Sonaý este joq eski zamandardan bastaý alyp, apaıtós alyp mekenimizdiń eń basty qundylyǵyna aınalǵan sertteı aýyr suraq bar. Beıtanys eki adam kezikkende jón bilisip, tanys bolǵan soń, eki eldiń ulany bir-birinen «elińde kimiń bar?» dep suraıtyn. Bul aldymen eldiń eldigin, ulystyń birligin ańdatyp, jurt jaqsysyn qalaı qadirleıtinin ańǵartady. Al sózdiń túp-tórkininde halyqtyń sapasy, eldiń aıbyny týraly túsinik jatqany túsinikti. О́ıtkeni eldiń kelbetin tulǵalar qalyptastyrǵan.
Arǵy atamyz túrikten bergi tegimiz qazaqqa deıin bul dala tulpar minip, tý ustaǵan erlerge de, túıtkildi túıin, sheshpegen daý qoımaǵan danalarǵa da kende bolǵan joq. Táýelsizdiktiń eleń-alań tusynda eldiktiń kóshin túzep, jas memlekettiń býynyn qataıtyp, irgesin bekitýde ólsheýsiz eńbek sińirgen ulttyń aımańdaı uly – Ábish Kekilbaıuly. Jas kúnimizden sol kisiniń tálimin alyp, tárbıesin kórip, janynda qyzmet ettik. Búgin ótken kúnniń kóshin sholyp, kóńildiń eleginen ótkizip otyrsaq, bul ekiniń biriniń basyna buıyrmas baq, ekiniń biri jete almas bıik eken. Bizdi adastyrmas anyq jolǵa salǵan marqum ustazymyzdyń bıyl týǵanyna – 85 jyl. Zymyraǵan ýaqyt jyldardy aýnatyp, aılardy alystatyp, aıaýly abyzdyń máńgilik saparǵa attanǵanyna da toǵyz jyldyń júzi boldy.
Sóz joq, Ábish aǵanyń shyǵarmashylyǵy – mol mura, taýsylmas qazyna. Degenmen de Ábekeńniń tulǵasy haqynda oı órbitsek, ol kisini kemel sýretker, keremet jazýshy retinde ǵana qaraýǵa bolmaıdy dep oılaımyn. О́ıtkeni ol – erekshe tulǵa. Jastaıynan zamandastaryn qaıran qaldyrǵan kenen oıshyl, dana kósem, dara sheshen dep aıtýǵa bolady. О́z basym ol kisini eń birinshi, zamanynan aty ozǵan oıshyl dep qabyldaımyn. Ábekeńniń pir Beket týraly anyqtamasyn keıde onyń ózine laıyq dep oılaımyn. «Sasqanǵa saıa, asqanǵa tosqan, ulysqa uran, urpaqqa ustaz, eldiń ıesi, jerdiń kıesi» dep aıtady. Osy naqty aıshyq, naǵyz baǵa danyshpan Ábishtiń óziniń de baǵasy bolsa kerek. Ony týǵan halyqtyń ózi de uly halyq dep aıtýǵa bolady.
Al endi ýaqyttyń talabymen, júrektiń qalaýymen saıasattyń sahnasyna shyqty. Ábishteı degdar azamattyń táýelsizdik qarsańynda nemquraıdy qarap, nemketti peıilmen qalýy múmkin emes edi. Esterińizde bolar, kezinde Ábish aǵanyń Parlament minberinen aqyryp turyp qazaq tiline teńdik suraǵany, úlken saıası dıskýssııalarda táýelsizdik úshin azýyn aıǵa bilep sóılegen sózderi el taǵdyryn sheshýge erekshe yqpal etti. Sondyqtan Ábish Kekilbaıulyn taǵdyrdyń syıy, táńirdiń qazaqqa degen bir yqylasy dep qabyldaý kerek.
Ábekeń bardy baǵalaı bildi, joqty saralaı bildi. Bizderdi táýbemizden aıyrylmaı, táýekelden aınymaı, táýelsizdiktiń tasyn órge súıreýge shaqyrdy. Sol jolǵa ózi de atsalysty. Respýblıka Parlamentin basqardy, Memlekettik hatshy boldy. Esterińizde bolar, táýelsizdiktiń eleń-alań kezderi, ár jyldy bir arnaýly rýhanı qazyqqa baılap, ulttyń joǵyn túgendegen kezeń edi. Bir jyldy el tarıhyna, bir jyldy ulttyń yntymaǵyna arnap, keshendi sharalar qabyldap, keremet rýhanı jumystar atqaryldy. Sonyń bárine muryndyq bolǵan Ábish Kekilbaıuly bolatyn. Memleket basshysyna, úkimetke osyndaı usynystar jasap, memlekettik sanany qalyptastyryp, ultty uıystyrýǵa ólsheýsiz úles qosty.
IýNESKO arnaıy zertteý júrgizip, HH ǵasyrdyń 100 oıshylyn anyqtaǵany bárimizge belgili. Sol mártebeli júzdikte túrki áleminen Ábish aǵamyz zor qurmetpen ataldy. О́z kezeńinde tutas túrki jurtynan ozyp týǵan abyz aǵanyń janynda júrgen kezderden talaı qımas estelik, qyzyq kúnder sanamyzda jattalyp qaldy. Sol aıaýly sátter, danyshpannyń ár sózi men isi bizge ǵana emes, óskeleń urpaqqa, tutas ultqa ónege bolmaq.
Ábekeńniń taǵy bir qasıeti – oıshyldyǵymen qosa, taýsylmas qazyna, ensıklopedııalyq bilimi edi. Aǵamyz bizdi tańǵaldyrýdan sharshamaıtyn. Bilmeıtin nársesi joq. Men ózim ınjener bolǵannan keıin, birde aǵamyzǵa:
– Siz gýmanıtar adamsyz ǵoı, fızıka, matematıka jaǵyna joq shyǵarsyz, – dedim.
– Al, qanekı, onda synap kóreıik, – dedi Ábekeń.
Sonymen joǵary matematıkadan stereometrııadan, trıgonometrııadan esep berip kórip edim, bárin de qınalmaı shyǵardy. Men qatty tańǵaldym, Kekilbaev kásibı deńgeıde matematıkany biledi dep oılamaǵan edim. Bárimiz jıi aıtatyn «talantty adam barlyq jaǵynan talantty» degen sózge sonda kózim jetip edi.
Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi qyzmetin atqaryp júrgen kezimde M.Gorkıı atyndaǵy álem ádebıeti ınstıtýtynyń dırektory, akademık Felıks Kýznesovpen óte jaqsy qarym-qatynasta boldym. Ol kisi kandıdattyǵyn da, doktorlyǵyn da qorǵaǵanda «krepostnoı pravonyń» kezindegi Reseıdiń rýhanı damýy, sol kezeńniń qıynshylyqtaryn kóp zerttegen. О́te elgezek adam edi. Sosyn qazaq ádebıetimen de tym jaqsy tanys bolatyn. Birde ol maǵan óziniń erekshe bir pikirin aıtty. «Áýezov pen Kekilbaıuly – qazaq ádebıetiniń jańa deńgeıin aıqyndaǵan tulǵa», dedi ol. «Áýezov aýqym, ıaǵnı kókjıek keńistiginiń keńdigin kórsetse, Kekilbaıuly tereńdigin bildiredi. Qazaq ádebıetindegi osy eki baǵyt Áýezov pen Kekilbaıulynyń toǵysqan jeri, qazaq ádebıetiniń naǵyz úrker juldyzy dep esepteýge bolady. Keleshek qazaq ádebıetiniń qaıratkerleri osy bıikten túspeýi kerek», dep túıdi. Ǵalymnyń bul tosyn tujyrymy tutas ádebıetimizge qurmet turǵysynan týǵan júıeli paıym dep bilemin. Shynynda da, Ábekeń – Abaıdyń armany, Áýezovtiń jalǵasy dep esepteýge bolady.
Qoǵamdy jańǵyrtýdyń eki joly bar. Bireýi tómendegi áleýmettik toptar ózgeristi talap etse, bul tóńkeriske ákelip soǵýy múmkin. Al joǵarydaǵy elıta osy jaǵdaıdy túsinip, reforma jasasa, ol evolıýsııalyq damý jolyna bastaıdy. Sondyqtan biz kúıgelektikke salynbaı, qoǵamdy reformalarmen, evolıýsııalyq joldarmen damytýǵa talpynýymyz kerek, zııaly qaýym osyǵan atsalysýǵa tıis dep Ábekeń únemi aıtyp otyrýshy edi. Qasiretti qańtar bul pikirdiń aqıqat ekenin kórsetti. Prezıdentimiz júıeli reformalar jasap, jurttyń jaǵdaıyn túsinip, ádilet jolyna tústi. Bul – eldiń erteńi men memlekettiń nyǵaıýy úshin durys jol, týra baǵdar.
Asyp týǵan talantty óz zamanynyń, ózimen qanattas, qatarlas júrgen zııalylardyń moıyndaýy mańyzdy. О́ner men bilimge qatar umtylǵan zamandastary ǵana emes, aldyńǵy býyn aǵalary da Ábish aǵany rııasyz moıyndap, shynaıy qurmet tutatynyna talaı kýá boldym. Batys Qazaqstan oblysynda ákim bolyp júrgen kezimde zııaly qaýymnyń bir top kórnekti ókilin Oralǵa shaqyryp, jergilikti halyqpen kezdesýler uıymdastyryp edik. Sol qatarda Zeınolla Qabdolov, Ábish Kekilbaıuly, Ábdijámil Nurpeıisov, Kenjeǵalı Saǵadıev, Tóregeldi Sharmanov, Kamal Ormantaev sııaqty ulttyń yǵaılary men syǵaılary boldy. Sonda ýnıversıtettegi kezdesý ústinde akademık Zeınolla Qabdolov aǵynan jarylyp, «Men myna Ábishtiń ustazymyn dep aıtýǵa uıalamyn. Sebebi men onyń bilgeniniń jartysyn da bilmeımin» dep edi.
Ábdijámil Nurpeıisovtiń maǵan jaqyndyǵy bar. Biz – Araldyń qazaqtarymyz. Sol Ábeden birde kóńildi otyrystyń ústinde suradym.
– Ábe, qazirgi qazaqtyń klassık jazýshylarynan kózi tiri ózińiz. Sizden úlken jazýshy joq. Qoǵamda ártúrli pikir bar. Osy Nurpeıisovtiń deńgeıi bıik pe? Álde Kekilbaıulynyń deńgeıi bıik pe? – dep suradym. Sonda Ábe oılanyp otyrdy da, qolyn bir siltep:
– O, páli, ol buırabasqa jetý qaıda! – dedi. Ol kisi Ábish aǵany buırabas dep erkeletýshi edi.
Reseıde elshi bolyp júrgende Shyńǵys Aıtmatovpen jıi júzdestik. Ol Máskeýge kelgen saparynda Qazaqstan elshiligine túskendi unatýshy edi. Bizdiń elshiliktiń jaqsy meımanhanasy bar, bir jaǵy qazaqtyń izeti men qonaqjaılyǵy da kóńilin birleıtin bolsa kerek. Áıtpese, týǵan Qyrǵyzstannyń da, tilektes basqa elderdiń de múmkindikteri bar ǵoı. Reseı jazýshylar odaǵynyń da usynystary bolǵanyna qaramastan, bizdiń elshilikte demalǵandy jaqsy kóretin edi. Sondaı kóńildi kezdesýdiń birinde, syrlasyp otyrǵanda Kekilbaıuly týraly bylaı degeni esimde qalypty:
– On neıscherpaem! Sodan kózin álde bir núkteden almaı, oılanyp otyryp, sózin ári jalǵap:
– Mysalǵa óz shyǵarmalarymda aıtylatyn, álem ádebıetinde ózgeshe tendensııa retinde tanylǵan máńgúrtızmdi menen de buryn ádebı aınalymǵa túsirgen Ábish Kekilbaıuly edi. Men ony moıyndaımyn. Biraq ony odan ári damytyp, men de óz úlesimdi qostym. Máńgúrtızm degen túsiniktiń paıda bolýy, ádebıette onyń fılosofııalyq kategorııaǵa aınalýy Kekilbaıulynyń izdenisteriniń bir kórinisi, – dep aǵynan jaryldy.
Shynynda da Ábekeń tumasy taýsylmas tas qaınar edi ǵoı.
Ábish aǵamyz – ultymyzdyń ulylyǵyn dáleldegen erekshe abyzymyz. Ony árqashanda biz maqtanysh etemiz. Mańǵystaý oblysynda ákim bolyp júrgen kezim Ábish aǵanyń 70 jasymen tuspa-tus keldi. Biz mereıli toıǵa daıyndalǵanda baıqaǵanym, jergilikti halyqtyń klassıkke degen erekshe yqylasy, shyn súıgen peıili boldy. Eldiń Ábekeńe degen súıispenshiligin sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Naǵyz ulttyń áýlıesi, rýhy ekenine kýáger boldyq. Mańǵystaýdyń bir buryshyndaǵy Ondy degen kishkentaı ǵana aýyl – Ábish aǵanyń týǵan jeri. Qarataýdyń arǵy beti, aýdan ortalyǵy Shetpeden otyz-qyryq shaqyrym. Sol aýyldaǵy mádenıet úıinde mektep oqýshylary, bastaýysh oqıtyn kishkene balalar sahnaǵa shyǵyp, Ábish aǵanyń shyǵarmalarynan úzindiler oqydy. Ábekeńniń prozasy men poezııasy qatar qanat qaqty. Sol qyryqtan astam balanyń báriniń de esimi Ábish. Bul halyqtyń qalamgerge degen mahabbaty, pir tutatyn qurmeti edi.
Ábekeńniń 70 jasyn toılaý týraly kóp oılandyq. Izbasarlary men inileri abyzǵa qandaı syı jasarymyzdy talqylaı kele, Aı ana-Aısáýle ájemizge eskertkish turǵyzýdy jón sanadyq. Ondy aýylynyń kire berisinde bıik, úlken tóbe bar edi. Sol bıikke qazaqtyń kıiz úıiniń aldynda, saparǵa shyqqandarǵa «jolyń bolsyn» dep, aman oralǵandarǵa «qosh keldiń» dep otyratyn eńseli eskertkish turǵyzdyq. Ataýy «Aı Ana» boldy. Mańǵystaý jurty Aısáýle ájemizdi Aı ana dep ataıtyn. Sol alyp týǵan asyl anamyzdyń qurmetine keshen saldyq. Bul Ábekeńe tosyn jańalyq boldy. Atqarylyp jatqan sharýa týraly ol kisi bilmeıtin. Qalamger bir shyǵarmasynda anasy týraly «bilegi – eriniki, tilegi – eliniki» deıtin sózi bar. Sol anttaı sózin eskertkishtiń taqtasyna oıyp jazdyq. Keshenniń ashylýynda Klara apamyz áýlettiń jıyrma shaqty kelinin jınap, barlyǵy syzylyp sálem salǵanda, keremet bir tolqynysty, tolǵanysty sát boldy. Rýhanı shara aǵamyzǵa keremet unady. Kólikke minip, qozǵalǵanda Ábish aǵa qolymdy eki alaqanynyń aıasyna salyp, tolqyp turyp:
– Áı, qý bala, aqyry jylattyńdar ǵoı, – dedi, kózindegi qaımyjyq jasty aqyryn súrtip.
Sonda aǵamyzdyń bir rızashylyǵyna jetkenimizge qatty qýanyp, marqaıyp qaldyq.
О́mirin Ábish aǵaǵa arnaǵan Aısáýle anamyzdyń analyq erligin, pıdagerligin aıtyp jetkizý múmkin emes. Klara apamyz aıtyp otyrýshy edi. Aı ana qaıtys bolar sátinde kelinin shaqyryp alyp:
«Klara, aınalaıyn, men saǵan rızamyn. Batamdy berdim. Áıteýir, qolyńnan kelse, Ábishti renjitpeshi, qan qysymy joǵary ǵoı», deıtin kórinedi. Bul qandaı uly mahabbat, qandaı meıirim deseńizshi.
Ábish aǵa ózi de kúlip aıtyp otyrýshy edi. «Biz jaspyz, qonaqqa ketemiz. Tún ortasynda qaıtamyz. Sonda Aı ana kımeshegi aı nuryna malynyp, esik aldynda bizdi kútip otyrýshy edi. Esik aldynan bizdi bastap, úıge kirip qana kóńili tynysh tabatyn. Men úıge kirmeı, ol kisi jatpaýshy edi, jaryqtyq», dep júzi kúreńitip, anasyn saǵynýshy edi, Ábish aǵamyz. Eri men eliniń, uly men urpaǵynyń tileýin tilep ómirin ótkergen qazaqtyń qaıran analary! Olar qandaı qurmetke bolsa da laıyq.
Sol jetpistiń toıynda bir oqıǵa boldy. Esimde búgingideı qalyp qoıypty. Aqshańqan úıler tigilip, halyq kóp jınalyp edi. Biz Ábish aǵaǵa arnalǵan kıiz úıge kirip, dám tatýǵa otyryp jatqanda, bir áıeldiń ashy daýysy shyqty. «Ábish aǵaǵa jiberińder meni» degeni anyq estildi. Ábish aǵa «Ne bop qaldy?» dep suraǵan soń kelinshekti ishke kirgizdi. Sóıtse, keshe ǵana bosanyp, qyrqy turmaq, perzenthanadan áli shyqpaǵan ana eken. Ul bala týyp, atyn Ábish qoıypty. Aǵanyń elde ekenin bilip, náresteniń aýzyna túkirtpekke kishkentaı shaqalaqty alyp, kúıeýi ekeýi nıet etip jetken eken. Ábish aǵa da tolqyp ketti. Úıge kirgizip, balanyń «aýzyna túkirýdiń» yrymyn jasap, qulaǵyna azan shaqyryp, «seniń atyń – Ábish» dep úsh ret aıǵaılap, «menen de úlken Ábish bol!» dep batasyn berdi. Osyndaı kórinisterden eldiń Ábish aǵaǵa, Ábish aǵanyń elge degen ystyq mahabbatyn kórdik.
Ábish aǵa qaıtys bolǵanda aqyn Svetqalı Nurjannyń:
«Ábish kóshti,
Aspan kóship baratyr,
Bult teńdegen asqar kóship baratyr.
Qyryq myń jyldyq tastar kóship baratyr,
Qyryqmyń joldyq dastan kóship baratyr», dep ah urǵany, aıbyndy arýaqty shaqyrǵany, esimde óshpesteı qalyp qoıdy.
Sanaly eldiń ary bolǵan, saǵym jortqan sary dalany júregine tutas syıdyrǵan abyz aǵamyzdyń aldy jaryq, sońy berekeli bolǵaı! Álemge birtýar osyndaı uldy syılaǵan qazaq eliniń eńsesi bıik, rýhy asqaq bolaryna senemin.
Qyrymbek Kósherbaev,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri