Eńbektiń zeınetin kórip otyrǵan aǵa býyn jastarǵa áýeli adamdyqtyń, azamattyqtyń, adal eńbektiń ozyq úlgisin kórsetti. Eńbegimen elenip, jurtqa syıly bolǵan ardaqtylardyń izin azat oıly, jańashyl, bilimdi, isker ári sharýaǵa shıraq, epti býyn basyp keledi. Olar da eńbek naryǵynan óz ornyn, enshisin alýǵa tıis. Ádiletti, ashyq qoǵamda adal eńbek laıyqty baǵalansa, eńbekqor jandar tórge shyqsa, memleketke ekonomıkalyq ári ıdeologııalyq jaǵynan tıimdi.
Kásiptik-tehnıkalyq mamanǵa suranys joǵary
«Zamanyna qaraı adamy». О́mir aǵysymen birge tanym-túsinik, qoǵamdyq kózqaras, qundylyqtar ózgeredi. Burynǵydaı adal eńbegimen tabys taýyp otyrǵan jumysshylardy basyný, kemsitý, músirkeý azaıdy. Zań – ortaq. Baı-kedeı, úlken-kishi báriniń quqy teń. Burynnan solaı ǵoı, biraq muny qazir árbir azamat shyn túısinip keledi. Ásirese jastar jaǵy konstıtýsııalyq quqyǵyn jaqsy biledi. Kese-kóldeneń kelgen qysastyqqa, zańsyzdyqqa kóz juma qaramaıdy. Quqyǵyn qorǵaı alady.
Ár adamnyń azamattyq ustanymy, oı-pikiri, kózqarasy bar. Biriniń pikirin biri syılaıdy. Munyń barlyǵy saıyp kelgende, eńbek naryǵynda jumysshy mamandardyń abyroı-bedeline áser etpeı qoımaıdy. Qoǵam «eńbektiń nany tátti» ekenin jaqsy túsinedi. Tabysy táýir, jumysy adal bolsa, kim-kim de eńbek etýden qashpaıdy. Jumysshylar, ıaǵnı eńbekke qabiletti adamdar ekonomıkanyń tiregi bolǵan soń, memleket olardyń eńbek quqyǵyn qorǵaýǵa kóńil bóledi. Jumysshylardyń «Eńbek kodeksi» bar. Sonyń negizinde memlekettik eńbek ınspektorlary azamattardyń eńbek quqyǵyn qorǵaıdy. Osylaısha, jumysshylardyń eńbek quqyǵyn baqylaý kúsheıdi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldaýynda keler jyldy «Jumysshy mamandyqtary jyly» dep jarııalaǵanynyń ózi jumysshylardyń jaı-kúıi memlekettiń qashanda nazarynda ekenin bildiredi.
«Men 2025 jyldy Jumysshy mamandyqtary jyly dep jarııalaımyn. Osy ýaqyt ishinde tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý júıesin reformalaý qajet. Sondaı-aq biz jumysshy mamandyqtaryn dáripteý arqyly qoǵamda eńbekqor jáne naǵyz maman bolý ıdeıasyn nasıhattaımyz. Adal ári tabandy eńbegimen tabysqa jetken adamdar qashanda qurmetti, syıly bolýy kerek. Bul biz usynyp otyrǵan «Adal azamat – Adal eńbek – Adal tabys» qaǵıdatyna tolyq saı keledi. Bir sózben aıtqanda, bizdiń qoǵamda eńbekqorlyq, kásibılik sııaqty qasıetter óte joǵary baǵalanýǵa tıis. О́z kásibin jetik meńgergen mamandar ult sapasyn arttyrady. Sondyqtan biz eńbek adamynyń mártebesin kóterip jatyrmyz. Bul baǵyttaǵy jumys toqtamaıdy, jalǵasa beredi. Jumystyń jamany joq, kez kelgen eńbek – qadirli. Eń bastysy, árkim jaýapkershilikti tereń sezinip, óz mindetin sapaly atqarýǵa tıis. Sonda ǵana elimiz damýdyń sara jolyna túsedi», dedi Prezıdent.
Sarapshylardyń paıymynsha, búginde kásiptik-tehnıkalyq bilimi bar mamandarǵa suranys joǵary bilimdi túlekterdiń qajettiliginen 70 paıyzǵa artyq. Prezıdent osyǵan baılanysty tehnıkalyq, kásiptik bilim berý júıesin reformalaýdy usyndy. Sonymen qosa eńbek adamynyń mártebesin arttyrý barysynda yntalandyrý sharalary da aýadaı qajet. Eldiń kadrlyq áleýetin kóterý maqsatynda memleket jyl saıyn joǵary oqý oryndaryna, kolledjderge tegin granttar bóledi. Bıyl joǵary oqý oryndaryna shamamen 74 myń, kolledjderge 143 myń stýdent qabyldanǵan. Alaıda oqýyn támamdap, qolyna dıplom alǵannyń bári birdeı mamandyǵyna saı jumysqa ornalasyp jatyr dep aıta almaımyz. Mysaly, byltyr kolledj túlekteriniń 40 paıyzy ǵana mamandyǵyna saı jumysqa ornalasypty. Keler jyly memleket basshysynyń tapsyrmasymen jastardy suranysqa ıe mamandyqtarmen 100 paıyz tegin qamtý kózdelgen. Eńbek naryǵynyń qajetine, tehnıkalyq, tehnologııalyq ózgeristerge saı keletin maman daıarlaýǵa keler jyly memlekettik tapsyrys kólemin 155 myńǵa deıin, onyń ishinde tehnıkalyq mamandyqtarǵa tapsyrys kólemin 70 paıyzǵa deıin kóterý kózdelip otyr. Onyń ústine bıyl qyrkúıekten stıpendııa taǵy 50 paıyzǵa, ıaǵnı eki ese ósti. Bıznes pen kolledjder arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý maqsatynda osyǵan deıin qolǵa alynǵan sharýalardy odan ári jetildirýge basymdyq beriledi. Iаǵnı kolledjder kásipkerlik uıymdarmen kelisim negizinde ónerkásipke qajetti mamandardy daıarlaıdy.
Eńbek naryǵynda qandaı syn-qater bar?
Parlament Májilisinde ótken Úkimet saǵatynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqypova eńbek naryǵyndaǵy syn-qaterler týraly aıtty: «Keıingi besjyldyqta biz ekonomıkalyq daǵdarys, pandemııadan bólek, eńbek naryǵyna aıtarlyqtaı áser etken birqatar ishki qıyndyqtardy bastan ótkerdik. Memleket kásipkerlikti damytýǵa, ındýstrııalandyrýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardy iske asyryp jatyr. Alaıda keıingi 10 jyldaǵy statıstıka kórsetkendeı, bul baǵdarlamalar jetkiliksiz. Memlekettiń ekonomıkany yntalandyrý maqsatynda qabyldaǵan is-sharalaryna qaramastan, jeke bıznestiń jańa jumys oryndaryn ashýǵa qosqan úlesi shamamen 20 paıyzdy ǵana quraıdy. Bul – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymymen (EYDU) salystyrǵanda tórt ese az. Tıisinshe, búginde jumys oryndarynyń ósimin ónimdiligi tómen salalar men memlekettik sektor qamtamasyz etip otyr. Bul úderistiń janama saldary eldiń atalǵan uıymǵa múshe elderden eńbek ónimdiligi úsh ese artta qalǵanyn bildiredi».
Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetov eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerge, qabyldanǵan is-sharalarǵa, baǵdarlamalarǵa qaramastan, jumyssyzdyq deńgeıi keıingi on jylda kóp ózgermegenin aıtady: «Biz maman jetispeıdi deımiz. Biraq memlekettik grantty ıgerý kezinde mynadaı jaıttar bolyp otyr. Mysaly, gıdromelıorasııa mamandyǵyna bólingen granttarǵa birde-bir adam ótinish bermegen. Kólik qurylystaryna qatysty bólingen 300 granttyń tek 29-yna stýdent qabyldanǵan. Bul mysaldar kadr tapshylyǵy kúrdeli másele ekenin aıqyn kórsetedi. Iаǵnı másele tek qaralǵan grant sanynda, onyń durys bólinbeýinde, tipti olardy daıyndaıtyn kolledj, ýnıversıtettiń tapshylyǵyna nemese bilim sapasyna qatysty emesi barshaǵa belgili. 2008 jyldan beri jumyspen qamtýdyń 5 baǵdarlamasy qabyldandy. Olar qandaı nátıje berdi? Biz áli kúnge deıin eski tásilderdi qoldanyp júrmiz. Sol baıaǵy jańa jumys oryndaryn qurý, oqytý, qaıta oqytý, shaǵyn nesıe berý, taǵysyn-taǵy. Al jergilikti deńgeıde qoǵamdyq jumystarǵa tartýdan, áleýmettik jumys usynýdan, jastar praktıkasynan ári asa almaı otyrmyz. Osy is-sharalardyń qanshalyqty tıimdi ekenin zerttep jatqan eshkim joq. Úkimettiń esebine sáıkes, jyl saıyn shamamen 900 myń adam jumysqa ornalasady eken. Sonda jyl saıyn mıllıonǵa jýyq adam jumysqa ornalassa, jumyssyzdyq deńgeıi nege ózgerissiz qalyp otyr degen suraq bárimizdi mazalaıdy. Eń qyzyǵy, keıingi on jylda jumyssyzdyq 4,5-4,7 deńgeıinde saqtalyp, ózgerissiz tur».
Keıbir jumysshy mamandyqtarǵa bólingen granttyń ıgerilmegeni kókeıge kóp oı salady. Sodan soń memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde ýaqytsha jumysqa qabyldanǵan mamandar naýqannan keıin jumyssyzdardyń qataryn qaıta tolyqtyrady. Biz birde qala tazalyǵyna jaýapty mekemeniń basshylyǵymen pikirleskenimizde, ol maýsymdyq jumystardan keıin, ıaǵnı qys mezgiline taman mekemege jumysqa keletinder kúrt kóbeıetinin aıtqan. Joǵaryda keltirilgen jumyspen qamtylǵan azamattardyń statıstıkasy da osy ýaqytsha jumyspen qamtylǵandardyń úlesimen «áspettelse» kerek. Mysaly, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń bizge usynǵan resmı deregine úńilsek, bıyl óńirlik jumyspen qamtý kartalary sheńberinde qazan aıyna deıin 666,1 myńǵa jýyq adam jumysqa ornalasqan. Onyń ishinde kópshilik jumys oryndaryn sýbsıdııalaýdyń, qysqamerzimdi kásiptik oqytýdyń múmkindigin paıdalanǵan. Mundaı jobalardyń túr-túri bar, ony túgendemeı-aq qoıalyq. Sýbsıdııalanatyn jumys oryndaryna 174 myńǵa jýyq adam jumysqa ornalassa, jumys berýshilerdiń suranysyna oraı, kásiptik oqytýǵa 8,7 myń adam joldanǵan. 49,1 myń adam onlaın kásiptik oqytý kýrstarymen qamtylsa, «Bastaý bıznes» jobasyna 52,3 myń adam kirisken. Onyń ishinde 34,4 myń adam oqýdy aıaqtap, sertıfıkat aldy degen aqpar bar. Oqýdan ótken halyqtyń áleýmettik osal tobyndaǵy 8,9 myń adamǵa bıznes-ıdeıalaryn iske asyrýǵa 400 AEK-ke (1 476 800 teńge) deıingi mólsherde granttar berilipti.
Jumysshy quqy qorǵalýy kerek
Ǵylym komıtetine qarasty Ekonomıka ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, áleýmettanýshy Aısulý Tursynbaıqyzy jumysshylardyń abyroı-bedelin kóterý, yntalandyrý baǵytyndaǵy jumystardy eńbek shartyn qadaǵalaýdan bastaý keregin aıtady: «Dánekerleýshi, elektrık, santehnık, qurylysshy, mehanık, tiginshi, slesar, traktorshy, avtokólik júrgizýshisi syndy jumysshy mamandyqtarynyń mártebesin kóterip, jalaqysyn kóbeıtý barysynda eń aldymen olardyń eńbek kelisimshartymen jumys isteýin qadaǵalaý qajet. Sebebi mundaı mamandardyń kóbi eńbek kelisimshartysyz jumysqa qabyldanady. Eńbek kelisimsharty joq jerde, ózderińiz bilesizder, jumysshy áleýmettik kómekterden qaǵylady, MÁMS-ke jarna túspeıdi, zeınetaqy jarnasy aýdarylmaıdy. Jalaqyny da «ýádelesip» kelisken soń, tabysy eń tómengi jalaqydan az bolýy múmkin. Eńbek sharty jasalsa, jumysshy arnaıy kıimdermen, qaýipsiz jumys jaǵdaıymen qamtylyp, tehnıkalyq qural-jabdyqtary túgel bolady. Eńbekqor jandardyń jumysyn kópke úlgi etý jaǵy da eskerilgeni jón. Biz jumysshylardyń quqyǵyn zańnamalyq turǵyda qorǵaýymyz kerek. Oǵan qandaı da bir baǵdarlama qabyldaýdyń qajeti joq. Jumysshy mamandarǵa joǵary, turaqty jalaqy kerek. Sol turǵyda ónerkásip salasy jyldan-jylǵa órkendeı tússe ıgi. Qysqasy, jumysshy mamandardyń bedelin kóterýde bilim, ǵylym, ónerkásip úsheýin qabystyrý qajet».
Ekonomıst Saparbaı Jobaevtyń aıtýynsha, árbir azamat óziniń oń jambasyna keletin jumyspen aınalyssa, sapaly mamandardyń qatary tolyǵa túsedi.
«Árbir ata-ana meniń balam joǵary bilim alsa dep úmittenedi. Shyn máninde joǵary bilim alǵysy kelgen bala joǵary ball jınap, grantpen tegin oqýǵa barynsha umtylady. Úlgerimi tómen balany súıreı berý bos áýreshilik. Ár azamattyń áleýeti ártúrli. Biriniń bilimi joǵary bolsa, ekinshisi sharýaǵa epti, shıraq bolýy múmkin. Onyń istegenin álgi joǵary bilim alǵan maman qansha tyrashtansa da isteı almaıdy. Kásiptik bilim alǵan maman óz isine ynta-shyntasymen kirisse, joǵary bilimi bar mamandy áleýmettik jaǵdaıy, tabysy, iskerligi jaǵynan jolda qaldyrady. «Shymshyq soısa da qasapshy soısyn» degen. Aýyl sharýashylyǵymen, malmen aınalysý ońaı sharýa emes. Jastardy kásibı mamandyqtarǵa baýlýǵa jol ashsaq, esh utylmaımyz», deıdi S.Jobaev.
Memleket basshysy adal azamat, adal eńbek, adal tabys ıdeıasyn Ulttyq quryltaıda aıtty. Oǵan deıin de eńbek adamynyń tabandylyǵyn kópke úlgi etý maqsatynda iske asqan ıdeologııalyq jumystar az emes. Áleýmet, ásirese jastar jaǵy adal eńbektiń qadirli bolatynyn túsinip ósip keledi. Zaman kóshinen qalmaı, jańa mamandyqtardy ıgerýden júreksinbeıdi. Sıfrlyq jaǵynan saýatty, aqparattyń ras-ótirigin anyqtap, taldaı alady. Ońaı oljanyń opa bermeıtinin túsinedi. Prezıdent Joldaýda adal eńbek týraly: «Biz túrli saladaǵy mamandarǵa, qatardaǵy jumysshylarǵa qurmet kórsetýimiz qajet. Básekege qabiletti ekonomıkasy bar ozyq el bolamyz desek, eń aldymen, adal eńbekti baǵalaǵan abzal. Sondyqtan ınjenerlerge, geologterge, ken ornyn ıgerýshi mamandarǵa, aýyl sharýashylyǵy, kólik, sý salasynyń qyzmetkerlerine, ǵalymdar men ónertapqyshtarǵa beriletin qurmetti ataqtar memlekettik marapattar sanatyna qosylady. Eńbeginiń memlekettik deńgeıde baǵalanýy barsha kásip ıesine erekshe shabyt beredi, eńbek adamynyń abyroı-bedelin kóteredi», dedi.
Jumysshy mamandyqtarǵa qatysty ortamerzimdi boljamǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı kadrlarǵa qajettilik 410,6 myń adamdy quraýy múmkin. Olardyń ishinde kólik, júk kóliginiń júrgizýshileri, taksı júrgizýshilerine suranys – 88,1 myń adamǵa jetýi yqtımal. Sol sekildi dánekerleýshilerge suranys – 18 myń adamǵa, montaj-qurylysshy, qurylysshy-árleýshi men sýretshiler – 13,4 myń adamǵa, santehnıkter – 13,2 myń adamǵa, fermerler men aralas ónimderdi óndirýshi jumysshylar – 12,4 myń adamǵa, sylaqshylar – 11,2 myń adamǵa, traktorshylar – 11 myń adamǵa, qurylysshy-montajshylar, soǵan baılanysty jumysshylar – 9,2 myń adamǵa, ónerkásiptik jabdyqtardyń slesarlary – 8,2 myń adamǵa, basqa da jumysshy mamandarǵa suranys artýy múmkin.
Qoryta kelgende, jumysshy mamandardy yntalandyrý, eńbegin nasıhattaý baǵytyndaǵy is-sharalar keler jyly jańa qarqynmen jalǵasady. Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasy reformalanyp, túrlene túsedi. Maman daıarlaýǵa kóp kóńil bólinedi. Al jalaqynyń jaıyn eńbek naryǵyndaǵy suranys pen usynys ózi retteıdi. Ázirge resmı derekterden Jumysshy mamandyqtar jylynda iske asatyn bastamalarǵa qatysty bar bilgenimiz osy.