Qurylys salasy elimizdiń turmys sapasy men ál-aýqatynyń artýyna jáne barsha azamattyń baıandy bolashaǵyn qamtamasyz etýge tyń serpin berip keledi. Qurylysshy qaýymnyń qajyrly eńbeginiń arqasynda sáýletti de ásem ǵımarattar boı kóterip, áleýmettik nysandar kóptep salynyp jatyr. Sondyqtan kásibı mereke qarsańynda olardyń tabandy eńbegine tıisti qurmet kórsetiledi. Memleket bul úrdisten jańylǵan emes.
Turǵyn úı sany kóbeıdi
1991 jyldan bastap qurylys ındýstrııasy eleýli ózgeriske ushyrady. Saladaǵy eń qıyn ýaqyt 1995-2000 jyldary boldy. Tek bir jylda 1 mln sharshy metr turǵyn úı qurylysy júrgizilgen. Alaıda 90-jyldardyń aıaǵynda naryqtyq reformalardyń engizilýimen sala qalpyna kele bastady. Mundaı sharalar turǵyn úı qurylysynyń damýyn tezdetti. О́ıtkeni memlekettiń birinshi kezektegi mindetiniń biri halyqtyń áleýmettik osal toptaryn turǵyn úımen qamtamasyz etý bolatyn.
2012 jyly «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasy iske qosyldy. Keıin jumys isteıtin azamattardy ıpotekamen qamtamasyz etý maqsatynda «Nurly jol», «Nurly jer» jáne «7-20-25» ıpotekalyq baǵdarlamalary naryqqa shyqty. 2022 jyly turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy kúshine endi. Onyń negizgi maqsaty – halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa keshendi kommýnaldyq ınfraqurylym men jaıly turǵyn úıdi damytýdy qamtamasyz etý. Qujatta jańa tásilder men qoldaý sharalary belgilendi.
Qazir elimizde óte tómen paıyzdyq mólsherlememen («2-10-20», «5-10-20»), sondaı-aq áleýmettik jaldamaly turǵyn úımen qamtamasyz etý boıynsha eki turǵyn úı baǵdarlamasy bar. Bıyl halyqtyń áleýmettik osal toptaryn turǵyn úımen qamtýda satyp alý quqyǵymen jáne quqyǵynsyz 22 myńnan astam jaldamaly páter, sonymen qatar 16,7 myńnan astam nesıelik turǵyn úı berý josparlanyp otyr. Dálirek aıtsaq, turǵyn úı kezeginde 651 677 adam tur, onyń 256 572-si halyqtyń áleýmettik osal toby sanatyna jatady. Kezekte turǵandardyń ortasha ósimi jyl saıyn 16%-dy quraǵan. Jalpy, 1991 jyldan beri barlyǵy 228 mln sharshy metrden astam turǵyn úı qurylysy júrgen. Bul – 2 mıllıonnan astam páter degen sóz.
Bıyl 18 mln sharshy metrdi turǵyn úı (172 myń baspana) salý josparlanǵan. Jyl basynan beri 7,4 mln sharshy metr baspana paıdalanýǵa berildi. Respýblıka boıynsha barlyǵy 67 498 turǵyn úı salyndy. Onyń 16 101-i jeke baspana bolyp esepteledi.
«Bizdiń túpki maqsat – 2030 jylǵa qaraı damyǵan elderdiń deńgeıine jetý jáne 2030 jylǵa qaraı turǵyn úımen qamtamasyz etýdi jan basyna shaqqandaǵy 30 sharshy metrge jetkizý. Prezıdent tapsyrmasyna oraı, aldaǵy jyldary turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý kólemin qysqartpaı, jyl saıynǵy ósimdi saqtap qalý jáne 2030 jylǵa qaraı 111 mıllıon sharshy metrge jýyq turǵyn úı salý jáne 1 mln otbasyny jańa baspanamen qamtamasyz etý josparlandy», deıdi О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi mamandary.
635 áleýmettik nysan salynady
Memleket basshysy 2022 jylǵy Joldaýynda sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys salasyndaǵy zańnamany júıeleý qajettigin atap ótip, tujyrymdamalyq jańa qujat – Qala qurylysy kodeksin ázirleýdi tapsyrdy. Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, qala qurylysyn damytý jobalary belgilengen tártippen bekitilgen eldi mekenniń bas jospary negizinde ázirlenedi. Josparlaý jobasyna ózgerister men tolyqtyrýlar jylyna eki ret engizilip, bıýdjet qarajaty esebinen áleýmettik, mádenı jáne biregeı nysandar qurylysyn júrgizedi. Búginde Úkimet memlekettik baqylaýdy kúsheıtý aıasynda qoldanystaǵy zańnamaǵa túzetýler engizýde tıisti jumystardy bastady. Qujatqa qatysty jańa tásilder ázirlenip, salany avtomattandyrý men sıfrlandyrý boıynsha jumystar atqarylyp jatyr.
Sondaı-aq «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy sheńberinde aýyldyq eldi mekenderde 655 dárigerlik ambýlatorııa, feldsherlik-pýnkt salý josparlanǵan. Buǵan qosymsha Memleket basshysynyń tapsyrmasymen elde «Jaıly mektep» ulttyq jobasy júrip jatqany belgili. Bul jobamen 2025 jyldyń sońyna deıin 740 myń oqýshyǵa arnalǵan jańa formattaǵy 369 mektep salynady.
Qıyndyqty jurtpen birge eńseredi
Qurylysshylardyń eńbegi munymen toqtamaıdy. Elde daýyl, kóshkin, sý tasqyny, sel, jer silkinisi, orman jáne dala órtteri sııaqty tabıǵı apattar halyqqa aıtarlyqtaı zııan keltirip otyr. Árıne, jurttyń tótenshe jaǵdaıda joǵaltqan baspanasyn qalpyna keltirý memlekettiń birinshi kezektegi mindetine aınalǵan.
Mysaly, 2019 jyly Arys qalasyndaǵy oq-dári qoımasynda bolǵan jarylystan keıin barlyq óńirden jıylǵan qurylysshylar qalany ýaqytynda qalpyna keltirdi. Derekterde buǵan 3 myńǵa jýyq adam qatysqany aıtylady. Tótenshe jaǵdaı nátıjesinde 7,6 myńnan astam ǵımarat (onyń ishinde 500 nysan qaıta salyndy, 7 155 úı jóndeldi) pen 66 áleýmettik nysannyń qurylysy qaıta júrgen edi.
2020 jyly Túrkistan oblysynyń Maqtaaral aýdanyndaǵy sý tasqynynan zardap shekken 5 eldi mekende de qurylysshylar qoltańbasy bar. 1000-ǵa jýyq turǵyn úı men 3 mektep, 5 balabaqsha, 4 medısınalyq mekeme jáne mádenıet úıi qaıta jańǵyrtyldy. Osydan eki jyl burynǵy apat ta el esinde. Qostanaıdaǵy iri orman órtinen zardap shekkenderge 90-nan astam turǵyn úı salyndy. Qurylysty 12 merdiger kompanııa júrgizgen.
Al bıylǵy sý tasqynynyń zardaby áli tarqaı qoıǵan joq. Degenmen Úkimettiń shıraq qımyldaýymen kóp qıyndyq artta qaldy. Erigen qar sýy men ózender tasqynynan 11 oblystaǵy el azamattary úı-jaısyz, dúnıe-múliksiz qaldy. Qazir óńirlerde barlyǵy 19 360 turǵyn úıdi qalpyna keltirý jumystary júrip jatyr. Buǵan 5 663 qurylysshy-jumysshy men 577 arnaıy tehnıka jumyldyrylǵan.
Qurylys – talaı mamanǵa jumys kózi
Qurylys kóptegen jumys túrin qamtıtyn aýqymdy uǵymǵa ıe. Bul oraıda ónerkásiptik nysandardy (zaýyt, fabrıka, óndiristik baza), energetıkalyq (AES, JES, elektr jelileri), gıdrotehnıkalyq (bóget, sý elektr stansalary), kólik ınfraqurylymy (jol, kópir men temirjol), gaz jáne munaı qubyrlaryn salýda sala mamandarynyń eńbegi úlken.
Qazir qurylys salasynda 53 myńnan astam kompanııa, 648 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi. Byltyr qurylystyń naqty kólem ındeksi rekordtyq kórsetkishke jetti. Sońǵy 15 jylda turǵyn úı, qurylys jobalary men olardy salý boıynsha jumystar 115,1%-ǵa jetip, 7,6 trln teńgeni quraǵan. Aıta keteıik, qurylysshylardyń kásibı merekesi jyl saıyn tamyz aıynyń ekinshi jeksenbisinde toılanady. Dástúr boıynsha bul kúni sala ardagerleri, aldyńǵy qatarly qurylys kompanııalary men eńbek sińirgen qyzmetkerler marapattalady. Osy maqsatta «Qurmetti qurylysshy» tósbelgisi de taǵaıyndalǵan.
Sarapshylar eldegi qurylys kompanııalarynyń halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti ekenin aıtady. Táýelsizdik alǵaly beri salada kóp nárse ózgerdi. Ádepkide sheteldik kompanııalar men mamandarǵa júgingenimiz ras. Kele-kele «kósh júre túzeldi». О́ıtkeni qazir bizdiń qurylysshylar tehnıkalyq jaǵynan kúrdeli, sáýlet jaǵynan kreatıvti ǵımarattar salýǵa ábden tóselgen. Buǵan tájirıbe men biliktilik te jetkilikti. Onyń ústine, statıstıkalyq málimetterge súıensek, eldegi eń iri qurylys jobalarynda sheteldik merdigerler sonshalyqty kóp te emes.
Ekinshiden, qurylys júrgen jerde ózge saladaǵydaı emes, jumys kózi kóptep ashylatynyn basa aıtý kerek. Bir ǵana mysal, zertteýlerde bir ǵımarat salynsa, sonyń mańaıynan aralas túrde 8 jumys orny ashylady eken. Al jańadan paıdalanýǵa berilgen nysandardyń el azamattaryna turaqty jumys kózin usynatyny taǵy bar.
Jas qurylysshynyń janashyr pikiri
«MMGroup» qurylys tobynyń negizin qalaýshy jáne jetekshisi Móldir Súıinisháliniń aıtýynsha, buryn memleket pen qurylys kompanııalary arasyndaǵy qarym-qatynas onsha bolmady. Al qazir memlekette ashyqtyq paıda bolǵan.
«Men eldegi qurylys salasynyń eń jas ókili bolyp sanalamyn. Ras, buryn kóptegen kedergige tap bolatynmyn. Qýanatynym, qazir munyń bári birtindep azaıyp keledi, óıtkeni memleketimiz keıbir kedergiler men máselelerdi sheshýde kómek kórsetip otyr. Ekinshi aıta ketetin nárse, qurylysqa qajetti materıal shyǵaratyn otandyq óndiris az. Tipti belgili bir kezeńderde birde kirpish, birde temirbeton konstrýksııalary jetispeı jatady. Buǵan úı syrtyna kerek qasbettik ónimderdi de aıtsaq bolady. Degenmen keıingi eki jylda qurylys materıaldary óndirisiniń birshama óskenin aıtýymyz kerek. Ony shyǵaratyn otandyq zaýyttar ashyla bastady. Men biletin sapasy myqtylyǵymen óte tanymal kásiporyndar jetkilikti. Sondaı-aq keıbir óndirýshilerdiń sapasy keremet bolmasa da qalypty deńgeıde óz taýarlaryn shyǵaryp jatyr. Demek, eldegi zaýyttar qurylys zattaryn kóptep shyǵaryp, sapasyn ýaqyt ótken saıyn jetildire tússe, biz budan esh utylmaımyz. Syrtqy ımportqa da táýeldilik azaıady», deıdi ol.
Sondaı-aq Móldir qurylysqa qatysty mamandyqqa qushtar jastar leginiń kóbeıip kele jatqanyna qýanatynyn bildirdi. Dese de óz qıyndyǵy jeterlik salaǵa eshkimdi úgittemeıtinin de aıtyp otyr.
Árıne, jastardyń bul salaǵa úlken qyzyǵýshylyǵy bar. Men de qazir 29 jastamyn. Qurylysty kezinde páterdi jóndeýden bastap, solaı júrip óz kompanııamdy damyttym. Biraq men jastardy qurylysshy bolýǵa nemese óz qurylys kompanııańyzdy quryńyz dep eshqashan keńes bermeımin. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta bul strestik mamandyqtardyń biri. Ádiletsizdik te kóp. Kóptegen kedergiden ótý kerek. Kóp jaǵdaıda jergilikti basqarý organdarymen arada máseleler týyndap jatady. Alaıda keıingi kezderdegi Úkimettiń ashyqtyǵy arqasynda salada kóptegen múmkindik paıda boldy. Jumys isteý birshama jeńildedi», deıdi maman.
Sektor qarqyny artyp keledi
Osyǵan deıin Prezıdent te qurylys salasynyń túıtkilderine nazar aýdaryp, tıisti tapsyrma bergen edi. Naqtylap aıtsaq, Úkimettiń jyl basyndaǵy keńeıtilgen otyrysynda qurylys sapasyna jasalatyn baqylaýdy mindetti túrde kúsheıtý kerek dedi. Prezıdenttiń aıtýynsha, qazir qurylys salasynda saraptama jasaýdy memlekettiń ıeligine qaıtarý máselesi qyzý talqylanyp jatyr.
«Azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – eń basty mindet. Qurylys sapasyna jasalatyn baqylaýdy mindetti túrde kúsheıtý kerek. Bul – anyq dúnıe. Alaıda memleket osy naryqty túgel ıemdenip almaýy qajet. Shynaıy báseke bolýǵa tıis. Úkimet barlyq taraptyń múddesin eskerýi kerek», degen edi Memleket basshysy.
«Atameken» UKP qurylys jáne jer qatynastary departamentiniń dırektory Názıra Úsenovanyń aıtýynsha, otandyq kompanııalardy básekege qabiletti dep aıtýǵa bolady.
«Táýelsizdik alǵaly beri qurylys sektorynyń qarqyny eselep ósti. Sheteldik kompanııalar da naryqqa keldi. О́zimizdiń kompanııalar da ósip, jetildi. Saladaǵy otandyq mamandardyń básekege qabilettilik deńgeıi artty ma? Bul óte názik suraq. Degenmen bizdiń mamandardy sheteldik áriptestermen básekelese almaıdy deý qate bolar edi. Bizdiń qurylysshylarǵa arhıtektýralyq turǵyda qyzyqty, tehnıkalyq turǵyda kúrdeli nysandardy salý úshin biliktilik te, bilim de, tájirıbe de bar. Biraq statıstıkaǵa úńiler bolsaq, halyqaralyq deńgeıge kóterilgen naryq qatysýshylary sany sonshalyqty kóp emes. Aldaǵy jaǵdaı oń kórsetkishtermen qalyptasady dep úmittenemiz. Árıne, qazirgi ahýal qubylmaly bolyp ketti. Inflıasııa men turaqsyz syrtqy saıası jaǵdaılardy eskerer bolsaq, azamattardyń satyp alý qabiletiniń tómendep ketkenin ańǵaramyz. Qazirgi qurylys sektorynyń basyndaǵy jaǵdaıdy tym keremet deýge kelmes. Degenmen osyndaı qıynshylyqtyń artynan jaqsy kúnder keletini de ras», deıdi sarapshy.
Atyraý oblysy alda tur
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, 2023 jyly qurylys jumystarynyń kólemi 15,1 paıyzǵa ósti. Teńgedegi kólemi 7 trln 612,8 mlrd teńge boldy. Eldegi jalpy qurylys jumystarynyń 82,2 paıyzyn jeke qurylys kompanııalary oryndasa, 17,3 paıyzyn sheteldikter atqarǵan. Memlekettik mekemelerdiń úlesi – 0,5 paıyz. Bul rette qurylys jumystarynyń basym bóligin – 84,7 paıyzyn qurylys-montaj jumystary qurasa, 7,6 paıyzy – kúrdeli jóndeýge, 7,7 paıyzy – qazirgi jóndeý jumystaryna tıesili.
Byltyr elimizde 38 017 jańa nysannyń qurylysy aıaqtalǵan. Onyń 35 myńnan astamy – turǵyn úı, 2 myńnan astamy – basqa maqsattaǵy ǵımarattar. Paıdalanýǵa berilgen turǵyn úı kólemi 17,8 mln sharshy metrdi qurap, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 13,8 paıyzǵa ósim kórsetken.
Al bıylǵy tórt aıda oryndalǵan qurylys jumystarynyń qarjylyq kólemi 1,2 trln teńgeni qurap, aldyńǵy jyldyń uqsas kezeńinen 12,2 paıyzǵa asyp tústi.
«Júzege asyrylǵan merdigerlik jumystar ishinde basym úlesi turǵyn úı emes qurylys nysandaryna tıesili boldy – 24,3 paıyz. Odan keıingi orynda 14,9 paıyzben turǵyn úı qurylysy tur. Úshtikke jol jáne avtomagıstral qurylysy kiredi. Atalǵan salanyń jalpy qurylystaǵy úlesi – 10,9 paıyz», delinedi Ulttyq statıstıka bıýrosy málimetinde. О́ńirler bólinisinde Atyraý oblysy alda tur. Mundaǵy oryndalǵan qurylys jumystarynyń quny 268 mlrd teńgege baǵalanyp otyr. Alaıda bul soma aldyńǵy jyldaǵy kórsetkishten 6,3 paıyzǵa tómen. Sonymen qatar úzdik úshtikte Astana (127,4 mlrd teńge) jáne Almaty (118,7 mlrd teńge) qalasy bar.
Sala qandaı ıgilikke muqtaj?
Qalaı desek te, qurylys salasy – úlkendigi jaǵynan eldegi ekinshi sala. Elimizdegi kompanııalardyń 13 paıyzy osy baǵytta eńbek etedi. Naryqtyń 70 paıyzdan astamyn otandyq kompanııalar ıelenip otyr. Árbir úshinshi jumys – qurylys jáne turǵyn úı emes ǵımarattardyń jóndeý jumystarymen baılanysty. Tek 12 paıyzy baspana salýmen aınalysady. Salada sheshýin kútip turǵan túıtkil de joq emes. «PlanRadar» platformasy usynǵan derekke súıensek, qazir eldegi qurylys salýshylardyń 95 paıyzy keshendi sıfrlandyrýǵa muqtaj.
«BI Group» sekildi kompanııalar ǵana sıfrlyq sheshim engizip jatyr. Kóbi CRM-júıesimen, satylymǵa arnalǵan quraldarmen shekteledi. Al qurylysty basqarýdaǵy, sapany baqylaýdaǵy jáne qujat aınalymyndaǵy sıfrlandyrý múmkindikterin elemeıdi. Degenmen jaǵdaı ózgerip kele jatyr. Marjanyń tómendeýi jáne básekeniń artýy kompanııalardy shyǵyndardy ońtaılandyrýǵa jáne tıimdilikti arttyrýǵa májbúrlep jatyr. Sıfrlyq tehnologııalar áldeqaıda tartymdy bola tústi, alaıda olardy engizý keshendi tásildi qajet etedi. Qazir qurylysshylar memleketten turaqty quqyqtyq bazany, uzaqmerzimdi erejelerdi jáne bıýrokratııalyq barerlerdi azaıtýdy kútip otyr. Sonymen qatar keńsede de, qurylys alańynda da kadr biliktiligi úlken máselege aınalyp tur», delinedi zertteýde.