Álemdik aýqymdaǵy tulǵa

Ǵulamanyń 125 jyldyq mereıtoıy Pavlodar qalasyndaǵy eskertkishine gúl shoqtaryn qoıý rásimimen bastaldy. Ataqty ǵalymǵa qurmet kórsetýge eli­mizdiń túkpir-túkpirinen kelgen ǵalymdar, qoǵam qaırat­kerleri, ardagerler men jastar jınaldy.

Al Baıanaýyldyń Moıyldy shat­qalynda ótken negizgi saltanat­ta Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý ha­tyn Májilis spıkeri Erlan Qo­sha­nov oqyp berdi.

«Qanysh Sátbaev – qazirgi zamanǵy qazaq ǵylymynyń atasy. Ol Ulttyq ǵylym akademııa­synyń negizin qalady, bilikti ǵalymdardyń tutas býynyn tár­bıelep shyǵardy, jańa zertteý júıesin qalyptastyrdy. Son­dyqtan Ǵylym qyzmetkerleri kúni onyń týǵan kúnine oraılas­ty­rylǵan. Halqymyzdyń bir­týar perzenti kóptegen ken ornyn ashyp, óndiristiń damýyna ól­sheý­siz úles qosty. Elimiz áli kúnge deıin onyń eńbekteriniń ıgiligin kórip otyr. Sátbaev mura­sy ultymyzdyń teń­dessiz qazy­nasy sanalady. Onyń eńbegin jan-jaq­ty dáripteý – ortaq paryz. Bola­shaq­­ta Sátbaev salǵan sara jol jal­ǵasyp, qazaq ǵylymy qar­qyn­dy damı beredi dep senemin», deling­en Memleket basshysynyń quttyqtaýynda.

Sonymen qatar Erlan Qoshanov bıyl qasıetti Ertis-Baıan óńiri merekege toly ekenin atap ótti.

– Qanysh Sátbaevtan bólek, qazaq­tyń kórnekti jazýshysy, Alash qaıratkeri Júsipbek Aı­maýytulynyń týǵanyna 135 jyl tolyp otyr. Sondaı-aq qazaq arheo­logııasynyń atasy, kórnek­ti qaıratker Əlkeı Marǵu­lan­nyń týǵanyna 120 jyl. Qazaq kı­­nosynyń sańlaǵy Sháken Aı­manov­tyń 110 jyldyǵy. Al búgin­gi Sátbaev toıy – eldiktiń toıy, birliktiń toıy. Ilim men ǵy­lym­nyń merekesi, – dedi Májilis tóraǵasy.

Ǵalymnyń mereıtoıyna oraılastyrylǵan is-sharalar­dyń eń mańyzdysy oblys orta­lyǵynda ótken «Akademık Q.I.Sátbaev fenomeni: keshe men búgin» respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy deý­ge bolady. Sebebi asta-tók toıdan góri, ulynyń mol qazynasyn ulyqtaı túsetin mundaı aýqymdy is-sharany Kereký tóri kópten beri qajetsingen.

Qatysýshylar ǵalymnyń murasyn, sondaı-aq qazirgi otan­dyq ǵylymnyń jetistikteri men damý keleshegin talqy­lady. Konferensııaǵa Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Darhan Ahmed-Zakı, hımııa ǵylymdarynyń doktory, Q.Sátbaevtyń nemeresi Álıma Jarmaǵambetova, Parlament Senatynyń depýtaty, «Q.I.Sát­baev halyqaralyq qory» QQ qam­qor­shylyq keńesiniń tóraǵasy Al­tynb­ek Nuhuly, t.b. tanymal tulǵalar men ǵalymdar qatysty.

– Uly tulǵanyń esimi qazaq hal­qy­nyń tarıhynda altyn árip­ter­men jazylyp qaldy. Áıgili jer­lesi­mizdiń asyl murasy elimiz­diń ǵylymı damýyna jarqyn jol ashty. Sondyqtan Qanysh Iman­taıulynyń eńbegin sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Jerlesimizdi ulyqtaý maqsatynda Ertis-Baıan óńiri boıynsha 51 nysanǵa Qanekeńniń esimi berilip, 9 eskertkish qoıyldy, – dep atap ótti Pavlodar oblysynyń ákimi Asaıyn Baıhanov.

Ǵalymdar taý tulǵanyń týǵan halqy úshin jasap ketken eń­begi­ne toqtalyp, búgingi zaman turǵy­synan baǵa berdi. Senat depý­taty Altynbek Nuhuly atap ótken­­deı, Qanysh – bul júzjyldyq­tyń ǵalymy emes, myńjyldyqtyń adamy.

«Ýaqyt ótken saıyn, Qanysh­ty zerttegen saıyn onyń te­reń tuńǵıyq teńiz ekenine kózi­miz jetip otyr. Ol kisiniń jasap ketken eńbekteriniń ózi myń­ǵa jýyq, 800-den asa maqa­lasy jaryq kórgen. Onyń árbir eńbegin jeke zertteıtin bolsa­ńyz, ol myńjyldyqtarǵa ula­sa­tyny sózsiz. Sebebi árbir zert­tegen saıyn jańa qyry ashy­la beredi. Sondyqtan da Qanysh­tyń qubylysy aıryqsha, óz zamanynyń erekshe adamy. Al búgingi urpaq úshin salyp ketken joly – úlken úlgi-ónege. Sonaý Tomskide oqyp júrgen shaǵy­nan-aq ulttyq dúnıelerge, rýha­nııatqa qumartqan. Olaı bolmasa 1927 jyly Máskeýde Edige týraly kitapty basyp shyǵarar ma edi! Bul kitap sol ýaqytta 3 myń tırajben taraǵan. Qanaǵań – qazaq­tar arasynan shyqqan tuńǵysh kásibı ınjener, alǵashqy ǵylym doktory, al Orta Azııa elderi arasynda shyqqan alǵashqy akademık. Saryarqa, Ulytaý, Jez­qazǵan óńirlerin zerttep, jer qoınaýyndaǵy ushan-teńiz ken baılyǵyn anyqtaǵan soń , jez ben mys qorlaryn ıgerý úshin óndiris oryndaryn turǵyzý qajettigin tujyrymdady. Soǵystan keıingi jyldary Ortalyq Qazaqstanda alyp qurylystar boı kóterýge tıis edi. Qaraǵandy metall qorytý kombınaty, Úlken Jezqazǵan jez kombınaty, Pavlodardaǵy alıý­mınıı men Aqsýdaǵy ferro­qorytpa zaýyttary jáne Ekibas­tuzdaǵy kómir basseıni negizin­de iri-iri elektr stansalar sa­lynýy qajet-tin. Bul iri jobalar­dy júzege asyrý qulazyǵan sary daladaǵy sý tapshylyǵy máse­lesine kelip tireldi. Bul aýqym­dy máseleni túbegeıli sheshý maqsatynda Qanysh aǵamyz jyldar boıy kóp jumys atqardy. О́ndiriske sý jetkizý jolynda ol kóp qıyndyqqa kezik­ti. Aqyr sońy akademık Sha­pyq Shókınmen tize qosa júrip, Ertistiń sýyn buryp, Ertis-Qara­ǵandy kanalyn saldy. Muny ǵasyr qurylysy deýge bolady. Sebebi búginde sol kanal arqyly Ertistiń sýy Ekibastuz, Qaraǵandy, Temirtaýǵa deıin baryp, tipti Astanaǵa jetip tur. Al qazaq dalasyndaǵy óndiris­tiń bolashaǵyn boljaı bilgen Qanaǵańdy teńdessiz ǵalym desek jarasady», dep tolǵandy ǵalym.

Ult muraty jolynda úzdik uıym­dastyrýshylyq, tótenshe qaı­rat­kerlik, joıqyn alapat qa­har­mandyq eńbegimen, syı-qur­metimen, izgilik-iltıpatymen búkil qaýymdy moıyndatqan tarlanboz Q.Sátbaev ózi qur­ǵan Qazaq KSR Ǵylym akade­mııa­sy­nyń tuń­ǵysh prezıdenti boldy. Osy oraıda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, ádebıettanýshy, L.N.Gýmılev atyndaǵy ýnıversıtettiń professory Serik Negımov áıgili ǵu­lama Ulyqbektiń: «Kimde-kim bar­lyq ǵylymǵa jetik bolsa, med­reseni sol basqarady» degen sózin jınalǵandardyń esine saldy.

«Ǵaryshta Sátbaev planetasy bar. Qazaqtan shyqqan uly tulǵany álemdik ǵylymı ortanyń mo­ıyndaýy – ábden zańdylyq. Jal­py, Qanysh Iman­taı­ulynyń bo­ıynda ken­tanýshylyq qasıeti jastaıy­nan qalyptasqan. Jerdiń topy­raq túsine, ósimdigine, jara­ty­lysyna qarap-aq jer qyrty­syn­da shógip jatqan mıneraldy kenderdi birden dóp basyp aıt­qanyn kóptegen ǵalymnyń este­liginen oqydyq. Jas ǵa­lym 1923 jyly M.Ýsovtyń aqyly­men Rýsakov basqarǵan Betpaq­daladaǵy geologııalyq ekspedısııa jumysyna qatysyp, óńirdiń beımálim syrlaryna qanyǵady. Ortalyq Qazaqstannyń geolo­­gııa­lyq qurylymyndaǵy meta­mor­fı­ka­lyq jy­nystarynyń ja­ıyn meń­­gerdi», deıdi Serik Nyǵmet­ollauly.

Al fılosofııa ǵylymdary­nyń doktory, professor Ulyq­pan Sydyqov Sátbaev feno­menine ınjenerlik oı-júıe jáne ulttyq rýh negiz bolǵan degen pikir bildirse, ádebıettanýshy Tur­syn Jurtbaı táýelsiz Qazaq­stan­daǵy ulttyq ǵylymnyń damý má­selelerine oı júgirtti. «Qan­aǵań­nyń týǵan jerinde ótip jatqan 125 jyldyq mereıtoı otandyq ǵylymnyń qaıta jańǵyrýynyń basy bolsyn, qazaq ǵylymyna burynǵy baǵy qaıta oralsyn», degen tilegin jetkizdi.

Sátbaev geolog qana emes, ın­jener, tarıhshy, áde­bıetshi, qazaq mýzyka ónerin jań­­ǵyr­tý­shy bola bildi. Qazaq da­la­synyń uly perzentiniń ur­paǵy da ǵylymnan kenje qal­maǵan. Nemere-jıenderi geologııa, hımııa salasynda tanymal ǵalym­darǵa aınaldy. Osy rette nemere­si Álıma Jarmaǵambetova da estelikterimen bólisti. «Qanysh Imantaıuly 64 jyldaı ǵana ómir súrdi. Ol árqashan jumysta júretin. Bizge, nemerelerine árkez ýaqyt bóldi dep aıta al­maı­myn. Ata men nemere degen sııaq­ty kezdesýler az bolatyn. Keıde keshqurym jınalyp otyra­tyn edik. Sondaıda basymyzdan sıpap, qolymyzǵa kitap usta­typ qoıady da, ózi jumysyn jalǵas­tyra beredi. Bos otyratyn kezin kórmeıtin edik. Tipti sol kezden qalǵan sapaly fotosýretter de joq. Atamyz óte qarapaıym adam edi», dep eske aldy nemeresi.

Atap óterligi, is-sharada Kereký óńirinde izdenisterimen elden erekshelengen 7 jas ǵalymǵa Qanysh Sátbaev atyndaǵy grant tabys etildi. Mundaı qurmetke Álkeı Marǵulan atyn­daǵy pedagogıkalyq ýnıver­sıtettiń ǵalymdary Aıtolqyn Dúzel­baeva, Qymbatsha Muhame­dıeva, Dınara Shákenova, S.Toraı­ǵyrov ýnıversıtetinen Mádı Ra­hymov, Ivan Radelıýk, Rımma Ýálıeva, Q.Sátbaev atyndaǵy Ekibas­tuz ınjenerlik-tehnıkalyq ıns­tıtýtynyń rektory Dalıda Sıvarak­sha ıe boldy.

Eńbegi elenip, tuǵyrdan kórin­genderdiń biri – S.Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń postdoktoranty, PhD Mádı Rahymov. Mádı Ilıaluly – keıingi jyldary Ertis-Baıan óńirindegi kıeli jerlerge tarıhı turǵydan baǵa berýge eńbek sińirip júrgen jas ǵalymdardyń biri. Ol kıeli oryndardy damytý jáne nasıhattaýmen aınalysady. Otarlyq, keńestik jáne táýel­siz Qazaqstandaǵy estelik oryn­dar tarıhyn zertteýmen shuǵyl­danyp, jaqyn ýaqytta monogra­fııalyq eńbek shyǵarmaq nıette.

Merekelik is-sharalar kele­si kúni Qanysh Sátbaevtyń týǵan jeri Baıanaýyl aýdanynda jal­ǵasty. Taý tulǵanyń týǵan jeri – Baıanaýylda etnoaýyl qu­rylyp, sán-saltanaty jarasqan kıiz úıler sap túzedi. Munda res­pýb­lıkalyq aqyndar aıtysy, ulttyq jáne at sporty túrleri boıynsha jarystar, qolónershiler men sýretshiler kórmeleri, konsert jáne taǵy basqa is-sharalar ótti.

Baıanaýyl tórindegi toıda tul­ǵalardyń esimderi ardaq­tal­­dy. Aýdan ortalyǵynda Ha­lyq­aralyq Sátbaev qory shyǵar­ǵan «Estelikter kitaby», qalam­ger Tursyn Jurtbaı men S.Toraı­ǵyrov ýnıversıtetiniń professory Amantaı Qudabaevtyń Álkeı Marǵulan týraly kitap­tarynyń, jazýshy Saılaý Baıbo­syn qurastyrǵan Júsipbek Aı­maýytuly týraly jınaqtyń, son­daı-aq A.Qudabaevtyń Sháken aǵa jaıynda «Suńǵyla» estelikter jınaǵynyń tusaýy kesildi.

Álkeı Haqanulynyń ómiri men ǵalym retinde qalyptasý belesterin zerdeleıtin «Darhan daryn» estelikter kitaby 400 betten turady. Munda kezinde akademıkpen úzeńgiles bolǵan áıgili tulǵalar men áriptesteriniń estelikteri, maqala-eńbekteri keńinen qamtylǵan.

– Bul kitapty Á.Marǵulannyń ómirine áser etken orta jaıynan bastadym. Taǵdyr qazaq ar­heo­logııasynyń atasyna bala shaǵyn­da Máshhúr Júsipti, Sátbaı­ áýletiniń narqasqa­laryn, Sultanmahmutty, t.b. óz zamanynyń belgili qaıratker­lerin kórýge jazǵan. Olardyń bata­­syn alyp, tálimin tergen. Odan soń Lenıngradta oqyǵan shaǵyn­daǵy zamandastary, áriptesteri ǵa­lym jóninde jaqsy pikir aıtqan maqalalar óte kóp. О́z zamany­nyń kórnekti ókilderi Oldenbýrg, Marr, Samoılovskıı, Strýve jáne ózgeleriniń estelikteri bar. Ári ǵalymnyń Shoqan týraly jazýyna ne túrtki bolǵany týraly jazbalary da kezdesedi. Odan beride Raqmanqul Berdibaev­tyń, Hamza Abdýllınniń (Maǵ­jan Jumabaevtyń jıeni), Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqanov, Ǵabıden Musta­fın, akademık Shókın, Beısem­baev, Samat О́te­nııazov maqalalary toptasqan. Jalpy, 1964 jyldan bergi ǵalym jaıynda jaryq kórgen maqa­lalar men estelikterdiń barly­ǵyn jınap júrgenmin. Sátin salyp, búgin mine úlken bir kitapqa júk bolyp otyr. Bul jerde Orta Azııa dalasynan shyqqan qazaqtyń qarapaıym balasy qalaı­sha dala danasyna aınaldy degen suraqqa jaýap izdeý edi. Sol maqsatym oryndaldy, izde­gen suraqtaryma jaýap aldym, – deıdi kitap avtory Amantaı Qudabaev.

Ǵalym bıyl qarasha aıynda Álkeı Haqanulynyń eńbegine arnalǵan úlken ensıklopedııa jaryq kóretinin de jetkizdi. Aıtýynsha, ol eki nemese úsh tomdyq bolyp shyǵýy múmkin. Maqala sany 2 myńǵa jýyq, 200-den asa fotosýret qamtylady. Akademıktiń eńbegine arnalyp erterekte shyqqan 14 tomdyqtan kóptegen materıal uǵym retinde beriledi.

Atap óterligi, Baıanaýylda ótken respýblıkalyq aqyndar aıtysyna Aspanbek Shuǵataev, Raýan Qaıdar, Nurqanat Qaırat syndy jergilikti aıtyskerlerden bólek, qaraǵandylyq Tilegen Ádilov, Aıtbaı Jumaǵulov, tarazdyq Aıtbek Tursynbaı, elordalyq Erkebulan Qaınazarov, shym­kent­tik Nurlan Esenqulov, shyǵys­qazaqstandyq Nárııa Aqbabaqyzy, atyraýlyq Batyr­jan Kádirbaı, mańǵystaýlyq Abaı Jolmaǵanbet qatysty. Bas júlde men tigilgen avtokólik­ti Aspanbek Shuǵataev jeńip alsa, birinshi oryn Abaı Jolma­ǵanbetke, ekinshi oryndy Tile­gen Ádilov, úshinshi oryndy Nurlan Esenqulov pen Raýan Qaıdarov qanjyǵalady. Sondaı-aq Máshhúr Júsip júldesine Erkebulan Qaınazarov ıe boldy.

Osylaısha, zamanynda Aby­laı­dy aq kıizge salyp, han kóter­gen Sabyndykól jaǵasynda, talaı ulylardyń kindik qany tamǵan Baıan jerinde talaı urpaq aıta júrer toı ótti. Álem ǵylymǵa arqa súıegen dáýirde Sátbaev salǵan sara joldy jal­ǵastyrar laıyqty urpaq túleı bersin degimiz keledi.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany,

Moıyldy shatqaly