Jylqy men qazaq – egiz uǵym

Zań jobasyn talqylaý kezinde depýtat Aıdarbek Qojanazarov atalǵan máselege nazar aýdaryp, Qostanaı tuqymyn mysalǵa keltirdi. Áıgili sáıgúlik tuqymy osydan 70 jyl buryn ǵylymı zertteý nátıjesinde ósip-óngen edi. 2014 jyly memlekettik qoldaý toqtatylǵannan keıin kúrt azaıdy.

«1969 jyly elimizde 44 myńnan astam Qostanaı jylqy tuqymy tirkelgen, ıaǵnı barlyq asyl tuqymdy jylqy sanynyń 9,7 paıyzyn quraǵan. Alaıda búgin res­mı­ tirkelgen Qostanaı jylqysynyń sany 270 bastan aspaıdy, al Adaı jylqy tuqy­my­nyń 1 300 basy tirkelgen», dedi A.Qojanazarov.

Zań jobasynda qostanaılyq jylqy tuqymyn saqtaýǵa, ósimin molaıtýǵa baǵyt­talǵan sýbsıdııa qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, asyl tuqymdy ortalyqtarǵa shetelden sporttyq baǵytta arnalǵan aıǵyrlar satyp alýǵa, asyl tuqymdy bıelerdi ósirýge qarjy beriledi. Sondaı-aq olardy kútip-baptaýǵa da qoldaý jasalmaq.

Jylqyǵa memlekettiń erekshe kóńil bólýine birneshe sebep bar.

Birinshiden, jylqy men qazaq – egiz uǵym. Qambar ata tuqymyn eń alǵash qol­ǵa úıretken qazaqtar ekeni málim. Bul – ǵylymı turǵyda dáleldengen, daýǵa tús­peı­tin fakt. Máselen, elimizdiń soltústik óńirindegi eneolıt dáýirine tıesili Botaı qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin kórsetti.

«Science» jýrnalyna shyqqan aka­demııalyq zertteý eń alǵash Botaı máde­­nıetiniń ókilderi jylqyny qolǵa úıret­ke­nin bultartpastaı dáleldedi. Alan Oýtram bastaǵan ǵalymdar osy zertteýde Botaı mádenıetiniń ókilderi bizdiń zamanymyzdan burynǵy 3500 jyldary bıe baılap, qymyz iship, júırik baptaǵanyn aıtady.

Ekinshiden, jylqy sany men sapasyna erekshe nazar aýdarý qajet. Aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor Igor Nechaevtyń jarııa­laǵan maqalasyna súıensek, 1916 jyly qazaq dalasynda 4,6 mıllıon bas jyl­qy jaıylyp júripti. Ulttyq statıs­tıka bıýrosy derekterine sáıkes azattyqqa qol jetkizgen tusta 1,6 mıllıon tulpar qal­­ǵan eken. О́kinishke qaraı, 2001 jylǵa deıin birtindep azaıyp, mılıonnan kemip ket­­ken edi. Biraq sodan keıin kóbeıe bastady. Mysaly, 2012 jyly táýelsizdik alǵan tus­­taǵy deńgeıge teńesken. Byltyr Altaı men Edildiń arasynda 3,8 mıllıon tulpar tebindepti.

BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashy­lyǵy uıymynyń málimetine súıensek, shartarapta 57 mıllıon jylqy jaıylyp júr. Sonyń 10,6 mıllıony AQSh-qa tıe­sili. Meksıka da tulpary kóp el sanalady. Onda Qambar atanyń 6,4 mıllıon tuqymy bar. Brazılııada da jylqylar jeterlik (5,7 mıllıon). Sol sekildi Mońǵolııa men Qytaı da er qanatyn kóptep ósiretin elder qatarynda. Keıingi jyldary Qazaqstan bul tizimge qosyldy. Tizimdegi alǵashqy úshtikti qýyp jete almasaq ta, jylqy sany jóninen kórshi elderden kem túspeımiz.

Úshinshiden, halqymyzdyń turmys-tirshiliginde ejelden jylqy janýary­nyń orny erekshe. Minse – kólik, jese – as.

Budan bólek, at sportyna qatysty túrli ulttyq oıynymyz bar. Báıge men kókpar dese, delebesi qozbaıtyn qazaq kemde-kem. Teńge ilý, jamby atý sekildi saıystardyń orny bir tóbe.

Tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyn túgen­degen Absenttiń jeńisti jylnamasy barshaǵa aıan. 1960 jyly Rım Olımpıadasynda oza shaýyp, KSRO qorjynyn altyn medalmen tolyqtyrdy. Sodan keıingi tórt­­jyldyq­tyń dúbirli básekelerinde bir kúmis, eki qola júldeni jeńip aldy.

О́kinishke qaraı, táýelsizdikten beri Qazaqstan at sportynan Olımpıadada júlde alǵan emes. Qambar ata tuqymyn sporttyq maqsatta qoldanýǵa jete kóńil bólmeı otyrǵanymyzdy kórsetedi bul. Áıtpese, Qulager men Shalquıryqtyń tuqymy qalmady dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Alysqa barmaı-aq qoıaıyq, Adaı jylqysy búginde halyqaralyq sarapshylardyń tarapynan joǵary baǵalanyp otyr.

Osydan eki jyl buryn elimizde alǵash ret «Uly dala joryǵy» atty marafon-báıge ótkizildi. On eki kúnge sozylǵan saıysta Adaı jylqysyn baptap mingen mańǵystaýlyq shabandozdar birinshi keldi. Byltyr ótken ekinshi joryqta Adaı jylqysy jekeleı synda shashasyna shań juqtyrǵan joq. Sóıtip, máre syzyǵyn birinshi bolyp kesti. Degenmen bul marafonda toptyq esepte Jetisý oblysynyń shabandozdary jeńis tuǵyrynan kórindi.

Alǵashqy marafon-báıgeden soń Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Mańǵystaý óńirine barǵan saparynda Adaı jylqysynyń sanyn, ósimin molaıtýdy qolǵa alýdy tapsyrǵan edi.

«Halqymyz úshin jylqynyń orny qashanda erekshe. Qazaqtyń Adaı jylqysy – Mańǵystaýdyń biregeı baılyǵy. Bul arǵymaqtar shólge erekshe shydamdy, alys jolǵa tózimdi ekenin bári biledi. Mańǵystaý tulparlary alysqa shabatyn halyqaralyq marafon jarystarynda árdaıym báıge alyp júr. Qazaqy Adaı jylqysyn álemge tanyta alsaq, bul bizdiń taǵy bir tamasha brendimizge aınalady! Sondyqtan Úkimetke ony ǵylymı túrde asyltuqymdy mal retinde taný jáne kóbeıtý úshin tıisti jumystardy jedel qolǵa alýdy tapsyramyn», degen edi Q.Toqaev sol kezde.

Prezıdent tapsyrmasynyń nátıjesinde Adaı jylqylary ǵylymı turǵyda derbes tuqym retinde tanyldy. Sóıtip, byltyr jańa jyl aýysar tusta Ulttyq zııatkerlik men­shik ınstıtýty birneshe tuqymǵa patent berdi.

Ulttyq rýhty nyǵaıtatyn, halyqty biriktiretin saıys bıyl da jalǵasyn tapty. Bul joly «Uly dala joryǵy» kórnekti geolog-ǵalym Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı Pavlodardan bas­taldy. Elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen 19 komanda Astanaǵa deıingi 500 shaqyrym qashyqtyqty eńserýge tıis boldy. Bıylǵy saıysta Jetisý oblysynyń ókilderi top jardy. Máre syzyǵyn ekinshi bolyp kesken mańǵystaýlyq shabandozdar júldeli ekinshi oryndy ıelendi. Almaty qalasynyń komandasy kómbege úshinshi jetti.

«Uly dala joryǵynyń» bıylǵy jeńim­pazdary aldaǵy V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyny qarsańynda ótetin halyqaralyq saıysqa qatysatyn boldy. Oǵan álemniń 15 elinen komanda qatysýǵa tilek bildirgen. Endi qazaq jylqylary óz myqtylyǵy men júıriktigin halyqaralyq sporttyq jarys­tarda dáleldeıdi.

Tórtinshiden, jylqy eti – qazaq úshin jeńsik astyń biri. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, elimizde jyl saıyn 605 myń tonna et óndiriledi. Sonyń ishinde 77 myń tonnasy jylqyǵa tıesili. Bir qyzyǵy, Uly dalada Qambar ata tuqymy mıllıondap sanalsa da, shalǵaı shetelderden jylqy etin tasymaldaıdy ekenbiz. Mysaly, byltyr elimizge 3 myń tonnaǵa jýyq et ımporttalǵan.

Biz jylqy etin satyp alatyn elderdiń qatarynda Argentına, Ýrýgvaı sekildi memleketter bar. Uly dalanyń qunarly shóbin jep qoń baılaǵan jylqy jetip jatqanda, sonaý Latyn Amerıkasynan jal-jaıa tasy­maldaýdyń sebebin kim bilsin?

Keıbireýler shetelde jylqy eti arzan ekenin alǵa tartady. Biraq djýnglıde jaıy­lyp, Amazonkadan sý ishken jylqynyń qazysy taban shyǵa qoıýy ekitalaı. Endeshe, elimizde asyl tuqymdy sáıgúlikter ­sanyn kóbeıtip qana qoımaı et qoryn da molaıtý kerek-aq.

 Álıhan QYSTAÝBAI