Astanada ótken Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń VI Konsýltatıvtik kezdesýiniń qorytyndylary kóńilimizden shyqty. Bul jolǵy keńeste ózimiz kútip júrgen kóp nársege qatysty jaýaptar men tujyrymdar aldyq. Sonyń bastylary Memleket basshysynyń oı-tolǵamynda qamtyldy.
Ortalyq Azııa memleketterimen qatynastardy damytý olardyń geografııalyq jaqyndyǵyna ǵana emes, sondaı-aq dástúrli tarıhı, etnolıngıvıstıkalyq, mádenı jáne ekonomıkalyq ortaqtyqqa da baılanysty. Onyń túptamyry alǵashqy Eýrazııalyq órkenıetterdiń zamanyna ketetin dáýirge, skıf odaǵyna, ǵundar men úısinderdiń túrki tektes ımperııalaryna, túrik qaǵanattaryna birtindep ózgergen tarıhı áleýmettik-mádenı evolıýsııanyń nátıjesinde jatyr.
Keıingi jyldary Ortalyq Azııa memleketteriniń ortaq múddelerdi kózdeıtin belgili bir odaq aıasynda uıysýyna bastaıtyn naqty qadamdardyń bolýy kerektigi jónindegi usynystar ár elden jáne ár taraptan aıtylyp jatyr. Munyń úlken bir tolqyny budan buryn, 2022 jyly shilde aıynda Ystyqkóliniń jaǵasynda, Sholpan-Ata qalasynda ótken IV Konsýltasııalyq keńeste kóterildi. Sonda kóptegen qoǵamdyq oıdyń arasynda «Kórshi bes el nege osy ýaqytqa deıin bir odaqqa birige almaı keledi?» degen sıpatta saýaldar jıi ushyrasyp edi. Keńeske qatysty oı-pikir bildirgenderdiń birazy «Biz nege Ortalyq Azııa elderiniń odaǵyn qurmaımyz?» degen suraqty ashyq qoıdy. Álbette, bir qaraǵanda, sol kezde-aq odaq qurýdyń barlyq alǵysharty kórinip turǵan sııaqty edi. Sebebi aıtylyp otyrǵan bes eldiń tórteýiniń túbi bir túrik jurtynan bolýymen birge, ejelden qońsy otyrǵan barlyǵynyń arasynda ekonomıkalyq baılanystar jaqsy qalyptasqan. Biraq bulardyń alıans túrinde birigýlerine kedergi bolyp kele jatqan kiltıpandar da barshylyq edi. Mine, sonyń bastysy bul qurylymǵa degen ótkir qajettilik bolatyn. Al onyń negizin álemdegi, aımaqtaǵy qaýipsizdik sharalary men ekonomıkalyq baılanystarǵa muqtajdyqty alǵa shyǵaratyn geosaıası ahýal qalap beredi.
Ortalyq Azııa elderi úshin osy kezderi geosaıası jáne geoekonomıkalyq syn-qaterler – asa ózekti máselelerdiń biri de biregeıi. Halyqaralyq terrorızm qaýpi, kóshi-qon jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri búgingi tańda ýshyǵyp tur. Sonymen qatar burynǵy álemdik saýda-ekonomıkalyq joldardyń kúrt úzilýi, sondaı-aq azyq-túlik jáne stagflıasııalyq daǵdarys túrindegi Ýkraınadaǵy janjaldyń tikeleı jáne janama geoekonomıkalyq saldary Ortalyq Azııa elderi úshin buryn-sońdy bolmaǵan táýekel dúrbeleńin týǵyzyp otyr. Halyqaralyq kóshi-qon uıymynyń málimetinshe, Reseıge qarsy sanksııalar onda jumys isteıtin mıgranttardyń tabysyna, sáıkesinshe olardyń týǵan elderindegi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa áser etken. Bulardan bólek, Ortalyq Azııadaǵy jalpy ekologııalyq, sý jáne energetıka problemalary jańasha sıpatta kúrdelenip keledi. О́ńir elderinde keıingi ýaqyttary tabıǵı apattar sany jıilep, olardyń transshekaralyq tehnogendik apattarǵa ulasý qaýpi kúsheıe bastady. Osyǵan oraı aımaqtaǵy klımattyq kún tártibi de erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr.
Ejelgi Máýrennahr alabynda shól jáne shóleıt aýdandardyń úles salmaǵy birte-birte artyp keledi. Ondaǵy ortasha jyldyq temperatýra 2000 jyldary HH ǵasyrdyń 60-70 jyldarymen salystyrǵanda, 5°C-ge kóterilip ketti. Saldarynan ishki jalpy ónim deńgeıiniń jyl saıynǵy kemýi 5,5 paıyzǵa jetken. Biraq halyqaralyq qoǵamdastyqtyń jahandyq deńgeıde birlesken sharalar qabyldaýǵa degen ortaq beıildiligine qaramastan, kóptegen eldiń úkimetteri óz ekonomıkasyn «jasyl» tehnologııalar jaǵyna qaraı transformasııalaýǵa jáne ónerkásiptik shyǵaryndylardy azaıtýǵa qulyqsyzdyq tanytyp otyr. Bul baǵyttaǵy óńirlik saıasat júıeli ustanymǵa negizdelmegen, naqty is-qımyl josparynsyz maýsymdyq jáne shekti sıpatta ǵana júrgizilip keledi.
Álemdik deńgeıdegi daǵdarystar árbir memleket úshin jańa kókjıek ashýǵa múmkindik te berip jatady. Sondyqtan Ortalyq Azııa elderiniń ózderiniń ekonomıkalyq saıasatyn ózara jáne tolyqtyrylatyn yntymaqtastyq – ózin-ózi aqtaıtyn qalypty qadam. Budan ári zııatkerlik tehnologııalardyń, jappaı onlaın bilim berýdiń úrdisteri, jumys pen kórsetiletin qyzmetterdiń damýy, sondaı-aq áleýmettik úderisterdi sıfrlandyrý ımpýlsi kooperasııany qarqyndata túsýdiń basty negizi retinde paıdalanylýy qajet. Sol syńaıda ekonomıkalyq damý men qorshaǵan ortany saqtaý máseleleri arasyndaǵy teńgerimdi ustap turýdyń shoǵyrlandyrylǵan sheshimderi úshin óńirlik platforma qurylýǵa tıis. Osylarmen birge óńirdegi densaýlyq saqtaý, sanıtarlyq-epıdemııalyq máseleler, klımattyń ózgerýi saldarynyń aldyn alý jónindegi birlesken jobalarǵa jol ashý, tabıǵı apattarǵa baılanysty tótenshe jaǵdaılar týyndaǵan kezde ózara kómek kórsetý maqsatynda «eriktiler korpýsyn» qalyptastyrý sekildi yntymaqtastyqty aıqyndaıtyn faktorlarǵa da erekshe mán berilgeni jón. Sol sııaqty Ortalyq Azııa memleketteriniń salyq, tarıftik jáne kredıttik saıasatynyń aıqyndaýshy qaǵıdaty retinde kórinip kele jatqan sý problemasyn ortaq mámilege kele otyryp, sheshý jaıy barǵan saıyn ózekti bola bermekshi. Sondyqtan memleketaralyq yntymaqtastyq biz úshin aýadaı qymbat, ony ózara tıimdi almasý turǵysynan úılestirip turý kerek.
Memleketter basshylarynyń Astanadaǵy basqosýynda qazirgi tańda osyndaı máselelerdiń týyndap otyrǵanyna anyq kóz jetkizgendeı boldyq. Munyń jaıyn Prezıdent maıdan qyl sýyrǵandaı etip ádemi baıandap, júıelep jetkizip berdi. Ol muny osy ýaqytqa deıingi osyndaı kezdesýlerdiń aımaqty yntymaqtastyqqa bastaǵanyn, senimdi sıpat berip, buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge kótergenin atap ótti.
«Birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda jyldar boıy qordalanǵan máseleler sheshilip jatyr. Aımaqtyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin keshendi sharalar qabyldanyp keledi. Shekara, sýmen qamtamasyz etý, mıgrasııa máseleleri josparly túrde rettelip, ózara saýdadaǵy kóptegen kedergi joıyldy. Shekaradaǵy ótkizý pýnktteri jańǵyrtylyp jatyr. Kólik qatynasynyń múmkindikteri keńeıip, jańa baǵyttar ashylyp jatyr. Saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yqpaldastyq qarqyndy damyp keledi», dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Kemeluly osy rette elderimiz arasynda mádenı jáne gýmanıtarlyq baılanystardyń mazmundyq turǵydan tolyqtyrylyp kele jatqanyn atap ótip, aımaqtyń qaýipsizdigi máselesin birinshi orynǵa shyǵardy. Prezıdenttiń «О́tken jyldar ishinde Konsýltatıvtik kezdesýler aımaqtyń halyqaralyq sýbektiligi men birligin tanytatyn, sondaı-aq qazirgi syn-qaterlerge tótep berýge daıyndyǵyn kórsetetin tıimdi alańǵa aınalǵanyn senimdi túrde aıta alamyn», degen ýájimen tolyq kelisemiz. Rasynda Ortalyq Azııa qashannan biregeı órkenıetterdiń toǵysqan aıtýly atyraby bolǵan. Onyń jalpy álemdik progreste alatyn róli erekshe. Osy oraıda Prezıdenttiń «Búginde ortaq tarıhymyz ben halyqtarymyzdyń dúnıetanymynyń uqsastyǵyna arqa súıep, Ortalyq Azııanyń jańa kelbetin qalyptastyramyz. Ony keleshekke umtylatyn ári mol múmkindikter mekeni retinde tanytamyz. Bul sammıt osy joldaǵy mańyzdy beleske aınalatynyna senimdimin», degen tujyrymy qýandyrady. Buǵan taǵy bir sebep: Prezıdent óz sózinde memleketter basshylary aımaqtyq yntymaqtastyqty, sonyń ishinde Konsýltatıvtik kezdesýlerdiń formatyn damytý úshin barynsha kúsh-jiger jumsap otyrǵanyn jetkizdi.
Memleket basshysy Qazaqstannyń Ortalyq Azııa Iskerlik keńesin qurý týraly usynysty qoldaıtynyn baıandaǵanyn da qup aldyq. Osy arqyly Prezıdent bizdiń joǵaryda qoıyp ótken saýaldarymyzdyń naqty jaýabyn bergendeı boldy. Onyń pikirinshe, aımaqtyń kólik-tranzıt áleýetin odan ári ilgeriletýdiń, sondaı-aq Ortalyq Azııanyń kólik júıesin damytý jónindegi keshendi strategııany qabyldaýdyń máni zor.
О́ńirdiń kún tártibindegi taǵy bir mańyzdy másele – sý-energetıka resýrstaryn rasıonaldy paıdalanýǵa qatysty da óte mańyzdy tujyrym aıtyldy. Memleket basshysy sýdy paıdalanýdyń teń quqyly ári ádil tártibine, ózara mindettemeni múltiksiz oryndaý erejesine negizdelgen jańa sý saıasatyn qalyptastyrý kerek dep esepteıdi. «Ortalyq Azııa elderine arnalǵan Sý-energetıka konsorsıýmyn qurý jáne gıdroenergetıkalyq nysandardy birlese salý bastamasy sý sharýashylyǵyndaǵy kópjaqty yntymaqtastyqqa negiz bolady. Sýdy bólý men esepke alýdy sıfrlandyrý, ǵaryshtyq monıtorıng tehnologııalaryn engizý, júıeli ǵylymı jumystar júrgizý mańyzdy mindetterdiń sanatyna jatady», dedi bul jóninde Qasym-Jomart Toqaev.
Astanada ótken Konsýltatıvti kezdesýdiń qorytyndylary kórshi О́zbekstan memleketinde óte joǵary baǵalanyp, jaqsy rezonansqa ıe bolyp jatyr. Ondaǵylar Qazaqstan jáne О́zbekstan Prezıdentteriniń kezdesý barysynda ózderiniń Ortalyq Azııanyń biregeıligi bolǵanyn qalaıtyndaryn bildirgenine aıryqsha nazar aýdardy. Olar eki el basshysynyń Ortalyq Azııany nyǵaıtýǵa jáne úılestire túsýge, óńirdegi ıntegrasııany odan ári tereńdetýge shyn júrekten umtylyp jatqanyna qýanysh bildirip otyr. «Moıyndaýymyz kerek, bizdiń qarym-qatynasymyzdyń tarıhynda ártúrli kezeń bolǵan. О́rleýler men quldyraýlar oryn aldy, biraq búgin ózara qarym-qatynasymyz eń joǵary deńgeıge jetti. Biz muny ásirelemeı-aq aıta alamyz. Bul, eń aldymen, bizdiń Prezıdent Shavkat Mırzıeıov pen Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń kúshti saıası erik-jigerine baılanysty bolyp otyr. Bizdiń memleketterimizdiń basshylary halyqtarymyzdyń bir-birine qanshalyqty dos jáne baýyrlas ekenin tereń túsinip, elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqqa jańa rýh pen jańa maǵyna ákeldi», dep atap ótti О́zbekstan Prezıdentiniń baspasóz hatshysy Sherzod Asadov. Budan ári eki el basshylarynyń yntymaqtastyqty tereńdetýge degen umtylystarynyń búkil aımaqqa qatysy bar ekenine toqtaldy. «Prezıdentterdiń negizgi maqsaty – Ortalyq Azııany nyǵaıtý jáne úılestirý, óńirdegi ıntegrasııa men yntymaqtastyqty odan ári tereńdetý», dedi ol.
Biz de bul tujyrymmen kelisemiz. Árıne bolashaqty boljaý ońaı emes. О́ıtkeni álem udaıy ózgerip otyrady, sondyqtan da eń myqty degen sarapshylardyń boljamdary da keı kezderi aqtalmaıdy. Desek te, elimizdiń bolashaǵy yntymaqtastyq, ıntegrasııa, ózara is-qımyl jáne tatý kórshilik arqyly ǵana sıpattalatyn bolady deýge negiz bar. Mundaı saıasatqa basqa balama búginde joq. Ortalyq Azııada bárimizdiń kemel keleshegimizge kepildik bere alatyn áldeqandaı bir odaqtyń ne keńestiń qurylatyn shaǵy taıap qalǵanyna senemin.
Murat BAQTIIаRULY,
saıası ǵylymdar doktory, professor, Senatorlar keńesiniń múshesi