaǵy boıynsha konteınerlik poıyzdar úshin eksporttyq-ımporttyq, tranzıttik tasymaldardy ulǵaıtý jóninde yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa septigin tıgizbek.

«Dúnıejúzilik saýda uıymyn qurý týraly Marrakesh kelisimine (Balyq aýlaý sýbsıdııalary jónindegi kelisim) ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy boıynsha baıandama jasaǵan Agrarlyq máseleler komıtetiniń tóraǵasy Serik Egizbaev: «Bul qujat – álemdik muhıtqa shyǵatyn teńizder men sý aıdyndaryndaǵy balyq aýlaýdy jáne onymen baılanysty qyzmetti qamtıtyn tarıhtaǵy alǵashqy kópjaqty saýda kelisimi. Osy arqyly zańsyz, habarlanbaıtyn, rettelmeıtin kásipshilikke yqpal etetin sýbsıdııalar berýdi shekteý arqyly balyq resýrstarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý kózdeledi», dedi.

Ádil mehanızm engizý kózdeledi

Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sa­bılıanov keıbir zańnamalyq aktilerge mem­­lekettik statıstıka jáne derekterdi bas­qarý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizýge qatysty zań joba­syn tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, zań jobasy bıyl 2 mamyrda ótken palata otyry­synda birinshi oqylymda maquldanǵan. Qu­jat derekterdi basqarý salasyndaǵy zań­n­a­many jetildirý maqsatynda ázirlenip otyr. Máselen, derekterdi basqarý saıasaty sa­la­­­s­­yn­daǵy ókilettikter men quzyretter­di bólý, Ulttyq statıstıka bıýrosyna sapa­ly derekterdi qalyptastyrý boıynsha qo­­sym­­sha ókilettikter berý men derekter­di jı­­naý ádisterin jetildirý, úlken derek­terdi tal­daýǵa kóshý, ákimshilik derekter­diń sapa­­sy men anyqtyǵyn arttyrý maqsa­tynda de­­rek­ter baqylaýshylaryn engizý kóz­del­gen. Budan basqa, «elektrondyq úk­imet» aq­pa­rat­tyq-kommýnıkasııalyq platfor­ma­synyń jumysyn quqyqtyq retteý qarastyrylǵan.

Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Snejanna Imasheva «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine ekonomıkalyq quqyq bu­zý­shylyqtardy odan ári qylmys­tyq sı­pattan aryltý jáne zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne ter­rorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qı­myl máseleleri boıynsha ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasy tý­raly baıandama jasady. Onyń aıtýyn­sha, qujat Memleket basshysynyń «Ádi­let­ti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵda­ry» atty byltyrǵy Qazaqstan halqy­na Jol­daýyn oryndaý maqsatynda ázir­lengen. Onda ekonomıkalyq sıpattaǵy quqyq buzý­shylyqtardy qylmys sanatynan alyp tastaý jumysyn jalǵastyrý men kásipkerlerdi salyq qylmystary boıynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartý normalarynyń shegin aıqyndaıtyn ádil mehanızm engizý tapsyrylǵan.

Osy maqsatta Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterge túzetýler engizýge bas­tama jasaldy.

Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Edil Jańbyrshın jylý energetıkasy jáne elektr energetıkasy máselelerine qatysty zań jobasyna engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar týraly aıtty.

«Zań jobasynyń negizgi maqsaty – qu­jat­ty «Jylý energetıkasy týraly» zań joba­synyń erejelerine sáıkes keltirý, jylý energetıkasy men jylýmen jabdyq­taý salasyndaǵy qatynastardyń barlyq jıyn­tyǵyn retteý úshin tolyqqandy quqyq­tyq negiz belgileý», dedi komıtet basshysy.

Al Parlament Senaty jańa redaksııada usynǵan «Keıbir zańnamalyq akti­lerge kredıt berý kezinde táýekelderdi baryn­­sha azaıtý, qaryz alýshylardyń quqyq­­taryn qorǵaý, qarjy naryǵyn ret­teý jáne atqarýshylyq is júrgizýdi jetil­dirý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyq­­tyrýlar engizý týraly» zańnyń jeke­­le­gen baptaryn túsindirgen Qar­jy jáne bıýdjet komıtetiniń hatshysy Tatıa­na Saveleva: «Senat 35 túzetý engizdi, onyń ishinde 11-i naqtylaý sıpatynda, 24-i jańa túzetý. Komıtet zańǵa Parla­ment Sena­ty engizgen ózgeristermen jáne tolyq­tyrý­lar­men kelisýge bolady dep esepteıdi», dedi.

Sanavıasııa qyzmetine senim bar ma?

Budan keıin depýtattar eldegi ótkir máselelerdi jipke tizip, Úkimet basshysynan bastap tıisti mınıstrlikterdiń atyna saýal joldady.

Depýtat Nartaı Sársenǵalıev ushaqqa avto­kóliktiń janarmaıyn quıyp ushyra­tyn, jarty ǵasyrlyq ǵumyry bar áýe kólik­teriniń «ólim aýzynda» jatqanyn jet­kizdi. Aıtýynsha, aýyl medısınasy tur­maq, qaladaǵy medısına shatqaıaqtap tur. «Biz­degi jedel járdemniń ózine jedel járdem kerek. Mamyr aıynda Qostanaı oblysynda sanıtarlyq reıstiń sý ústinde tóbesimen tóńkerilip jatqanyn kópshilik kórdi. Alystaǵy aǵaıyndy emdeýge, oraıyn taýyp ortalyqqa ákelýge attanǵan ushaqtyń sıqy sol. Aýrýdan kelmegen ajalym avıasııadan kele me dep qorqady endi qarapaıym el. Hosh, Qostanaıda sýǵa qonamyn dep tóbesimen tóńkerilip túsken sanavıasııaǵa tıesili AN-2 ushaǵy biraz bylyqtyń betin ashty. Qazbalap kep jibergende jantúrshigerlik jaıttar áshkere boldy. 2019-2023 jyldary sanıtarlyq avıasııa jelisinde 11 oqys oqıǵa, 5 avıasııalyq oqıǵa tirkelgen. Sonyń teń jartysy AN-2 ushaǵynyń enshisinde», deıdi ol.

Byltyr sanıtarlyq avıasııaǵa 11,9 mlrd teńge jumsalǵan. Biraq saladaǵy soraqylyq azaımaı tur. О́kinishtisi sol, elimizdegi sanavıasııada qoldanylatyn AN-2 – keńes kezinde, 1947 jyldan bas­tap shyqqan ushaq. Al IаK-40 – 1966-1981 jyldary qurastyrylǵan áýe kóligi. «Osy turǵyda ortasha qyzmet etý merzimi 40 jyldan asqan ushaqtaryn qoldanatyn elimizdiń sanavıasııa qyzmetine senim bar ma?» degen depýtattyń saýalyna quzyrly mekemeler qurǵaq jaýap bermes degen úmittemiz.

Shaǵyn shaharlardaǵy is shatqaıaqtap tur

Shaǵyn shaharlardaǵy óndiris óner­ká­sip­terimen qatar shaǵyn bıznes te shat­qaıaq­tap tur. Bul týraly «Amanat» partııasy fraksııasynyń múshesi Ulasbek Sádibekov aıtty. Onyń sózine sensek, Túrkistan oblysyna qarasty Kentaý men Arys qalalarynda ınfraqurylym jumystary júrgizilip, halyqtyń jaıly ortada ómir súrýine qajetti jaǵdaılar jasalyp jatyr. Degenmen monoqalada sheshimin tappaı otyrǵan ózekti máseleler áli de bar. Atap aıtar bolsaq, Kentaýdaǵy jylý jaıy. Qazir 1934 jyly salynǵan jylý ortalyǵynyń qyzmetin 14 myńnan astam abonent tutynyp otyr. Onyń ishinde 347 kópqabatty turǵyn úı, 2000-nan astam jeke sektordaǵy turǵyn úı jáne 106 bıýdjettik mekeme men 441 kommer­sııa­­lyq nysan bar. Jylý ortalyǵy jab­dyq­­tary­nyń 85 paıyzy tozǵan. Sal­dary­nan byl­­tyr kentaýlyqtar qys boıy tońyp shyqty.

Depýtat Kentaýda turǵyn úı kezeginde 5000-nan astam adam turǵanyn alǵa tartty. Soǵan qaramastan qalada 2019 jyldan beri kópqabatty turǵyn úı salý isi toqtap qalǵan. Onyń syrtynda jeke turǵyn úı salý maqsatynda 10 000-nan astam adam jer kezeginde tur. Alaıda ınfraqurylym júrgizilmeýine baılanysy bul másele de sheshimin tappaı keledi. Máseleniń barlyǵy qarjyǵa kelip tirelip tur.

Sý bógetteriniń 60 paıyzy tozǵan

Sondaı-aq depýtat Qaırat Balabıev elimizdiń birqatar óńirinde sý tasqynynan týyndaǵan ózekti máseleni qaýzady. Osy qalyptasqan aýyr jaǵdaıǵa baılanysty ótken shuǵyl keńeste Úkimetke barlyq óńirde sý tasqynyna qarsy jumystardy kúsheı­tý, eń bastysy, azamattardyń qaýip­siz­digin qamtamasyz etý men aldaǵy ýaqytta osyndaı apattardyń aldyn alý úshin keshendi sharalar qabyldaý mindeti júktelgen. Sony­men qatar Memleket basshysy «Ádiletti Qazaq­stannyń ekonomıkalyq baǵdary» at­ty Jol­daýynda: «Sý sharýashylyǵy nysan­dary­nyń 60 paıyzy tozyp tur. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin óte batyl jáne shuǵyl sharalar qajet», degenin alǵa tartqan ol: «Ordabasy aýdanynyń bir top burynǵy sý sharýashylyǵy qyzmetkerleri elde bolǵan sońǵy sý tasqynyna baılanysty «Bógen» sý qoı­masynyń bógeti men jaǵalaýyna qaýip tónip turǵanyn aıtyp, dabyl qaqty. Bıyl naý­ryz aıynda áleýmettik jelide aýyl sha­rýa­shylyǵynyń belgili sarapshysy K.Pav­lov ta «Bógen» sý qoımasynyń buzylýdyń az-aq aldynda turǵanyna alańdatýshylyq bil­dir­gen bolatyn. Túrkistan oblysy ákim­digi­niń qa­ramaǵyndaǵy Ordabasy aýdanyn­daǵy stra­tegııalyq mańyzy bar «Bógen» sý qoıma­sy 1967 jyly paıdalanýǵa berilgen, bó­geti­­niń uzyndyǵy – 5,4 shaqyrym, al bıik­tigi – 19,3 metr. Bul sý qoımasy «Bógen» eldi mekeni­nen 25 metr bıiktikte ornalasqan. Sy­ıym­dylyǵy – 370 mln sharshy metr, oblys­tyń bes aýdanyna sý beredi jáne 120,0 myń gektar jerdi aǵyn sýmen qamtamasyz etip keledi», deıdi.

57 jyldan astam jumys istep kele jatqan bul sý qoımasy áli kúnge deıin kúrdeli jóndeýden ótpegen. Saldarynan bógeti men jaǵalaýy tozyp, búginde apattyq kúıge jetken. Eń sumdyǵy, sý toraptaryn basqaryp otyrǵan qazirgi basshylary sý mamandary emes eken.

Eldegi sońǵy jaǵdaılardy eske salǵan depýtat tótenshe jaǵdaıdy boldyrmaý úshin Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi qaýipti jaǵdaıda turǵan «Bógen» sý qoımasynyń bógeti men jaǵalaýyna kezekten tys qaıta jańǵyrtý jumystaryn júrgizýge jaýapkershilik alý qajet ekenin jetkizdi.