Ult bolmysyn ulyqtaǵan qalamger

Seıten Saýytbekov, Márııam Myr­zataeva sekildi ádebıetshi us­­taz­dar onyń jazý-syzýǵa degen qabi­let-beıimin baıqaǵan­nan keıin aqyl-keńesterin berip, jýrnalıst bolýǵa jón siltedi. Eńbek jolyn shalǵaıdaǵy qazaq aýylynda bastaǵan túbit murtty bozbalanyń «Qazaqstan pıo­neri» gazetine, «Baldyrǵan» jýrna­lyna joldaǵan móltek áńgime­leri úzbeı jaryq kórip, boıyn­da qyr-syry beımálim maman­dyq­qa degen ińkárlik sezim oıandy. Otan aldyndaǵy azamat­tyq mindetin ótep kelgennen keıin redaksııa esigin ımene ashqan jas jigitti mundaǵylar qushaq jaıa qarsy aldy. Syrttaı jaq­sy biletindikten, arnaıy bilimi bolmasa da, bólimge tilshi etip qabyldady.

Shyǵarmashylyq ortaǵa tez beıim­delip, kásibı sheberligi jaǵynan tanylyp, jýr­nalıstik mamandyqty kez­deısoq tańdamaǵanyn dá­lelde­di. Kóp uzamaı oǵan keńes qu­ry­ly­sy, partııa turmysy bólimde­ri­ne jetek­shilik etý senip tapsyryldy. Bir jaǵynan, bilimin de jetildirip, tarıh jáne qoǵamta­ný pánderiniń mamandyǵy bo­ıynsha dıplom alyp shyqty. Qazaq radıosynyń men­shikti tilshisi qyzmetin de abyroımen atqardy. El, ult taǵdyry­na qa­tysty pýblısıstıkalyq maqa­la­laryn jurtshylyq jyly qa­byl­dady, izdep júrip oqı­tyn boldy. Egemendigimizdiń eleń-alań sha­ǵynda oblystyq más­lıhattyń bala­maly saılaýy­na qatysyp, saı­laý­­shylardyń ba­sym daýsyna ıe boldy. Ses­sııa­larda qadaý-qadaý máse­le­ler kó­terip, eń belsendi ha­lyq qa­laý­lylary qatarynan kórin­di. Jýr­nalıst qoǵamnyń damýyna, sananyń ózgerýine yqpaly zor mamandyq ekenin júrekpen sezinip, kásipke degen adaldy­ǵy men jaýapkershiligin bir sát te joǵaltqan emes. Oblystyq gazettiń bas redaktory qyzmetine bilek sybana kirisip, atan túıege júk bolarlyq qyrýar ister tyn­dyrdy. Otbasy tárbıesi­nen da­ry­ǵan eńbekqorlyq, ózine de, óz­ge­ge de talapshyldyq, izdenimpaz­dyq qasıetteri, qaıratkerlik bolmysy odan ári tolysyp, shyńdala tústi. Muqym túrki juraǵa­ty­­­nyń maqtanyshy Maǵjan Juma­baev 1920 jyly irgeta­syn qalaǵan basy­lymnyń tırajy 10 myń­ǵa deıin jetip, eńbek­a­qy kó­beı­tildi. Shtat quramy jas­tarmen tolyǵyp, ujym jańa ǵı­­­ma­ratqa qonystandy. Qatarǵa qa­­la­­lyq «Qyzyljar nury» gazeti qosyldy. Maǵjantanýshy retin­de Alash jurtyna ortaq uly perzent rýhyn asqaqtatý jo­lyn­daǵy sińirgen eńbegi erekshe, aıryq­sha ataýǵa turarlyq. Áli kúnge deıin «aqtańdaq betteri» kóp taqyrypty indete zert­teýge ­elimizde alǵashqylar­­dyń qatarynda kirisip, arhıvterge shań basqan qupııa qujattar­ǵa qol jetkizdi. Tynbaı izdený­diń arqa­synda kóz maıyn taýysyp, tereń taldap jazǵan maqalalary men suh­bat­tary «Són­beıtin shyraq» degen atpen kitap bolyp jaryq kórdi. «Maǵjan» ensıklopedııasyn qu­­­ras­tyryp, tyń derektermen, sony maǵ­lumattarmen tolyqtyra tús­ti. Jákeńniń basshylyǵymen «Maǵjan» ádebı-kórkem jýrnaly júıeli túrde shy­ǵyp keledi.

Jazýshynyń qoǵam qaırat­­keri retindegi erekshe tanyl­ǵan bir ­tusy 2007 jyly tórtinshi shaqyry­lym­daǵy Parlament Májilisi­niń depýtaty bolyp saılanǵan­da almas qy­lyshtaı jarqyl­daı kórinýi, aıtar sóz­den tosy­lyp qalmaı, qabyrǵa­ly máseleler­di bıik minberlerden udaıy jeri­ne jetkize kóterip, ult zııaly­syna tán aıbarly mi­nez kórse­týi, elimizdegi eń joǵar­ǵy ókiletti ­organ quramynyń ol sııaqty bilim­di, bilikti, eldik, ulttyq muratty jo­ǵary sanaı­tyn jańa kózqarastaǵy býynmen tolyǵýy sapalyq qura­myn aıtarlyqtaı jaqsartyp qana qoımaı, Parlamenttiń ishki jumy­syna da serpin ber­di. Qarymdy qalamgerdiń paıy­mynsha, onomastıka men til bir-birinen ajyraǵysyz uǵym, olardy bóle-jara qaraýǵa bolmaı­­­dy. О́ki­nishke qaraı, qa­zaq jerin­­­de erteden qalyptasqan ult­­tyq onomastıkalyq júıeni pat­­sha úkimeti otarshyldyq múdde­le­ri­ne sáıkestendirip, zorlap óz­gert­ti. Solaqaı saıasat keńes odaǵy kezinde de jalǵasyp, onyń aqy­ry turǵylyqty halyqty rýhanı tamyrynan, salt-dástúri­nen, ulttyq qundylyqtarynan ajyratýǵa soq­tyra jazdady. Qııampurys qııanat tarıhqa óshpesteı jazylyp qal­dy. Osy­nyń bárin táýelsizdik bıigi­nen baǵamdaı otyryp, Petropavl qa­la­synyń baıyrǵy ataýyn ózger­­tý jóninde saýal joldaýyna týra kel­di. Jan-jaqty daıyndyq­tan keıin óz us­tanymyn jarııa etýge bel býdy. Keıbireýler­diń óre túregele­ti­nin, óńeshin sozyp, ózeýreıtinin ­bile tura táýe­kel etti. Ondaǵy oıy – ­kóp ýaqyt­tan beri halyqtyń kóke­ıin­­de sher bolyp qatqan shetin máse­leni qoz­ǵaý arqyly talqyǵa salý, ózge­ler­diń kóńil aýanyn baıqaý. Úkimet­­ke baǵyttalǵan depýtat­tyq saýal sanada úlken silkinis týdyr­ǵany bárimizdiń esimizde, áli kúnge deıin umytyla qoıǵan joq. Úl­ken jarylystaı áser etip, qoǵam­­dyq pikir­ge qozǵaý salǵany sonsha­­­­lyq, Qyzyl­jar ataýyna qarsy­­lyq bildirgender bastapqyda ne ister­lerin bilmeı, bıliktiń ózi abdyrap qaldy.Halyq qalaýlysyna elimizdiń ár qıyrynan júzde­­gen adam habarlasyp, qyzý qoldaý bildiristi.

Jákeń 1965 jyldyń jazyn­da Qyzyljardaǵy №2 qazaq mek­tep ınternaty oqýshylary­nyń quramynda odaqtyń bas qa­lasyna barǵan saıa­hat barysynda kezdesken bir oǵash jaıtty baıan­dap berdi. «Maq­­taý­ly qa­laǵa tabanymyz tıgennen kó­terińki kóńil kúıimiz sý sepken­deı basyldy. Mundaǵy­lar­dyń Qazaq­standy bilmeıtini biz­di qatty nalytty. Qazaqpyz desek, biri odyraıa qaraıdy, endi biri ıyǵyn qıqań etkizedi, endi biri basyn shaıqaıdy. Bular tarıhty, geografııany oqymaı ma dep tań qalamyz. Qazir oılap otyrsam, biz sııaqty ulttardy kózge de ilmegen eken. Áli kúnge deıin namysymyzdyń tapta­lyp, tarıhtan esemizdiń ketkenine ishim ýdaı ashıdy. Sondyqtan til, dil máseleleri meni qatty mazalaıdy. Ásirese jastar tár­bıesin nazardan shyǵaryp al­ǵanymyz, olardyń boıynda otan­shyldyq rýhtyń jetispeı­tini úıren­shikti ádetke aınalyp bara jatqan sııaqty. Ata-analar kúndelikti tur­mys máselele­rin kó­birek kúıtteý sal­darynan ul-qyzdarynyń tártibin bosańsy­­typ alǵan syńaıly», deıdi ult­tyq qun­dylyqtarǵa beıjaı ­a­ra­­­maı­tyn kásibı jýrnalıst.

Alysqa uzamaıyq, oblys or­ta­lyǵy Petropavl qalasynda 10 myńǵa jýyq qazaq balala­ry­­nyń oryssha oqıtyny— sózi­mizdiń bir dáleli.

«Onomastıka týraly» zańdy ult múddesine qyzmet etetindeı etip jasasaq, kóp nárseden utarymyz anyq. Keshe ǵana ózimizben bir shańyraq astynda birge ómir súrgen elderdiń táji­rıbesinen osyny ańǵarýǵa bolady. Qyzyljar ǵana emes, jalpy elimizdegi keńestik kezeń­niń kózindeı bolyp kórinetin keıbir aýdandar men aýyldar áli kúnge óziniń baıyrǵy attaryn qaıtara almaı otyr. Ono­mastıka demekshi, halyqtyq jer-sý, qala ataýlarynyń ózi erekshe áýezdiligi, áýendiligimen birden jattalyp qalady emes pe? Otarlaý buǵaýy­nan áli to­lyq tazarmaǵanymyz, bodan­dyq­ta bolǵanymyz sanamyzdan ósher emes. Jasqanshaqtyq, ıil­gish­tik qa­nymyzǵa sińgeni sondaı, odan arylý ońaıǵa soqpaı tur. Mundaı kúrdeli másele­lerdi ákimderdiń quzy­­ryna berý du­rys emes, úkimettik ­deń­geıde sheshý tıimdi. Zańdarǵa tıisti óz­gertý­ler engizgen jón», – degen Jarasbaı Qabdolla­uly óńir aýmaǵynda otarshyl, keńestik ke­zeńdi eske túsiretin Haltý­rın, Lenın, Chapaev, Ýlıanov sekil­di ataý­lardyń azaımaı otyrǵa­nyna, Shu­ǵyla, Tol­qyn, Baıan­dy sııaqty eshqan­daı maǵy­nasy joq attardyń qoıylaty­nyna, Mirjaqyp Dýlatuly, Smaǵul Sádýaqasulynyń esimi elenbeı kele jatqanyna qynjylady.

Belgili kósemsózshiniń qazaq qo­ǵamynda qordalanǵan prob­le­ma­nyń birine eldi mekender ja­ıyn jatqyzýy tekten tek emes. Ony tań bozarysymen ma­lyn óriske shyǵaryp, keshke qar­sy alatyn, sıyryn saýyp, qaı­maǵyn aǵyzyp, maıyn byl­­ǵap, baýyrsaǵyn pisi­rip, shaıyn qaınatyp, qym-qýyt tir­lik­ke bó­­lenip jatatyn qyzyǵy máń­gi tar­qamaıtyndaı kórinetin aýyl­dyń rýhanı máıeginiń sarqy­­lyp, júdep-jadap, qazirgi za­man­­­­nyń aýyrtpalyǵyn molynan tar­­typ kele jatqany qatty tol­­ǵan­dyrady. Ásirese túgin tart­sań maıy shyǵatyn qunarly jer­ler­di jergilikti turǵyndar emes, aıda­ladaǵy alpaýyttar­dyń rásimdep al­­ǵany janyna qatty batady. Olar bas paıdasyn ǵana biledi, eginshi­lik­pen aınalysýǵa, tórt túlik ósirý­ge qulyqsyz. О́ndiris oryndary ashylmasa, jumys bolmasa, jastar kóshpegende qaıtedi? Oblystyq qo­ǵamdyq keńestiń tóraǵasy retin­de aýyldyqtar­dyń ótinish-tilek­terin eskerýsiz qaldyrǵan emes. Jergilikti bılik tarapynan naqty sheshimder­diń alynýyna qal-qaderinshe yqpal jasap keledi. Onyń oıynsha, altyn besik–aýyldy túletýge, eldi kórkeıtýge Úki­mettiń ke­shendi qoldaýy qajet. Ke­zinde «Aýyldan kóshpe, aǵaıyn!» pýb­lısıstıkalyq maqalasyna ar­qaý etken eldi mekenderde turyp jatqan turǵyndardyń zaman­nyń ózgere bastaǵanyn, naryqtyń talaptaryn eskermesten beıjaı, jaıbaraqat otyryp, ýaqyt ótkizip alǵanyn másele etip kótergen bolatyn. Bálkim, aýyl irgesi sógilmegende baıaǵy qaza­qy qalpyn saqtap qalatyn ba edi? Ár-ár jerde orny úńireıip qal­ǵan eldi mekender az emes.

Bertinge deıin «Qyzyljar-Aq­parat» JShS dırektory qyz­­metin atqaryp kelgen jany jaısań, ary taza Jákeń qan­daı qurmetke de ábden laıyq. Kóp jylǵy minsiz eńbek óteýi «Qurmet», ekinshi dárejeli «Dostyq» ordenderimen atap ótil­di. Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń ótken jylǵy ádebı jıyn qorytyndysy boıynsha qyzyljarlyq aqyn-jazýshy­lar arasynan birinshi bolyp ha­lyqaralyq «Alash» syılyǵyn ıelendi. Soltústik Qazaqstan ob­lysynyń qurmetti aza­maty. Qo­ǵamdyq jumystarda bel­sendi, Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń jergilikti uıymynyń jáne ob­lystyq qoǵamdyq keńestiń tór­aǵasy. Abyz aqsaqal retinde jas­tar tárbıesine jıi atsalysady.

«Emenniń ıir butaǵy, «Kó­meski iz», «Shynnyń júzi», «Són­beıtin shyraq», «Dala-besik», «Myl­tyqsyz maıdan», «Sáý­leli ǵumyr» sııaqty 30-ǵa jýyq kitap­tyń avtory jýyr­da óńirimizge belgili tulǵa, aýyl-aımaqqa syıly, bedeldi Noǵaıbaı bı týraly derekti romanyn jazyp bitir­di. Demek ár kúni izdeniske toly, shalqar shabyttyń qushaǵyn­da júr­gen, mereıli ómir belesine kóterilgen qa­rymdy qalamgerdiń bereri áli mol degen sóz.

О́mir ESQALI, Mádenıet qaıratkeri