Ulttyq tutynýshylar lıgasynyń basshysy Svetlana Romanovskaıanyń dereginshe, kontrafaktilik ónim kólemi jyl saıyn 7-10 paıyzǵa ósedi. Bul rette balalar oıynshyqtarynyń 70 paıyzdan astamynyń shyqqan jeri belgisiz. Onyń aıtýynsha, kásipkerler bıznesti júrgizýdiń qandaı normalary men standarttary bar ekenin ózderi de bilmeıtin jaǵdaıǵa deıin bosańsyp ketken. Sondaı-aq EAEO sheńberinde quramynda nıkotın bar ónimderge naqty talaptardyń bolmaýyna baılanysty otandyq naryq qorqor men nasybaı sııaqty tyıym salynǵan, biraq úlken aınalym men suranysqa baılanysty «kóleńkeli» naryq sanatyna ótken kontrafaktilik elektrondyq temekige toldy.
Ádilet mınıstrliginiń aýmaqtyq organdary 2013-2022 jyldar aralyǵynda eldegi kontrafaktilik ónim aınalymyna qatysty 1,3 myńnan astam tekserý júrgizdi. Ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń 1,1 myńnan astam jaǵdaıy anyqtalyp, 81, 5 mln teńge aıyppul salyndy. Biraq jasandy ónim aǵynynyń beti budan qaıtar emes.
Avtorlyq quqyqty buzýshylar negizinen azyq-túlik, kosmetıka, alkogoldi jáne alkogolsiz sýsyndar, shyryndar men mıneraldy sýlar, temeki ónimderi, turmystyq hımııa, avtomobıl bólshekteri, maılaý materıaldary, dári-dármek pen veterınarlyq preparattar, elektronıka, balalar ónimderi men oıynshyqtar, zergerlik buıymdar sekildi tanymal taýarlardy shyǵarýǵa úıir. Adam aǵzasyna onsyz da zııan alkogol men temeki ónimderin alsaq, olardyń jalǵan nusqasy qaýipti odan beter arttyrady. Sol sııaqty aldamshy dári-dármek aýrýdy odan ári ýshyqtyryp jiberýi múmkin. Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý jónindegi vedomstvoaralyq keńestiń málimetinshe, 2022 jyly el azamattary tarapynan shaǵymdar sany onyń aldyndaǵy jyldyń kórsetkishimen salystyrǵanda 140 paıyzǵa jýyqtaǵan. Bul rette baılanys, qoǵamdyq tamaqtaný jáne medısına salalarynda shaǵym 3 ese ósip otyr.
«Elde zańsyz, sondaı-aq sapasyz taýarlar eń kóp taralǵan ekonomıkanyń kóptegen salasynda zańnamalyq retteý nashar. Keı jaǵdaılarda qarapaıym erejeler nemese tehnıkalyq standarttar joq ekeni anyqtaldy. Mysaly, azyq-túliktiń táýekeli men zııandylyǵyna tús belgisiniń bolmaýy josyqsyz óndirýshilerdiń paıdasyna jumys isteıdi», deıdi Svetlana Romanovskaıa.
Sol sııaqty kóptegen zerthanada taýarlardy taldaýǵa arnalǵan tıisti jabdyq jetispeıdi. Qoljetimdi saraptama, sapa men qaýipsizdikti baǵalaý ádistemesi bolmaǵan jerde qoldan jasalǵan ónim kedergisiz kóbeıeri haq. Qandaı da bir azyq-túlik sapasyz bolyp shyqsa, tutynýshy kóbine qalaı áreket eterin bilmeıdi. Munyń bári halyq densaýlyǵynyń nasharlaýyna jáne ómir súrý sapasynyń tómendeýine ǵana emes, sonymen qatar salyq túsimderiniń azaıýyna, adal óndirýshilerdiń brendterine degen senimniń joǵalýyna ákeledi.
Normatıvtik standarttar men óndiristik normalarǵa baǵynbaıtyn kontrafaktilik taýarlarǵa taldaý júrgize kele, eldegi belgili úkimettik emes uıymdar sapasyz taýarlarmen tıimdi kúresý úshin birqatar shara qabyldaý qajettigi týraly keńes beredi. Olar kontrafaktilik ónimderdi óndirýshiler men taratýshylarǵa qylmystyq jaýaptylyqty engizýdi, jasandy ónimge qarsy kúres jónindegi memlekettik baǵdarlamany ázirleýdi, sondaı-aq jeke zerthanalarǵa tutynýshylardyń ótinishi boıynsha taýarlardyń qaýipsizdigi men sapasyna synaqtar júrgizýge múmkindik berýdi usynyp otyr. Qaýipti faktorlardyń zııanyn azaıtý jónindegi «Densaýlyq» qaýymdastyǵy men Ulttyq tutynýshylar lıgasy halyq tutynatyn taýarlardyń tórt toby: azyq-túlik, dári-dármek pen medısınalyq buıymdar, temeki ónimderi, alkogoldi jáne alkogolsiz sýsyndar boıynsha kontrafaktilik ónimderdiń taralýyna aýqymdy zertteý júrgizip, ahýaldy retteý jóninde óz usynymdaryn ázirlegen.
Mamandar josyqsyz óndirýshiler men tasymaldaýshylardy toqtatý úshin jazany qatańdatý qajet degen pikir aıtady. Qazir bul Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 158-babyna sáıkes 20-dan 80 AEK-ke deıingi mólsherde aıqyndalǵan. Avtorlyq quqyqty buzǵany úshin 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa aıyppul túrinde jaza qarastyrylǵan Qylmystyq kodeks kontrafaktini toqtata alady dep esepteıdi sarapshylar. Biraq bizde mundaı mysal bolmaǵan.
Birinshiden, memlekettik organdardyń jumysyn ońtaılandyrý jáne qajetti konsýltatıvtik jáne medısınalyq kómek kórsetý jónindegi ýaqtyly is-qımyldar, sondaı-aq kontrafaktini satý núktelerin anyqtaý – jalǵan ónimmen tıimdi kúrestiń negizgi quramdas bóligi ekenin atap ótken jón. Ekinshiden, ónimniń qaýipsizdigi men sapasyna synaqtar júrgizýge qoıylatyn biryńǵaı talaptar negizinde jeke zerthanalarǵa tutynýshylardyń ótinishi boıynsha zertteýler júrgizýge múmkindik berý qajet. Úshinshiden, qolda bar sıfrlyq sheshimder jetildirilse, tutynýshy bólshek saýdadaǵy zańsyz kontrafaktilik temeki týraly jasyryn túrde jedel shaǵym túsire alady. Avtorlar mektep jáne joǵary oqý oryndarynda tutynýshylyq bilim berýdi engizý; zııandylyq pishini joǵarylaǵan ónimderdi (transmaılar, qant, tuz jáne basqa) belgileý úshin taýarlardy tústi (baǵdarsham) tańbalaý; erikti standartty elektrondyq temekige mindetti qujattar sanatyna aýystyrý; kúshti alkogol ónimi jóninde grafıkalyq eskertý mańyzdy dep túıgen.
Kontrafaktige qarsy kúrestiń taǵy bir mańyzdy baǵyty – halyqqa, ásirese balalar men jasóspirimderge jalǵan jáne sapasyz taýarlardy tutynýdyń yqtımal qaýpin jetkilikti túsindirý. Bul rette jasandy ónimdi anyqtaý boıynsha halyqtyń bilimin arttyrý úshin aýqymdy aqparattyq-aǵartý naýqandaryn ázirlep, júzege asyrý qajet. Eń bastysy, azamattar jalǵan taýardy satyp ala otyryp, ózine de, aınalasyndaǵylarǵa ańdaýsyz qaýip tóndiretinin, oǵan qosa kóleńkeli naryqtyń ósýine járdemdesetinin túsinýge tıis.