Otandyq atom energetıkasy júıesin qalyptastyrýdaǵy mańyzdy ári ádepki beles sanalǵan referendým ótip, aldyn ala saýalnama qorytyndysynda el halqynyń basym bóligi elde atom energııa stansasyn salýdy jaqtap daýys berdi. Kópshilik atom energııasynyń mańyzyn túsinip, senip otyrǵan syńaıly. Alań da joq emes. Alaıda Memleket basshysynyń AES qurylysynda «eń ozyq tehnologııalary bar álemdik kompanııalardan quralǵan halyqaralyq konsorsıým jumys isteýi qajet» degen sózi biraz kúdikti seıiltse kerek.
Elimiz energııa tapshylyǵynyń aldynda tur. Resmı derekter de, sarapshylar boljamy da muny rastaı túsedi. Qazba otyndaryna táýeldi ekologııalyq saldary balamaly taza energııa kózderin tabýǵa májbúrleıtini ras. Naqty tájirıbeler men nátıjelerge qarap, atom elektr stansalary energetıkalyq keleshektiń ońtaıly sheshimi ekenin uǵyndyq. Degenmen bul taqyryptaǵy pikirtalas kezinde atom energetıkasy týraly qorqynysh pen mıfke toly oqıǵalar da aıtylmaı turmaıdy. Túptep kelgende halyq óz tańdaýyn jeke senimderine súıenip jasaıdy. Májilis depýtaty Marat Báshimov bir kezderi Smolensk atom elektr stansalaryn basqarýmen aınalysatyn ásker sapynda qyzmet etken. 1986 jyly Chernobylde jarylys bolǵan kezde demobılızasııalanǵan. Ol múldem basqa dáýirdiń kelgenin, tehnologııanyń tuǵyrǵa shyqqanyn túsindim deıdi.
«Bılik referendým ótkizbeı-aq sheshim qabyldaýǵa bolar edi. Biraq Konstıtýsııaǵa sáıkes referendým – halyqtyń eń joǵary tańdaý quqyǵy. Referendým ótkizip, halyqtyń pikirin negizge alýǵa shaqyrǵan Prezıdent mańyzdy qadam jasady. О́ıtkeni bul jolmen júremiz be, joq pa, halyq erkimen anyqtaldy. Bul tásil – demokratııanyń ozyq úlgisi. Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, jarqyn bolashaq kepili – atom energetıkasy. Olaı bolmasa, energııasynyń 65%-ymen búkil Eýropany qamtamasyz etetin Fransııa AES paıdalanbas edi», deıdi depýtat.
Aıtýynsha, bul úderis elde jańa quqyqtyq ári saılaý mádenıetin qalyptastyrýdyń bastalǵanyn kórsetedi.
«Qazirgi referendým – azamattardyń erikti erik-jigeriniń mysaly. Mundaı referendým qoǵamǵa óz pikirine súıene otyryp, mańyzdy sheshim qabyldaýǵa múmkindik berip, sabyrly kózqarasty damytýǵa yqpal etedi. Osy referendýmnyń tarıhtaǵy orny erekshe. Mańyzdy sheshimdegi halyqtyń oıyn bilý – ábden quptarlyq is. Halyqty ne sebepti referendýmǵa shaqyrdy? El bolashaǵyna áser etetin úderiste ár azamat jaýapkershilik sezinip, óz tańdaýyn jasaýy mańyzdy edi. Biz árbir azamattyń tańdaýyna degen qurmet pen jaýapkershilikke negizdelgen jańa saılaý mádenıetiniń qalyptasyp jatqanyn kórip otyrmyz. Bul turǵyda referendým qoǵamda bolyp jatqan ózgeristerdiń rámizine aınaldy. Biz ádildik pen ashyqtyq memlekettik basqarýdyń negizgi qaǵıdattaryna aınalatyn jańa Qazaqstandy quryp jatyrmyz», deıdi ol.
Elektr energııasy qazirgi órkenıetti zamannyń «qany» ekeni ras. Ony óndirýde sýdyń, kún men jeldiń qýatyna deıingi barlyq kózder qoldanylady. Qazir adamzat qajettilikteri barǵan saıyn ósip, resýrstar azaıyp jatyr. Bul tizbekten biz de oryn alǵanbyz. AES salý máselesi qoǵamda birtalaı pikirtalas týdyrdy. Kóbine energetıkalyq táýelsizdik, AES-tegi jumys qaýipsizdigi, ekologııalyq qaýipsizdik, ekonomıkalyq tıimdilik, saıası negizdilik aıasynda órbidi. Strategııalyq zertteýler ınstıtýty Halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń basshysy Dáýren Áben Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń qasiretti murasyn, Chernobyldegi apat saldaryn joıýdyń qaıǵyly tájirıbesin eskersek, el alańyn túsinýge bolady deıdi. Onyń aıtýynsha, halyq tańdaýyn sanaly túrde saralap jasady.
«AES-tiń salynýy eldiń bolashaǵy men turaqty damýyna eleýli úles qosady degenge senimdimin. Osy turǵydan alǵanda referendýmǵa qatysqan azamattardyń kópshiligi osy sheshimdi qoldaǵany – quptarlyq is. Endigi basty maqsat – el múddesine tolyǵymen saı keletin AES jobasyn tańdap alý. Bolashaqta III+ býynyna jatatyn zamanaýı ıadrolyq reaktorlar ornatylǵan AES salynady. Ony salý kezinde anaǵurlym ozyq ári qaýipsiz tehnologııalar men materıaldar, jańartylǵan jáne senimdi qorǵanys quraldary men energııa kózderi paıdalanylady. Bul adam faktorynyń áserin, apat yqtımaldylyǵyn barynsha azaıtady», deıdi.
Elimiz birshama ýaqyttan beri atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný, onyń ishinde azamattyq ıadrolyq sektordy júıeli damytýǵa birshama nazar aýdaryp keledi. Teorııalyq, qoldanbaly zertteýler júrgizýge kóp kóńil bólindi. Ulttyq ıadrolyq ortalyqta ıadrolyq reaktorlardyń jańa túrlerin jasaý, ıadrolyq qondyrǵylardyń joǵary dáldiktegi jabdyqtaryn ázirleý, AES qaýipsizdigin arttyrý, atom ónerkásibiniń tehnıkalyq ǵımarattary men qurylystaryn jobalaý jumystary atqarylyp jatyr. Halyq tańdaýynan keıin bul úderisterge basa mán berilmek.
«Memlekettiń birinshi kezektegi mindeti AES salý emes, elimizdiń energetıkalyq táýelsizdigin qamtamasyz etý ekenin túsiný kerek. Osy mindettiń ózektiligi kórshiles elderden elektr energııasyn qymbat baǵaǵa satyp alý esebinen jabylatyn el ekonomıkasy men halqynyń energııaǵa suranysynyń artýynan paıda bolǵan elektr qýatynyń jetispeýimen, sondaı-aq jumys istep turǵan generasııa nysandary men elektr jelileriniń ábden tozýymen baılanysty. Energetıka salasy mamandarynyń pikirinshe, atom energetıkasy birqatar obektıvti faktordyń, sonyń ishinde aýa raıyna táýeldi bolmaýy arqasynda, búgingi kúni dástúrli sarqylatyn energııa kózderine jalǵyz uzaqmerzimdi ári turaqty balama bolyp qala beredi. Sondyqtan otandyq energııa óndirý qýatyn keńeıtý, eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda Úkimet te, halyq ta AES salýdy tańdap otyr», deıdi Dáýren Áben.