Qusbegilik qazaqtyń qanyna sińgen erekshe qasıet ekenin álem 13 jastaǵy búrkitshi qyz Aısholpan Nurǵaıyp arqyly tanydy. Kóshpeliler ómiri rejısser Otto Belldiń «The Eagle Huntress» atty fılmi negizinde órkenıet sahnasynda qaıta bir jańǵyrdy. Fılm 2015 jyly «Oskar» syılyǵyna usynylsa, al 2018 jyly Aısholpan Nıý-Iork qalasynda Azııanyń eń tańdaýly tulǵalaryna tabystalatyn «Asia Game Changer» syılyǵyn ıelendi. Osylaısha, kóshpeliler ómiriniń qundylyǵyn Mońǵolııada turatyn qazaqtar qaıta jandandyryp, «búrkitshi qyz» degen tirkesti jıi qoldanatyn kúnge jettik. Aısholpanǵa degen qurmet te artty.
Degenmen búginde Mońǵolııada Aısholpannyń artynan ergen sińlileri kóp ekenin eshkim bile bermeıdi.
Ári sheteldikterdiń nazaryna iligip, álemge áıgili bolǵan Aısholpan ǵana emes. Osy ýaqytqa deıin úsh birdeı qazaqtyń búrkitshi qyzy týraly fılm túsirilgen. Bálkim Aısholpanǵa eliktegen bolar, bolmasa qusbegilik óner bul jaqta sahna qoıylymdarynan góri, kúndelikti tirshiliktiń áli de bolsa bir bólshegi bolǵandyqtan, qolyna búrkit qondyrǵan «dýzkalardy» (jergilikti halyq qyzdardy osylaı erkeletedi) kóp kezdestirýge bolady.
Aıbota balapan búrkitimen birge
Alǵashynda áleýmettik jelide janyna búrkit qoıyp, óleń oqyǵan Aıbotamen tanystym. Aıbota Kóshegen – Altaı sumynynyń týmasy. Atasyna enshiles bolsa da, ákesi Serikbol da qusbegilikpen aınalysyp, ańǵa shyǵatyn qazaq.
Jaz Jalańash jaılaýyna shyǵyp, qysta Altaıǵa kóshetin Kóshegen aqsaqaldyń úıinde qazir eki birdeı búrkit bar. Bireýi – 4 jasqa tolǵan anadan, qanaǵa shyǵyp bara jatqan uly qus. Ekinshisi – 40 metrlik quzdan úsh kún baryp júrip ázer alǵan balapan. Qus jasyn ajyrata almaıtyn bizge júni qaraıyp, quıryǵy uzarǵan balapan da qyran sııaqty kórindi. «Biz búrkitti kóp ustamaı, ana jasyna tolǵanda mindetti túrde ushyramyz. О́ıtkeni ol túz taǵysy bolǵan soń, dalany ańsaıdy ári ana búrkitti kıiz úıdiń buryshyna baılap qoıǵan qııanat. Sondyqtan quzǵa qonyp, balapan bassyn degen nıetpen usharynan buryn bir maldy soıyp, aldyna salyp, aqtyǵyn baılap jiberemiz», deıdi Kóshegen aqsaqal áńgime barysynda.
Al jıyrma kúndik balapanǵa at qoıylmaǵan, Aıbotaǵa arnap ákelgen. Qyrannyń ornyn basatyn balapan tamaqty da qoldan durys jeı almaı adamnan qashqaqtap, sıpaıyn deseń, aýzyn ashyp, qylyq kórsetedi. Aıbotamen Jalańash jaılaýynda birneshe kún júrgende osyndaı áserli sátterge bólendik. Aıtpaqshy, Aıbotanyń kishkentaı sińlisi Uljan Serikbolqyzy da ápkesiniń jolyn qýyp, ósip keledi.
Al endi Aıbota týrısterdiń nazaryna qalaı ilikti? Fılm qashan túsirildi?
«Búrkitshi shaqyrady» (Der Ruf der Adlerjägerin) atty fılm – Aısholpannan keıin túsirilgen týyndy. Biraq Aıbotadan buryn 2017 jyly taǵy bir búrkitshi qyz, Tulba sumynynyń týmasy Aqbota О́rken týraly sheteldikter eki birdeı fılm túsirgen eken. Bul týraly sálden soń. Aıbota týraly Altaı taýlarynda túsirilgen týyndynyń avtory nemis jýrnalısi, kınorejısser Carsten Stormer (@carstenstormer). «Búrkitshi shaqyrady» (Der Ruf der Adlerjägerin) atty fılmniń 30 mınýttyq úlgisi 8 aqpanda jaryqqa shyqqan. Al shilde aıynda bir saǵatqa jýyq tolyq nusqasy kórermenge jol tartypty. Avtor 14 jastaǵy qazaqtyń qaısar qyzyn kórsetýge barynsha tyrysqan. Ásirese taýdan quldılaı aqqan qyrannyń ekpinine shydamdylyq tanytqan sátin áserli kórsetken.
Aıbota Kóshegen qazir Baıan-О́lgeıdegi batyr M.Ikeı atyndaǵy №1 onjyldyq mektepte 11-synypta oqıdy. Armany – jýrnalıst bolý. Soǵan saı mánerlep oqý, shyǵarma jazý sııaqty saıystarǵa únemi qatysyp turady. «Otandastar» qorynyń jazǵy lagerine kelip, atajurtta birneshe kún bolyp qaıtypty.
Aqbota О́rken men ataqty jýrnalıst Martına Voısehovskaıa
Al tulbalyq búrkitshi qyz Aqbota О́rken týraly aldymen aýstralııalyqtar fılm túsiredi. Biraq túsirilimnen keıin olar bizdiń keıipkerimizben múlde habarlaspaǵan. «Sondyqtan ol fılm jaryqqa shyqty ma, joq pa, ol jaǵynan habarymyz joq», deıdi Aqbota. Odan keıin Mońǵolııanyń qara sýyǵyna qaramastan saıatshylyq maýsymynda búrkitshi qyzben jolyǵýǵa 2017 jyly polshalyq ataqty telejúrgizýshi, alpınıst, saıahatshy jáne jazýshy Martına Voısehovskaıa (Martyna Wojciechowska) keledi. Polshadaǵy «National Geographic» jýrnalynyń bas redaktory ári álemge jeti birdeı shyńdy baǵyndyryp tanylǵan telejúrgizýshi bul joly jaı ǵana qaısar qyzdyń beınesin somdap qaıtady, ol shalǵaı taýlarda tirshilik etetin jergilikti búrkitshilerdiń shynaıy ómirin kórsetedi. Kóshpeliler dástúriniń bolashaǵyna alańdaýshylyq bildiredi. Ony «Álemniń úzdik áıeli» atty týyndyda avtor ádemi keltiredi.
«Shalǵaıdaǵy aýyldardyń jigitteri, er-azamattary qalaǵa jumysqa ornalasýǵa, jaqsy ómir súrýdi armandap jolǵa shyqqanda, olardyń dástúrin saqtap qalý endi qarshadaı qyzdardyń qolynda» deıdi jýrnalıst. Fılm keıin birneshe baıqaýda Gran-prı utyp alǵan. Rasynda, órkenıet kóshi adamı qundylyqtardyń ózgerip, salt-dástúr, mádenıetten alshaqtap bara jatqany tek kóshpeliler úshin ǵana emes, álem úshin qaýipti qubylysqa aınalǵany zańdylyq. Buny jýrnalıst týyndyǵa arqaý ete otyryp, sol kezde nebári 13 jasta bolǵan Aqbota О́rkenniń bolmysyn erekshe ashady.
Aqbota – otbasyndaǵy tórt balanyń kenjesi. Ákesi uıada kórgenin istep, bala kezinen búrkit salǵan, Qazaqstanda dúnıejúzilik búrkitshiler jarysynda úshinshi oryn ıelengen eken. Al anasy – 40 jyl mektepte qyzmet istegen ustaz. Aqbotanyń úsh aǵasy da bilim jolyn tańdaǵan: úlkeni – zańger, ekinshisi – Túrkııadan bilim alǵan sáýletshi, úshinshisi – myltyq atýdan sport sheberi. Qazir Qazaqstanda turady. Kenje qyz Aqbota ǵana jastaıynan atasynyń dástúrin jalǵastyryp, ákesimen birge saıatshylyqqa shyǵyp, búrkit salǵan. Degenmen qyz bala qansha qaısar bolsa da, tabıǵattyń jaratylysynan asyp kete almaıtyny zańdylyq. Aqbota bul kúnde boıjetip, turmysqa shyqqan. Jýyrda ana atanady, buıyrtsa, óziniń kishkentaı balapany bolady. Sondyqtan Baıan-О́lgeıde qazannyń basynda ótetin «Búrkitshiler festıvaline» О́rken búrkitshi ózi ǵana qatysady. Bul fılmniń úzindisin qazir áleýmettik jeliden jáne Polshanyń saıttarynan kórýge bolady.
Bir qyzyǵy, Aısholpan, Aıbota, Aqbotadan keıingi Mońǵolııanyń taýlarynda ótken talaı saıysta bás bermeı júrgen búrkitshi qyzdardyń esimi de erekshe.
Aıtolqyn
Olar – Aıgerim Áskerqyzy, Aımóldir Daıynbek, Aıtolqyn Dalaıhanqyzy dep jalǵasa beredi. Attary Aı men Aq-tan bastalǵan Altaıdyń altyn qyzdary jyl saıynǵy búrkitshiler festıvalinde bas qosady. Degenmen áli de biz bilmeıtin bir taýdyń qýysynda búrkit salyp júrgen arýlar bolýy da múmkin. Bolashaqta ol «dýzkalardy» anyqtap, bar bolsa tanysý – basty maqsat. О́ıtkeni 2017 jyly túsirilgen tómendegi sýrette olardyń sany on shaqty.
Negizi jergilikti halyq Altaı sumynynda Aıbotadan bólek taǵy úsh búrkitshi qyz bar degen. Mońǵolııa qazaqtary jaz jaılaýǵa shyǵatynyn eskersek, olardy bir jerden taýyp alý qıyn. Degenmen Jalańash jaılaýynda biz taǵy bireýimen tanystyq. Ol – Aıgerim Áskerqyzy. Ata-anasynyń aıtysyna qaraǵanda, bir-eki jyl buryn sıngapýrlyq rejısserler Aıgerim týraly fılm túsirý úshin habarlasqan eken. Biraq ázirge habarsyz jatqan kórinedi. Degenmen Aıgerimge naǵyz kóshpeliniń urpaǵy ekenin fılm túsirip dáleldeýdiń qajeti joq-aý. Ol jýyrda Altaı sumynynda ótken Búrkitshiler festıvalinde bas júldeni jeńip alyp, syılyqqa motosıkl utyp aldy. Qazir Altaıda bilim alyp jatyr.
Sıngapýrlyq rejısserler degennen shyǵady, olar Aıgerim týraly fılm túsirmese de, ótken jyly mońǵolııalyq búrkitshilerdi jınap, beınerolık túsirgen. Shyǵarmanyń arqaýy – «búrkitshi qyz». Basty rólde bizdiń kelesi keıipkerimiz, 4 jasynan bastap suńqar ustaǵan Aımóldir Daıynbek bar. Taǵy bir qyzyǵy, rolıkten búrkitshi qyz Aıbotanyń atasy Kóshegen aqsaqaldy da kórýge bolady.
Aımóldir Daıyndek
Aımóldir suńqardy eki jyldaı ushyryp, odan keıin ákesimen birge ańǵa búrkit sala bastaǵan. Saqsaıda týǵan. Búginde Mońǵolııada qusbegilikpen aınalysatyn 500-ge taıaý qazaq bolsa, sonyń 300-den astamy saqsaılyq. Saqsaı – búrkitshilerdiń shoǵyrlanǵan sumyny. Soǵan qaraǵanda bul jerde búrkitshi qyzdardan jalǵyz Aımóldir bolýy múmkin emes. Aımóldir – ótken jylǵy búrkitshiler festıvalinde «Altyn qyran – 2023» saıysynda bas júlde, «Altyn aspan – 2023» saıysynda kúmis júlde utyp alǵan qaısar qyz.
Taǵy bir qyran ustap, kózge túsip júrgen qyraǵy qyzdaryńyz – Aıtolqyn Dalaıhanqyzy. Aıtolqyn 13 jasynan bastap búrkitshi qyzdarǵa eliktep jarystarǵa shyǵa bastaǵan. On jeti jasynda úlkendi-kishi toılardyń jeńimpazy atandy. Segiz jyl qatarynan qyz qýýda báıgeniń básin bermegen búrkitshi qyz.
Mońǵolııadaǵy búrkitshi qyzdardyń qatary osylaısha jyl saıyn kóbeıip keledi. Kóshpeliler ómiriniń bólshegi bolǵan «Búrkitshiler festıvali» bıyl О́lgeıde jıyrma besinshi ret ótkiziledi. Soǵan saı bul jaqqa búrkitshi qyzdar men qusbegilik ónerdi, kóshpeli qazaq ómirin kórýge asyǵatyn týrısterde shek joq. Mońǵolııa dese búginde álem kóshpelilerdi kóz aldyna elestetedi. Al Búrkitshiler festıvali jyl saıyn dástúrli oıyndardyń túrin qamtyǵan úlken merekege aınalyp barady.