Urpaqtyń amandyǵyna alańbyz

Elimiz táýelsizdik alǵaly ba­la quqyn saqtaýdy bas­­­ty ba­ǵyttarynyń biri­ etip alǵan. Ata zańymyzdyń 27-ba­bynda «Neke men otbasy, ana men áke jáne bala memlekettiń qor­ǵa­ýynda bolady» dep naqty kór­se­tilgen. Sol sekildi balalarǵa qam­qorlyq jasaý, tárbıeleý ata-ana­nyń mindeti ekeni jazylǵan. Ár bala­ǵa 11 synyptyq orta bilim min­detti dep Konstıtýsııada da kór­se­tilgen. Mektepte bastaýysh synyp­tar tegin tamaqpen qamtamasyz eti­ledi, dárigerge tegin qaralady. Iаǵnı elimizde balalar bilimmen, medı­sı­namen, mektepte tegin aspen qamtylǵan.

Qazaqstan 1994 jyly 16 aqpanda Bala quqyqtary týraly konvensııaǵa qosyldy. Bul konvensııa balalar quqyn jan-jaqty aıqyndaıtyn halyqaralyq deńgeıdegi birden-bir qujat sanalady. Elimiz árbir bala­­nyń quqyǵyn qamtamasyz etý jónin­degi jahandyq mindettemege óz erki­men qosyldy. Búginde ony AQSh-tan basqa álemniń barsha memleketi ratıfıkasııalaǵan.

Budan bólek Bala quqyqtary týraly konvensııanyń qosymsha úsh fakýltatıvtik hattamasy bar. Qazaq­stan olardy da qabyldaǵanyn aıta ketken jón.

2011 jyly bekitilgen úshinshi fakýl­tatıvti hattamada Balalar qu­qyq­­­­­tary týraly konvensııa­da beki­tilgen quqyqtar buzylǵan jaǵdaıda balalardyń nemese olardyń ata-ana­larynyń jeke shaǵymdaryn qaraý mehanızmi belgilengen. Bul qujatqa Qazaqstan 2023 jyly 7 aqpanda qosyldy. Al bıyl ony ratıfıkasııa­lady. Osylaısha, úshinshi hattamany tolyqtaı kúshine engizgen álemniń 53 memleketiniń qataryna qosyldy. 2002 jyly 8 tamyzda «Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy balanyń quqyqtary týraly» zań qabyldandy. Qujatta bala­lardy qoǵamdaǵy tolymdy ómirge daıarlaý máseleleri qarastyryl­ǵan. Kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń jan-jaqty saqtalýyn qamtamasyz etetin jáne olardy kemsitýshilikke jol bermeıtin, balalardyń múdde­leri úshin memlekettik saıasatty iske asyrý tetikteri belgilengen.

Áleýmettik kómek kólemi artty

Keıingi birneshe jylda balalar quqyn qorǵaý baǵytynda tyń bas­tamalar kóterildi. Máselen, 2016 jyly Bala quqyqtary jónindegi ýákil ıns­tıtýty quryldy. Al eki jyl buryn elimizdiń búkil óńirinde bala quqyqtary jónindegi ýákilder taǵaıyndaldy. Osy­laısha, quqy buzylǵan balalar­dyń memlekettik kómekke júginý tetigi jeńildetildi.

Byltyr elimizde jańa Áleýmet­tik kodeks qabyldandy. Atalǵan qujatta halyqty memlekettik qoldaý tásilderi jetildirildi. Atap aıtqanda, Otbasynyń sıfrlyq kartasy engizildi. Balalardy áleýmettik qorǵaý sharalary kúsheıtildi. Múgedektigi bar azamattar úshin, ásirese aýyldyq jerlerde arnaýly áleýmettik qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrý qarastyryldy.

Esterińizde bolsa, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy halyqqa Joldaýynda bala kútimi úshin tólemaqy tóleý merzimi sábı bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin uzartýǵa tapsyrma bergen edi. Jańa kodekste bul eskerildi. Sóıtip, 2023 jyly qańtardan bastap bala kútimi boıynsha tólem jasaý merzimi 1,5 jylǵa deıin sozyldy. Sondaı-aq bala týǵanda beriletin járdemaqy mólsheri de naqtylandy. Máselen, úsh balaǵa deıin 38 aılyq eseptik kórsetkish esebinde bıýdjet esebinen bir rettik kómek beriledi. Al tórtinshi ne odan keıingi balasyn bosanǵandarǵa 63 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde tólenedi. Sol sekildi kópbalaly otbasylarǵa aı saıyn járdemaqy beriledi. Onyń naqty somasy da Áleýmettik kodekste belgilengen. Budan bólek «Altyn alqa», «Kúmis alqa» ıegerlerine de qosymsha tólem jasalady. Qysqasy, memleket óskeleń urpaqtyń kútimine qomaqty qarjy bólip otyr.

Ulttyq qordyń ıgiligin jas urpaq kóredi

Memleket basshysy óziniń Jol­da­ýynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty múlde jańa baǵdarlamany júzege asyrýdy usynǵan bolatyn. «Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınves­tısııalyq tabysynyń 50 pa­ıy­zyn balalardyń arnaýly jı­naq­taýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy», degen edi Q.Toqaev.

Prezıdenttiń tapsyrmasy­na­ baı­lanysty «Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq­ aktilerine Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synyń Ulttyq qorynan bala­lar­ǵa tólem jasaý máseleleri bo­ıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy. Soǵan sáıkes Ulttyq qordyń jyldyq ınves­tısııalyq kirisiniń 50 paıyzy arnaıy jınaq shottaryna aýdarylady. Tólem jasaý bıyl qańtardan bastaldy. Qazirgi tańda elimizdegi árbir balanyń shotynda ınvestısııalyq kiristen túsken qarajat teńdeı etip bólinip berilgen.

Sıfrlardy sóıleteıik. «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy aıasynda qańtarda 6,9 mıllıon balanyń jeke sho­tyna 100,5 dollar tústi. Iаǵnı bul maqsatqa 695 mıllıon dollar jum­saldy. Endi jyl saıyn osylaısha ınvestısııalyq kiristiń jartysy arnaıy shotqa aýdarylyp otyrylady. Qarjy mınıstrligi júrgizgen esepke súıensek, bıyl dúnıege kelgen bala kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin esepshotynda 3,5 myń dollar jınalady. Bul, álbette, qomaqty soma.

Jańa zańnyń ereksheligi kóp

Taıaýda Prezıdent Q.Toqaev áıel­­derdiń quqy men balalardyń qaýip­siz­digine qatysty zańǵa qol qoıdy.  Memleket basshysy talaı márte tur­mystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy jazany qataıtýǵa tapsyrma bergen. Jańa qujatqa sáıkes densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý jáne uryp-soqqany úshin baptar Qylmystyq kodekske engizildi. Sondaı-aq jaza merzimi qataıdy. Budan bólek, otbasy, áıelder máseleleri jáne balalardyń quqyn qorǵaý jónindegi keńes janynan «111 – jedel qyzmet» baılanys ortalyǵy ashyldy. Atalǵan jedel baılanys qyzmeti otbasyndaǵy kıkiljińdi retteýmen qatar balalardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan.

Sonymen qatar 16 jasqa tol­maǵan balalardy jynystyq qa­­tynasqa ıtermelegenderge jaza kúsheıtildi. Soǵan sáıkes túrli baılanys jelileri arqyly uıatsyz qysym jasaý, denesine qol tıgizý sekildi qylmystyq áreketterge 200 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi aıyppul taǵaıyndalady. Nemese 200 saǵatqa qoǵamdyq jumysqa tartylady, ne elý táýlikke túrmege qamalady.

Zańdaǵy taǵy bir jańalyq – káme­letke tolmaǵandardy jynystyq zor­lyq-zombylyq kórsetip óltirgender ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylady. Sol sekildi, pedofılderge beriletin jaza qatańdatyldy. Budan bólek, zańda balalarǵa jasalǵan aýyr qylmystarǵa bitimgershilik jasaý qarastyrylmaǵanyn aıta ketken jón. Oǵan qosa, kámeletke tolmaǵandardy jábirleý (býllıng, kıberbýllıng) alǵash ret ákimshilik jaýapkershilik qataryna jatqyzyldy. Sondaı-aq bilim berý uıymdary kámeletke tolmaǵan­dar jasaǵan nemese olarǵa qatysty jasalǵan zańǵa qaıshy áreketter týraly quqyq qorǵaý organdaryna dereý habarlaýǵa mindetti. Zańda 16 jasqa deıingi balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maq­satynda jol aqysyn tólemegeni úshin olardy qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirýge tyıym salyn­ǵan. Qysqasy, zańda balalarǵa jasalǵan zorlyq-zombylyqtyń jazalary aýyrlatyldy.

Jaý joq deme, ınternette...

Degenmen memleket bala quqyn qamtamasyz etý baǵytynda atqaryp jat­qan aýqymdy jumystaryna qa­ra­­mastan, óskeleń urpaqtyń ómi­ri túbegeıli qaýipsiz boldy dep aı­tý qıyn. Buǵan eń áýeli ınternet ke­ńis­­tigi áser etip otyr. Oqý-aǵartý mınıs­trligi men IýNISEF birlese júrgi­zilgen Kazakhstan Kids Online zertteýine súıensek, balalardyń 15 paıyzy kúnde­likti, apta saıyn nemese kem degende aıyna bir ret ınternette jaǵymsyz kontentpen betpe-bet keledi.

Sondaı-aq mektepterdegi býllıng máselesi túbegeıli sheshilgen joq. Máse­len, kıberbýllıngke ushyraǵan bala­lardyń jartysynan astamy eshkim­ge tis jarmaıdy eken. Sol sekildi úlken synyptyń balalary kishilerge álim­jet­tik jasaýy jıi bolmasa da, ara-tura kez­desip jatady. Munymen kúresý úshin Oqý-aǵartý mınıstrligi «Dos­bolLike» antı­býllıngtik baǵdarlamasyn ázir­ledi. Búginge deıin joba aıasynda ­10 myń­nan astam shara ótkizilipti.

Sonymen qatar balabaqshalar men mektepke deıingi uıymdardaǵy tár­bı­e­shilerdiń balalardy urý oqı­ǵa­lary kezdesedi. Máselen, taıaýda Jetisý oblysy Jarkent qalasyndaǵy bala­baqshalardyń birinde tárbıeshi sábıdi uryp jibergeni kameraǵa túsip qalypty. Osydan keıin balabaqsha ádiskeri, tárbıeshi men kómekshisi jumystan shyǵaryldy. Qazirgi tańda sotqa deıingi tergeý jumystary bas­taldy.

О́kinishke qaraı, mundaı oqıǵa ara-tura kezdesetini jasyryn emes. Son­dyqtan mundaı kemshilikke jol bermes úshin tıisti túsindirý ju­mystary júrgizilip, balabaqshaǵa tár­bıe­shi alar kezde psıhologııalyq tes­ti­leý sekildi baǵalaý engizilgeni jón.

Balalar quqyǵy salasyndaǵy taǵy bir ózekti másele – óz-ózine qol jumsaý. Osyǵan baılanysty Balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń aldyn alý jáne olardyń quqy men sala­mat­tylyǵyn qamtamasyz etý jónin­degi 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar qabyldandy. Sonyń aıasynda býllıngke qarsy biryńǵaı baǵdarlama engizildi. Jeke qaýipsizdik sabaqtary uıymdastyrylady. Balalar men ata-analar qarym-qatynastaryn nyǵaıtý, mádenı tárbıe jáne balalar men jasóspirimderdiń shyǵar­mashylyq áleýetin iske asyrý kózdelgen. Sondaı-aq psıho­logııalyq qyzmetterdiń ju­my­syn kúsheıtý boıynsha­ birqatar shara qabyldandy. Peda­gog-psı­ho­logterdiń biliktiligin art­tyrýǵa da erekshe kóńil bólinedi.

Qoryta aıtqanda, Qazaqstan bala quqyn qorǵaý baǵytynda júrgizgen jumystyń nátıjesinde elimizde bes jasqa deıingi balalar arasyndaǵy ólim-jitim 5 ese, jańa týǵan náresteler arasyndaǵy ólim-jitim 3,5 ese azaıdy.

Álıhan QYSTAÝBAI,

jýrnalıst