Ulttyq sporttyń názik beınesi

Sport áleminde bıyl jer shary halqynyń nazaryn aýdaryp, aıaǵy jetken baryp, jete al­maǵandy teledıdarǵa kógendegen dodalar barshylyq: fýtboldan Eýropa chempıonaty ótti, Parıj olımpıadasy bastaldy, alda – Kóshpeliler oıyny.

Kóshpeliler oıynyn ótkizý – ári úlken syn, ári zor baqyt. О́ıtkeni ol kez kelgen elde ótkizile bermeıdi. Jerebe tas­talǵanda da kandıdat el biz joǵaryda aıt­qan parametrler eskerile otyryp tań­dalatyny anyq. Sondyqtan biz Orta­­lyq Azııanyń damý qarqyny joǵary, óneri ­men mádenıeti damyǵan, qysqy Azııa oıyn­dary sııaqty birqatar halyqara­­lyq ja­rysty ótkizgen tájirıbesi bar, eń ­bas­­ty­­sy, ulttyq bet-beınemiz saqtalǵan elmiz dep maqtana alamyz.

Bul kórsetkishterdiń jaqsara túsýi­ne álemdi ádemi ete túsetin áıelder qa­ýy­mynyń qosqan úlesi mol. Olar eko­no­mıkamyzdyń barlyq salasynda belsendilik tanytyp, eseli eńbegimen, úzdik ónerimen, bıik jetistikterimen el qurmetine bólenip júr. Biz ashyq aqparat kózderine súıene otyryp, sondaı-aq kózimiz kórgen oıyndardan alǵan áserdi bólisý úshin ulttyq sporttaǵy sondaı jandar týraly jazyp otyrmyz.

Bul oıyndar alǵash ret 2014 jyly, sosyn 2016, 2018 jyldary baýyrlas Qyrǵyzstannyń Sholpan-ata qalasynda ótkeni kópke belgili. Jyl ótken saıyn oıyndarǵa qatysýshy elder de, sport túrleri men sportshylar sany da óse berdi. Mysaly, alǵashqy oıyndarǵa 583 sportshy qatyssa, 2022 jyly Túrkııanyń Iznık qalasynda ótken saıystarda 3 myń sportshy baq synady.

Osy ýaqytqa deıingi júrgizilgen esep boıynsha: toǵyzqumalaq jarystaryna – 725 áıel, sadaq atýǵa – 469, asyq atýǵa – 420, jamby atýǵa – 18, qusbegilikke 4 qyz-kelinshek turaqty túrde qatysqan. Olar­dyń ishinde álem jáne Azııa chempıony atanǵan arýlar da bar. Mysaly, toǵyz­qumalaqtan 6 álem chempıonymyz bolsa, Ásel Dalıeva bul ataqqa 10 ret ıe bolǵan. Gúljanat Aldabergenova men Lına Karımova 2 dúrkin álem chempıony atanǵan. Al asyq atýdan áıelder arasynda álem kýboginiń 7 márte jeńimpazy, Azııanyń 9 chempıony bar.

Taǵy bir atap óterlik jaı – ult­tyq sporttaǵy áıelder ózderi ǵana shu­ǵyl­­danbaı, óz ýaqytyn, kúsh-jigerin, qa­rajatyn jumsap, týǵan jerinde súıikti sportyn damytýǵa atsalysyp júr. My­saly, qostanaılyq Aıaýlym Appazova – dástúrli sadaq atý boıynsha «Altyn Tuǵyr-2023» syılyǵynyń «Úzdik sportshy» atalymynyń ıegeri, sport sheberi, jattyqtyrýshy. Búginde «SAQ – Sadaq atu Qostanai» federasııasynyń prezıdenti. Toǵyzqumalaqshy Ańsaǵan Qojanásip aǵasy Asylhan ekeýi týǵan jeri Qaraǵandy oblysynyń Aǵadyr aýdanynda balalarǵa arnalǵan toǵyzqumalaq úıirmesin ashyp, 100-den asa shákirt tárbıelegen. Shyǵys Qazaqstanda balalardy sportqa baýlyp, sadaq atýdan saıystar uıymdastyryp júrgen Ajar Tóleýhanova – «Oskemen Sadaq Atu» federasııasynyń prezıdenti. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Al Ulttyq sport qaýymdastyǵy­nyń basshylyq quramyna kiretin Baǵdat Múptekeqyzy – jasy jaǵynan úlken, tájirıbesi mol sportshy. Ol Almaty oblysynda elimizde tuńǵysh qurylǵan Jalaıyr Shora atyndaǵy Búrkitshi­ler mektebiniń negizin qalasyp, keıinnen ­onyń basshysy bolǵan. 2000 jyldardyń ba­synda «Qyran» federasııasyn qurýǵa at­sa­lysty.

Áriptesimiz, kásibı jýrnalıst Baǵdat Múptekeqyzy Almaty oblysynyń ­bu­­­rynǵy Shelek aýdanynyń Nura aýlyn­da týǵan. QazMÝ-diń jýrnalıstıka fa­kýltetin bitirip, Qazaq radıosynyń «Aýyl ómiri» bas redaksııasynda 20 jyldaı eńbek etken. Sosyn Jer qaty­nas­­tary jáne jer resýrstaryn basqarý jó­nin­degi Memlekettik komıtette baspasóz hat­shysy, «Qazaqstannyń jer resýrstary» jýr­nalynda bas redaktordyń orynbasary-jaýapty hatshy qyzmetterin atqarǵan.

Búrkitshiler arasynda ósken soń, qus álemine bala kezden qyzyqqan Baǵdat Múptekeqyzy 40 jyldan beri halqy­myz­dyń tarıhy tereńnen bastalatyn qusbegilik ónerin tanyp-bilýge umtylyp, onyń joqtaýshysy, janashyryna aınalady. О́ziniń bul tańdaýyn ol: «Boıymdaǵy qusbegilikke qushtarlyq – babamnan aýǵan qut-berekeniń sarqyty», deıdi.

Ol – belgili etnograf Jaǵda Baba­ly­qulynyń janynda júrip, salt-dás­tú­ri­mizge boılaǵan, joıylyp bara jat­­qan qusbegilikti saqtap qalý úshin eń­bek etken qaıratker. Buǵan – onyń 2000 jyl­dar­dyń basynda «Qyran» federa­sııa­­­sy qurylǵanda onyń basy-qasynda bo­lýy, qusbegilikti ulttyq sporttyń bir túri re­­tinde taný úshin erejesin daıyn­dap, jyl­dar boıy birneshe kitap-albom men 200-ge jýyq ǵylymı-tanymdyq maqala jazýy dálel. Sondaı-aq búrkitshi­lik­ti ha­lyqaralyq deńgeıde qorǵaý, ony álemdik dárejege jetkizý maqsatynda kóp izde­nip, IýNESKO-nyń Materıal­dyq emes mádenı muralary tizimine engi­zýge bar kúsh-jigerin jumsady.

Kaıa Maznevamen tanysýǵa jetelegen de – onyń sadaq atýdyń klassıkalyq emes, qazaqqa tán túrleri dástúrli sadaq atý men jamby atýdan jeńimpaz atanyp júrýi. Shyny kerek, kózi kók, túri bólek Kaıanyń qazaqtyń ulttyq sporty qyz qýýǵa, sadaq atýǵa, jamby atýǵa nege qumar bolǵanyn bilgim kelgen. Sóıtsek, sebeptiń túp-tamyry áride jatyr eken: ol náýbet jyldary Edil boıynan qýylyp, qazaq jerinen pana tapqan saıası qýǵyn-súrgin qurbanynyń shóberesi bolyp shyqty.

Qazir Kaıa – bizde ǵana emes, syrt elderdegi jankúıerlerge de tanymal sadaqshy. Onyń jetistikteri týraly otandyq jáne sheteldik BAQ: «Sadaq atýdan ashyq respýblıkalyq týrnırde Kaıa Mazneva úzdik atanyp, 1-orynǵa ıe boldy»; «Sultan Beıbarystyń 800 jyldyǵyna arnalǵan sadaq atýdan Halyqaralyq týrnırde jebesi jelmen jarysqan qaraǵandylyq Kaıa Mazneva úzdik atandy»; «Jamby atýda Maıa Kazneva aldyna jan salmady» dep jarysa jazyp jatady. Basqa sadaqshylar dástúrli aralas atys, kompaýnd atys, klassıkalyq atys túrlerinen jeńiske jetip jatsa, bizdi Kaıa Maznevanyń naǵyz qazaqsha túri jamby atýdan bas júldeni qanjyǵalaǵany súısintti. Ol – Qazaqstannyń úsh dúrkin chempıony, qurama komandanyń múshesi. Jyl basynda Malaızııada ótken irikteý jarystaryna qatysyp qaıtty, onda da jeńistiń eń bıik tuǵyryna kóterildi. Endigi maqsaty – Kóshpeliler oıynynda jeńiske jetý.

Mońǵolııa qazaqtarynyń kóshin ata­jurtqa burý jolynda eren eńbek etken kýrstas dosym Botagóz Ýatqan meni Qytaı men Mońǵolııadan kelgen ne­bir talantty adamdarmen tanystyrdy. Gúlzıra Bókeıhan, Tursynhan Záken, Maıra Mu­ha­medqyzy, Beglan Stambol, tize bersem tipti kóp. Olardyń árqaısysy – óz ma­man­dyǵynyń biregeıi, atajurtqa ke­lip, kásip etken salasynyń jaquty­na aı­nal­ǵan­dar. Sol jaquttardyń kishken­taıy – Baıan-О́lgeıden kelgen álemge bel­gili búr­kitshi qyz Aısholpan Nurǵaıypqyzy.

«Saıatshylyq – óz aldyna qyzyq óner. Biraq qyz bala úshin búrkit ustaý qıyn, sebebi búrkittiń salmaǵy aýyr. Ásirese qys kezinde taý-tastarmen búrkitti alyp júrý ońaı emes. Biraq adam eger shyn júregimen qalasa, qolynan bári keledi», deıdi búrkitshi qyz.

Aısholpandy 13 jasynda álemge tany­mal etken búrkitshiler jarysy ­2014 jyly Mońǵolııada ótken. Jarysqa 90 jas­qa deıingi saıatshylar qatysqan. ­Son­da jal­ǵyz ózi 79 er adammen birge búrkit­shi­ler jarysyna qatysqan Aısholpan ­ja­rys ná­tıjesimen qazaq atyn álemge taǵy ­bir tanytady.

«Rekord jańartyp, birinshi oryndy ıelendim. О́te qýanyshty, aıtyp jetkize almaıtyndaı erekshe áserde boldym. Ere­je talaby boıynsha búrkitimdi 5 mı­nýtta shaqyryp, qolyma qondyryp, túl­­­ki men qoıannyń terisin alyp, rekord ja­ńarttym. Sol kezde er adamdar aınaly­satyn saıatshylyqpen qyzdar da aınalysa ala­tynyn, ózimniń naǵyz búrkitshi qyz eke­nimdi bárine dáleldedim», dep eske alady.

Búginde otbasymen birge atajurtqa qonys aýdarǵan búrkitshi Aısholpan Shy­ǵys Qazaqstan oblysy Ulan aýdanynyń Bozanbaı aýlynda turady.

Ulttyq oıyndarda bir otbasy múshe­leri – ákeli-balaly, erli-zaıypty, aǵaly-qaryndas sportshylar qatysatyn saıys­tar bar. Jankúıerlerge qaraǵandylyq to­ǵyz­qumalaqshylar Asylhan jáne Ańsa­ǵan Qojanásipterdiń esimderi jaqsy tanys. Bul oıynǵa áýeli Asylhan qatysady. Eki jyl ótken soń qaryndasy Ańsaǵandy da osy oıynǵa baýlyǵan. Ekeýi birge úıirme­ge baryp, sheberligin shyńdaǵan soń, jarys­tar­ǵa da birge qatysyp, endi bıikterdi de bir­ge baǵyndyryp júr. Ańsaǵan Azamat­qyzy eń alǵashqy júldesin 2011 jyly Qos­tanaı qalasynda ótken respýblıka­lyq jasóspirimder chempıonatynda alady. ­Bir jyldan soń Astana qalasynda 14 jas­­qa deıingi qyzdar arasynda «Toǵyz­qu­ma­laq zııatkerlik oıyny qaýymdas­­­tyǵy» kýbogi úshin ótken respýblıkalyq ja­­rys­ta jeńimpaz atanady.

Osydan keıin ol aldyna jan salmaı, Aqtóbe qalasynda ótkizilgen V Azııa chem­pıonatynda birinshi orynnan kó­rin­se, Fransııa eliniń Kanny qalasynda ótken Eýrazııa kýbogi úshin jarysta da chem­pıondyq tájge ıe bolady. Odan keıin Mońǵolııada jastar arasynda ótken Azııa chempıonatynda jeńis tuǵyryna kó­teriledi. Bir qyzyǵy, shetelderde ótetin ja­rystarǵa qatysyp júrip Ańsaǵan Batys Afrıka halyqtarynyń toǵyzqumalaqqa uqsaıtyn «ovarı» degen zııatkerlik oıy­nyn úırenip alady. Úırenip qana qoı­maı, 2017 jyly Chehııada ótken jarysqa qatysyp, úshinshi oryn alady. Odan ke­ıin de shetelderdegi birneshe jarysqa qa­ty­syp, abyroı bıiginen kóringen.

Bir jaqsysy, aǵasy Asylhan ekeýi ulttyq sporttyń damýyna naqty úles qosý úshin týǵan jeri Qaraǵandy obly­sy­nyń Aǵadyr aýdanynda balalarǵa toǵyz­qu­malaq úıretip, 100-den asa shákirt tárbıelegen.

Kóshpeliler oıynyna elimizdiń atynan qatysatyn Ańsaǵan Qojanásip – eldiń birneshe dúrkin chempıony, álem birinshiliginiń qola júldegeri, eki dúrkin Azııa chempıony, Azııa kýboginiń ıegeri, 50-den asa túrli deńgeıdegi jarysqa qatysyp, tek aldyńǵy shepten kórinip kele jatqan sportshy.

Belgili bir salada qol jetken úlken je­tistikti álemge jarııa etetin bir ólshem – onyń Gınnes rekordtar kitabyna enýi. Bıyl sol kitapqa qazaqtyń 19 jastaǵy qyzynyń esimi engizildi. Atyna kórki saı Arýjan Amangeldiqyzy elimizde tuńǵysh ret túıe ústinde jamby atýdan rekord ornatyp, bul jetistik Gınnestiń rekordtar kitabyna engizilgenine súısingenbiz. Arýjan qyzymyz túıemen jele shaýyp kele jatyp, araqashyqtyǵy 30 metr bolatyn 3 nysanany kózdep jamby atyp, rekord ornatty.

Arýjan Jambyl oblysy Merki aýdanynda týyp-ósken. Qazaq ulttyq peda­­gogıkalyq qyzdar ýnıversıtetiniń stýdenti. Birde oǵan «Topjarǵan» etno-óner ortalyǵynyń basshysy atta otyra alatyn qyzdar izdep júrgenin aıtyp, ortalyqqa jumysqa shaqyrady. Keıinirek ortalyqqa eki asaý túıe ákelinedi. Bir­te-birte ortalyqtaǵy shabandozdar eki túıe­ge bas bildirip, ózderi de boı úıretip, sol ýaqyt aralyǵynda sadaq atýdy, jamby atýdy ıgeredi.

«Maǵan túıe minip, sadaq atýdy baıqap kórýge keńes bergen – ortalyq basshysy Ǵabıt Tańatov aǵaı. Jattyǵýlar nátıje bere bastaǵanda, jattyqtyrýshyma elde osy kúnge deıin eshkim jasamaǵan trıýkti Gınnestiń rekordtar kitabyna usyný týraly oı keldi», depti Arýjan bir suhbatynda.

Jamby atý – atqa miný men sadaq atýdy biriktirip turǵan sport. Jamby atýmen aınalysqan adamnyń boıynda birden eki sporttan sińgen qabilet paıda bolyp, sportshy shymyr, epti ári qoly men kózi qalt ketpeıtin mergen bolyp shyǵady. Bizdiń halyq úshin atpen jamby atý úırenshikti is sııaqty. Sebebi atqa otyrý bizdiń qanymyzda bar, ári at birqalypty shabatyndyqtan tepe-teńdik ustaýǵa bolady. «Al túıemen jamby atý qıynyraq. Túıe jelgende attaǵydaı jamby atý, jebeni dáldeý ońaı emes», deıdi Arýjan.

Myqtylardyń myqtysy ǵana baq synaǵan álemdegi eń uzaq báıge – «Uly dala joryǵy» marafonyna shabandoz qyz Álııa Bıken de qatysty. Báıgege deıin kúnine 50 shaqyrymdy atpen júrip ótýdi ádettegi jattyǵýǵa aınaldyrǵan Álııa bul sapardyń synaqtarynan qınalmaı ótti.

«Eń bastysy, adamnyń erik-jigeri men qulshynysy bolsa, sondaı-aq atynyń baby kelisip tursa, eńsermeıtin kedergi joq», dedi ol bir suhbatynda.

Bıylǵy joryqqa qostanaılyq, mań­ǵys­taýlyq arýlar óz oblystarynyń atynan qyzdar komandasy bolyp qatysýǵa nıet bildirgenderi – Álııa Bıkenniń bas­tamasy ómirsheń bolatynyn kórsetedi. Qyzdarymyzdyń mereıleri ústem bola bersin dep tileımiz!

Kamal ÁLPEIISOVA,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty