Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Joldaýynda: «Biz ashyq básekelestik ornyqqan jáne bárine teń múmkindik beriletin Ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Aýqymdy saıası ózgeristerdi ashyqtyq, ádildik jáne ózara senim arqyly júzege asyrý asa mańyzdy» degen bolatyn. Tarıhı referendým arqyly Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, saıası reformalar bastalǵaly beri de eki jyldan asa ýaqyt ótti. Bul ózgeristerdiń máni nede? Ol qandaı nátıje berdi?
Konstıtýsııa kúni qarsańynda osy turǵyda bedeldi de bilikti zańgerler salıqaly pikirlerin ortaǵa salǵan edi. Dóńgelek ústelge Konstıtýsııalyq keńestiń burynǵy tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Igor Rogov, Joǵary sot keńesi janyndaǵy Sot tóreligi akademııasynyń professory Georgıı Kım, Senat depýtaty Ǵalıasqar Sarybaev, ǴJBM Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, PhD Nurbek Pusyrmanov, Maqsut Narikbayev University Konstıtýsııalyq jáne saıası zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Indıra Áýbákirova qatysty.
Sıfrlyq Konstıtýsııa – jańa múmkindik
Ǵalıasqar SARYBAEV:
– Tarıhqa kóz júgirtsek, Qazaq jerinde Konstıtýsııa 5 ret qabyldanypty. Birinshisi – 1926 jyldyń 18 aqpanynda qoldanysqa engen Qazaq AKSR Konstıtýsııasy. Odan keıin 1937 jyldyń 26 naýryzynda, 1978 jyldyń 20 sáýirinde Qazaq KSR Konstıtýsııasy eki ret qabyldandy. Al táýelsizdik alǵannan keıin alǵashqy Ata zańymyz 1993 jyly 23 qańtarda, odan soń qazirgi qoldanystaǵy negizgi qujatymyz 1995 jyly 30 tamyzda kúshine endi.
1998, 2007, 2011, 2017, 2019 jyldary jáne 2022 jylǵy 8 maýsym men 17 qyrkúıekte Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. 2022 jylǵy 5 maýsymda ótken jalpyulttyq referendým nátıjesinde Konstıtýsııanyń 33 babyna 56 ózgeris endi.
Igor ROGOV:
– Osy oraıda aıta ketetin másele, jalpy kez kelgen zamanaýı memlekettiń qalyptasýy men damýy eń aldymen onyń Konstıtýsııasymen tikeleı baılanysty. Memleket pen qoǵam túrlenip, ózgergen saıyn onyń zańdaryn da jańartý men jańǵyrtý qajettiligi týyndaıdy. Mysaly, keıbir adamdar bizdiń Konstıtýsııamyz nege ózgere beredi dep keıis bildirip jatady. Olar damyǵan elderdiń, ásirese AQSh-tyń konstıtýsııasyn mysalǵa keltiredi. Árıne, árkimniń óz pikirin búkpesiz aıtýǵa quqy bar. Degenmen Qazaqstan sekildi táı-táı basqan jas memleket úshin onyń Negizgi zańy men ózge de qujattarynyń ýaqyt talabyna saı ózgeriske ushyraýy – tabıǵı jaǵdaı ekenin zańgerler men saıasatkerler jaqsy biledi. Bul tipti qoǵamnyń talaby. О́zgermeıtin eshqandaı konstıtýsııa joq.
Elimizdiń damý jolyna qarasaq, Konstıtýsııany qabyldaǵannan keıin alǵashqy reforma úsh jyldan keıin, ıaǵnı 1998 jyly júzege asty. Sol kezde elimizdiń keıbir ınstıtýttaryn demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan kúrdeli ózgerister jasaldy. Eldegi konstıtýsııalyq quqyqtyń jalpy tarıhyna qaraıtyn bolsaq, árbir reforma saıyn demokratııalyq ınstıtýttar nyǵaıa tústi. Al 2022 jylǵy reforma Jańa Qazaqstan degen jańashyl uǵymdy aıqyndap berdi. Onyń ózektiligi nede? Elimiz adam ıgiligin birinshi kezekke qoıatyn memleketke aınaldy. Iаǵnı barlyq memlekettik ınstıtýttyń basty nazary adam men onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtaryna aýdaryldy. Sondaı-aq ol Ádiletti Qazaqstandy qurý atty jańa maqsatty aldymyzǵa qoıdy. Biz osy maqsatymyzǵa maǵyna berip, soǵan jetýge talpynýymyz kerek.
Georgıı KIM:
– Ata zańymyzdyń 29 jyldyǵy qarsańynda men eki mańyzdy máselege toqtalǵym keledi. Onyń birinshisi – qazir adamzat balasy kúrdeli jaǵdaıdy bastan ótkerip jatyr. Kóptegen halyqaralyq quqyq normasy saqtalmaı keledi. Biryńǵaı quqyq qoldaný tájirıbesi qarama-qaıshylyqqa toly. Bul álemdik tártip pen tynyshtyqty shaıqaltyp tur. Sondyqtan barlyq memleket syn-qaterler men táýekelderdi barynsha azaıtatyn quqyqtyq model qurýǵa jumylyp jatyr. Bizdiń eldegi konstıtýsııalyq reforma da osyǵan baǵyttalǵan. Bir aıyrmashylyǵy – biz bul quqyqtyq modeldi Ádiletti Qazaqstan qurýǵa baǵyttalǵan maqsat retinde bekittik. Bul eń aldymen halyqtyń qalaýy.
Ekinshi másele – tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa tórge shyqqaly Ádiletti Qazaqstannyń Sıfrlyq Konstıtýsııasy týraly máseleni kóterýdiń ýaqyty keldi. Bul kóptegen zańnamalyq jáne zańnamaǵa baǵynysty aktiniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekseretin sıfrlyq, quqyqtyq, sarapshylyq onlaın júıe bolmaq. Sıfrlyq Konstıtýsııa adam quqyqtary men bostandyqtaryn, onyń memleketpen qarym-qatynasyn, memlekettik organdardyń quzyretterin, birtutas memlekettik bılik tarmaqtarynyń ózara árekettestigin, barlyq deńgeıdegi quqyq týdyrý úderisterin budan da sapaly júrgizýdi retteıtin quqyqtyq alańǵa aınalýǵa tıis. Qazir álem ózgeriske túsip, adamzat balasy talpynýǵa tıis jańa múmkindikter ashyldy. Sonyń biri – sıfrlandyrý salasy. Biz onyń ıgiligin quqyqtyq salada da kórýimiz kerek.
Ádiletti Qazaqstannyń ustyny – Adal azamat
Nurbek PUSYRMANOV:
– Ata zańymyz – elimizdiń barlyq jetistiginiń bastaýy, tuǵyrly táýelsizdigimizdiń, eńseli egemendigimizdiń tiregi. Elimizdegi eń mańyzdy qujat quqyǵymyzdy qorǵap, teń ómir súrýimizdi qamtamasyz etip, qundylyqtarymyzdy aıqyndap keledi.
El Konstıtýsııasynyń erejeleri kúndelikti qoǵam kelbetinen kórinis taýyp, Qazaqstan halqyn toptastyrýshy sıpatqa ıe boldy. О́ıtkeni dál osy qujattyń alǵashqy sóıleminde: «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy...» degen sózder memlekettik bıliktiń birden-bir qaınar kózi – halyq ekenin kórsetedi.
2022 jylǵy Prezıdent Q.Toqaevtyń usynysymen ótken mańyzdy referendým negizinde ortaq kúsh-jigerimizben Konstıtýsııaǵa jańa normalar endi. Osy ózgerister saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik reformalardy, memlekettik basqarý modelin jańǵyrtýǵa odan ári negiz boldy.
Ata zańymyzdyń 1-babynyń 2-tarmaǵynda anyqtalǵan túbegeıli qaǵıdattarǵa sáıkes el qoǵamyn toptastyrýdaǵy negizgi quramdas bólikter retinde qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq; búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý; qazaqstandyq patrıotızm; memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen daýys berý arqyly sheshý sekildi irgeli qundylyqtardy atap ótýge bolady.
Osy oraıda Memleket basshysy bıyl naýryz aıynda Atyraý qalasynda ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda ulttyń jańa kelbetin aıqyndaıtyn negizgi qundylyqtarǵa jeke-jeke toqtalyp, bulardyń Konstıtýsııamyz bekitken qaǵıdalardan týyndaıtynyn aıtqan edi. Olar – táýelsizdik pen otanshyldyq, birlik pen yntymaq, ádildik pen jaýapkershilik, zań men tártip, eńbekqorlyq pen kásibı biliktilik, jasampazdyq pen jańashyldyq. Memleket basshysynyń aıtýynsha, elimizdegi árbir azamat osy basty qundylyqtardy berik ustanýy kerek. Prezıdent usynǵan «Adal azamat» uǵymy munyń bárin túgel qamtıdy. Sonymen birge bul Ádiletti Qazaqstan ıdeıasymen úndesip jatqandyǵy belgili.
Ǵalıasqar SARYBAEV:
– Iá, jalpy elimizde demokratııalyq qundylyqtar negizinde saıası júıeni transformasııalaý men jańǵyrtý jumystary 2019 jyldan bastalǵan. Sodan beri saıası reformalardyń 4 paketi iske asyryldy. Osy sııaqty syrtqy saıasat, ekonomıka, áleýmettik, gýmanıtarlyq salalarda ártaraptandyrý men monopolııadan aryltý, ınfraqurylymdy jańǵyrtý, bıznesti qoldaý, ınvestısııa tartý úrdisteri júrip jatyr.
Keıingi jyldary qolǵa alynǵan ózgerister, saıası reformalar – ádiletti qoǵam, ádiletti ekonomıka, Ádiletti Qazaqstandy qurýda elimizde zań ústemdigin ornatýǵa baǵyttalǵan. Al bizdiń mindetimiz – zańnyń qaǵıdattary men normalaryn qatań ustaný, konstıtýsııalyq qundylyqtardy qorǵaý jáne otanshyldyq sezim men qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý. Onyń basty ólshemi – tatýlyq, tynyshtyq, turaqtylyq.
Indıra ÁÝBÁKIROVA:
– Dástúr boıynsha Konstıtýsııa zańdy ári saıası qujat qana emes, sonymen qatar qoǵamdy ózgertýdiń qozǵaýshy kúshi qyzmetin de oryndaıtyn áleýmettik qujat. Sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, ol qoǵam ómirinde, saıası bılik tetikterinde, ekonomıkalyq damý men azamattyq qoǵam ınstıtýttarynda sapaly ózgerister jasaýdyń negizgi quraly.
Árbir Konstıtýsııanyń áleýeti belgili bir halyqtyń damýyna nemese toqyraýyna aıtarlyqtaı áser etedi. Ásirese muny konstıtýsııalyq reforma kezinde baıqaýǵa bolady. Sonymen qatar Negizgi zańnyń áleýmettik máni konstıtýsııalyq evolıýsııanyń ártúrli kezeńinde túrli sıpatta kórinis taýyp jatady.
2022 jyly Konstıtýsııamyzdyń jańarýymen táýelsiz Qazaqstannyń konstıtýsııalyq tarıhyndaǵy bir-birinen óziniń qundylyq mazmunymen erekshelenetin eki kezeń arasyndaǵy shekara belgilendi. Atap aıtqanda, birinshi kezeńde prezıdenttik ókilettikter kúsheıse, ekinshi kezeńde onyń ókilettikteriniń kólemi azaıǵany belgili. Memleket basshysy aıtqandaı, konstıtýsııalyq ózgerister arqasynda biz Jańa Qazaqstandy shyndyqqa aınaldyramyz. Áleýmettik ádildik – jańa qoǵamdyq kelisimniń basty qundylyǵy ári irgetasy. Bir sózben aıtqanda, konstıtýsııalyq ózgeristerdi engizýdiń maqsaty – azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen qatar, memlekettik ınstıtýttardy da nyǵaıtyp, bul óz kezeginde yntymaqtastyq, birlik pen ınklıýzıvtilik sekildi áleýmettik qundylyqtardy kúsheıtedi.
Atalǵan konstıtýsııalyq ózgerister saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı damýdy jańǵyrtýdyń qozǵaýshy kúshi bolatyn konstıtýsııalyq tártipti ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan. Konstıtýsııalyq jańashyldyqtar barlyq azamat úshin teń múmkindikterge jol ashatyn Ádiletti Qazaqstannyń paradıgmalyq negizderin qalyptastyrady, adamnyń qadir-qasıeti men laıyqty ómir súrý quqyǵyn qamtamasyz etetin ekonomıkalyq baza qurady, azamattarǵa óz quqyqtaryn tıimdirek qorǵaýǵa múmkindik beretin ınstıtýttardy nyǵaıtady.
Konstıtýsııalyq ózgeristerdi engizý bastamalaryna negiz bolatyn kóptegen shart bar. Shet memleketterdiń tájirıbesi kórsetkendeı, reformaǵa degen qajettilik kóbinese qoǵamnyń jáne saıası elıtanyń qundylyq baǵdarlaryndaǵy ózgeristermen baılanysty, bul jańa úmitter men ózgeristerge suranystyń qalyptasýyna ákeledi. Sonymen qatar basty qundylyqtardyń ózgerýimen qatar, konstıtýsııalyq reformany júrgizýge ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý men konstıtýsııalyq tetikter arqyly ulttyq múddelerdi qorǵaý da negiz bolady. Jańartylǵan konstıtýsııalarda jańa qundylyqtar, qaǵıdattar bekitilip, ýaqyt talaptaryna sáıkes kelmeıtin normalar joıylady.
Konstıtýsııalyq sottyń qurylýy – úlken jetistik
Igor ROGOV:
– Men osy oraıda 2022 jylǵy reforma nátıjesinde Konstıtýsııalyq sottyń ómirge kelýi erekshe jańalyq bolǵanyn aıtar edim. Buryn Konstıtýsııalyq keńes jumys istegenin bilemiz. Eger bul organnyń ataýy ǵana ózgerip, ishki máni sol qalpy qaldy desek, onda aıtarlyqtaı ózgeris bolmas edi. Biraq jańa memlekettik organnyń qurylýy buryn bizde bolmaǵan paıdaly múmkindikti alyp keldi. Atap aıtqanda, budan bylaı endi ol azamattardyń jeke ótinishterin de qabyldap, qaraıtyn bolady. Mine, bul da Ádiletti Qazaqstannyń adam ıgiligine baǵyttalǵan memleket ekenin kórsetetin jańashyldyqtardyń biri.
Osy jyldar ishinde quqyq qorǵaý organdarynda da kóptegen oń ózgeris oryn aldy. Konstıtýsııalyq normalar olardyń qyzmetinde kórinis taýyp, halyq ıgiligi úshin jumys istep keledi.
Indıra ÁÝBÁKIROVA:
– Sonymen qatar konstıtýsııalyq ózgerister Parlamenttiń áý basta qurylǵanda basty jaýapkershiligi bolǵan qazyna men Úkimetti baqylaý fýnksııasyn kúsheıtýge baǵyttalǵanyn da aıta ketken jón. Ol Memleket basshysynyń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdaty aıasynda júzege asyryldy. Respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýyn tekserýdi parlamenttik baqylaý úrdisin kúsheıtý maqsatynda Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasynyń jylyna eki ret Májilis depýtattary aldynda esep berý qajettiligi týraly norma engizildi. Bizdiń Konstıtýsııamyz AQSh pen GFR sekildi Joǵary aýdıt organy tóraǵasy men aýdıtorlaryn taǵaıyndaýdyń aralas modelin bekitti, ıaǵnı ony Prezıdent pen Parlament palatalary birge qalyptastyrady.
Áleýmettik transformator rólin atqarý úshin Konstıtýsııada ishki suranysty ǵana emes, sonymen qatar halyqaralyq standarttar turǵysynan turaqtylyq pen damý teńgerimin qamtamasyz etýdi eskere otyryp engizilgen jańa normalar bar. Iаǵnı konstıtýsııalyq túzetýler ulttyq jáne halyqaralyq quqyqtyń syn-qaterleri negizinde jasaldy. Máselen, Konstıtýsııalyq sotqa, Adam quqyqtary jónindegi ýákilge qatysty normalar Venesııa komıssııasynyń usynymdary men qoldaýy negizinde Konstıtýsııa mátinine engizildi. Konstıtýsııalyq zańnama boıynsha normatıvtik aktilerge konstıtýsııalyq shaǵym jasaý árbir adam úshin qoljetimdi. О́lim jazasyna eshqandaı eskertýsiz tyıym salý 2020 jyly elimizdiń ólim jazasyn joıýdy kózdeıtin azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly ekinshi Fakýltatıvtik hattamaǵa qosylǵanyn eskerdi.
Halyq el bolashaǵyna senedi
Nurbek PUSYRMANOV:
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Biz bolashaqta qandaı el bolatynymyzdy naqty bilemiz. Bárine birdeı múmkindik beretin órkenıetti el – Ádiletti Qazaqstandy quramyz. Zań jáne tártip, ózara túsinistik, tilektestik pen jaýapkershilik bárinen bıik turatyn tıimdi memleket bolamyz» dep naqtylaǵan bolatyn.
Osy oraıda, bıyl 18 sáýirde Memleket tarıhy ınstıtýty Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetimen birlesip «Saıası ınstıtýttar Qazaqstandaǵy zańdylyqty damytýdyń negizi retinde: tarıh jáne qazirgi zaman» atty ǵylymı semınar ótkizdi. Semınar barysynda Ulttyq quryltaı múshesi, «Strategııa» áleýmettik jáne saıası zertteýler ortalyǵy qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Gúlmıra Ileýova respýblıkalyq saýaldamanyń keı nátıjelerimen bólisken bolatyn. Sonyń biri – saýaldamaǵa qatysqan el azamattarynyń jartysyna jýyǵy, naqtyraq aıtsaq, 44,3%-y «Qazaqstan ádiletti áleýmettik memleket baǵytyna birtindep kele jatyr» degen paıymmen kelisken, ıaǵnı kópshilik sanasyna «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasynyń qoldaý tapqanyn kóremiz. Desek te, jaýap bergenderdiń 36,7% buǵan kúmánmen qaraǵan. Bul konstıtýsııalyq qundylyqtardy shyn máninde iske asyrý úshin kúndelikti ári tyńǵylyqty eńbek kerek ekenin kórsetedi.
Ǵalıasqar SARYBAEV:
– О́ziniń eli men jeri, Otany, Ata zańy bar qazaq – baqytty halyq. Álemde toqtaıyn dese tóbesi, mekeni bolsa da, memleketi joq, týǵan jeri bolsa da, týy joq, aımaǵy bolsa da, shekara syzǵan aıǵaǵy joq, baılamy túgil, baıraǵy joq elder qanshama? О́z basshysyn saılaı almaıtyn, ózgege bodan bolyp, erkindik týraly oılaı almaıtyn, tóbesinen oq jaýyp, shattyq-qýanyshyn toılaı almaıtyn halyq qanshama?
Bizdiń tamyryn tereńge tartqan tarıhymyz bar. Basty maqsatymyz – Táýelsizdikti kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, eldigimizdi tuǵyrly, memleketimizdi ǵumyrly etý. Elimiz tórtkúl dúnıede terezesi teń, eńseli jurtqa, abyroıy asqan aıbyndy elge aınalsyn.
Qazaqstan Týymen tuǵyrly, Eltańbasymen eńseli, Ánuranymen aıbarly. Konstıtýsııamyzdyń ár baby árbir otandasymyzdyń janyna jylýlyq, peıilimizge sulýlyq pen sabyrlyq syılasyn.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»