Keshe Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken palata otyrysynda Ortalyq saılaý komıssııasynyń jańa múshesi taǵaıyndaldy. Sondaı-aq depýtattar bastamashy bolǵan sot júıesin reformalaý jáne prosestik zańnamany jetildirý týraly zań qaraldy.
Ádildik pen ashyqtyqqa qadam
Otyrys barysynda depýtattar Senat taǵaıyndaǵan Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Anastasııa Shegorsovanyń ókilettik merzimi aıaqtalýyna baılanysty onyń ókilettigin toqtatý jáne qyzmetinen bosatý týraly máseleni qarady. Reglamentke sáıkes bul máseleni Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıteti aldyn ala talqylap, óz qorytyndysyn ázirlegen edi. Ashyq daýys berý arqyly depýtattar bul sheshimdi qoldady.
Senat spıkeri atalǵan laýazymǵa kommýnıkasııa salasynda tájirıbesi mol, Aqparat mınıstrliginde jáne «Habar» agenttiginde jaýapty basshylyq qyzmetter atqarǵan Lázzat Súıindiktiń kandıdatýrasyn usyndy. Senatorlar usynysty qoldap, Lázzat Súıindik OSK múshesi bolyp taǵaıyndaldy.
Sonymen qatar otyrys barysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sot júıesin reformalaý jáne prosestik zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań eki oqylymda qaraldy. Aıta keteıik, bıyl maýsymda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq zań derbes kassasııalyq sottar qurýdy jáne olardyń sot aktilerin qaraý jónindegi ókilettikterin qarastyrady. Osyǵan baılanysty otyrysta qaralǵan zań arqyly Qylmystyq-prosestik kodekske, Azamattyq prosestik kodekske, Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekske jáne basqa da birqatar zańǵa tıisti túzetýler engizý kózdelip otyr.
Sondaı-aq Joǵarǵy sottyń zańdy kúshine engen sot aktilerin kassasııalyq satyda qaraǵannan keıin olardy qaıta qaraý tártibi engiziledi. Máselen, Joǵarǵy sotta isterdi qaıta qaraý Joǵarǵy sot sýdıasynyń usynýy nemese Bas prokýrordyń narazylyǵy boıynsha aıryqsha jaǵdaılarda ǵana júzege asyrylady. Al ákimshilik ister boıynsha sot aktileri apellıasııalyq shaǵym jasalǵannan keıin zańdy kúshine enedi.
Bul jerde zań normalaryna sáıkes azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha kassasııalyq satyda isterdi aldyn ala qaraý alynyp tastaldy. Kassasııalyq sotta alty aıdan aspaıtyn merzimde qylmystyq jáne azamattyq isterdi qaıta qaraý, sondaı-aq azamattardyń ótinishterin rásimdeýdi ońaılatý boıynsha da birqatar shara qarastyrylǵan.
Depýtattar atap ótkendeı, kassasııalyq satyǵa qoljetimdilikti keńeıtý úshin 2027 jylǵy 1 shildeden bastap talap qoıý somasy 2 000 AEK-ten kem bolǵan jaǵdaıda jeke tulǵalardyń jáne talap qoıý somasy 30 000 AEK-ten kem bolǵanda zańdy tulǵalardyń múliktik múddelerine baılanysty daýlar boıynsha, sondaı-aq qylmystyq teris qylyqtar men onsha aýyr emes qylmystar boıynsha shekteýler alynyp tastaldy.
«Maquldanǵan zań Memleket basshysynyń sot júıesin reformalaý jónindegi tapsyrmasyn iske asyrý maqsatynda ázirlendi. Zańǵa Parlament depýtattary bastamashy boldy. Osy zań aıasynda qylmystyq, azamattyq jáne ákimshilik isterdi kassasııalyq satyda qaraý tártibine qatysty ózgerister toptamasy qarastyrylǵan. Bul túzetýler Memleket basshysynyń tapsyrmasymen kelesi jyly qurylatyn úsh derbes kassasııalyq sottardyń qyzmetimen baılanysty. Atap aıtqanda, kassasııalyq tártipte isterdi qaraýdyń negizderi, sharttary jáne merzimderi qaıta qaraldy. Sýdıalardyń táýelsizdigin jáne olardyń jaýapkershiligin kúsheıtýge arnalǵan erejeler de bar. Aldaǵy ýaqytta zań sot prosesteriniń ashyqtyǵy men ádildigin qamtamasyz etýge oń septigin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Fýtbol týraly zań kerek pe?
Palata otyrysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn joldady. Máselen, Darhan Qydyráli balalar men jasóspirimder sportynyń damýyna kedergi keltiretin problemalardy atap ótip, fýtbolǵa qatysty jaǵdaılarǵa erekshe nazar aýdardy. Depýtat atalǵan baǵyttaǵy máselelerge toqtalyp, ınfraqurylym, jattyqtyrýshylardy daıarlaý jáne legıonerlerge qatysty lımıt belgileý jónindegi usynystaryn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, klýbtardy qarjylandyrý men legıonerlerge joǵary jalaqy tóleý máseleleri aıtylmaıtyn taqyryp, bul qarjynyń tıimdi bólinýine baqylaýdy qıyndatady.
«Eýropanyń top quramalarynyń bapkerleriniń birazynan kóbirek jalaqy alatyn ulttyq qurama bas bapkeriniń aılyǵy – qupııa. Kópshiligi jergilikti bıýdjetke baılaýly fýtbol klýbtaryndaǵy legıonerlerdiń aılyqtary da ashyq aıtylmaıdy. Kóptegen memlekette fýtbolǵa qatysty arnaıy zań qabyldanǵan. Osy saladaǵy júıesizdik pen júgensizdikti retteý úshin bálkim bizge de fýtbol týraly arnaıy zań qabyldaýdyń ýaqyty kelgen shyǵar», dedi senator.
D.Qydyráli «Atyraý» – «Aqtóbe» jáne «Atyraý» – «Astana» komandalary arasyndaǵy sońǵy matchtar týraly tóreshileriniń sheshimderi qoǵamda úlken dúmpý týǵyzǵanyn atap ótti. Alaıda bul jaǵdaılarǵa qatysty qatań sharalar qabyldanbady, bul ulttyq chempıonattyń ádildigine kúmán keltiredi. Onyń pikirinshe, Fýtbol federasııasy otandyq tóreshiler men jattyqtyrýshylardy daıarlaýdy belsendi túrde qoldaýǵa tıis, óıtkeni qyzmet etetin 155 tóreshini oqytý deńgeıi joǵary standarttarǵa sáıkes kelmeıdi. Bul elimizdiń áli de álemdik týrnırlerge tóreshiler shyǵara almaı otyrǵanyn jáne olardyń biliktiligin arttyrý qajettigin kórsetedi.
Jetimderdi baspanamen qamtý jaıy
Senator Gennadıı Shıpovskıh jetimder men ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy jumyspen qamtý jáne turǵyn úımen qamtamasyz etý máselelerin kóterdi. Ol qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamalardyń jetkilikti deńgeıde tıimdi emes ekenin aıtyp, máseleni sheshýdi kózdeıtin birqatar sharaǵa toqtalyp ótti.
Jetim balalarǵa baspana alýǵa jeńildik qarastyrylǵan, alaıda statıstıka kórsetkendeı, kámeletke tolǵandardyń bárine birdeı baspana berile bermeıdi. 2022 jyly kezekte turǵan 61 471 jetimniń 852-si ǵana baspana aldy, al 2023 jyly 62 290 muqtaj adamnyń 809-y ǵana turǵyn úıge ıe boldy. Ol bilim alýǵa múmkindik berý úshin kolledjder men joǵary oqý oryndaryndaǵy jetim balalarǵa arnalǵan grantqa kvotany ulǵaıtýdy usyndy.
«О́kinishtisi, búginde orta mektepti bitirgen jetim balalardyń jumysqa ornalasý kórsetkishi kóńil kónshitpeıdi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparatyna súıensek, bıyl mansap ortalyqtarynyń kvotasy aıasynda 4 275 adam jumysqa ornalasty, onyń 85-si ǵana – jetimder. Jastar arasynda jumyspen qamtý sharalarymen 188 663 adam qamtylsa, onyń nebári 56-sy ǵana – jetim balalar. О́zim de ata-anadan erte aıyrylyp, balalar úıiniń tárbıesin kórdim jáne bul máselelerdi ishten bilemin desem artyq bolmas. Ondaǵy joldastarymyzben osy kúnge deıin aralasyp turamyz. Meniń atyma jetim azamattardan kóptegen ótinish kelip túsedi, olardyń basym bóligi baspana alý men jumysqa ornalasýǵa qatysty», dedi G.Shıpovskıh.
Depýtat Premer-mınıstrge kámeletke tolǵan jetim balalarǵa turǵyn úıdi kútý merzimin qysqartatyn arnaıy baǵdarlama ázirleýdi, sondaı-aq oqýyn aıaqtaǵannan keıin olardy jumysqa ornalastyrý úshin derbes baǵdarlamany iske qosýdy usyndy.
«Qazposhtanyń» jaýaby kóńil kónshitpeıdi
Senator Amangeldi Nuǵmanov Aqtóbe oblysynyń keıbir aýyldarynda poshta bólimsheleriniń jabylýyna alańdaýshylyq bildirdi. Depýtattyń pikirinshe, bul sheshim zeınetkerler men kórshi eldi mekenderge barýǵa májbúr bolatyn járdemaqy alýshylarǵa keri áserin tıgizedi.
«Halyq sany az eldi mekenderdegi bólimshelerin jabý týraly sheshim narazylyq týǵyzyp jatyr. Olar zeınetaqy men járdemaqy alatyn ádettegi yńǵaıly jerleriniń ornyna qysta, kóktemgi jol buzylǵan mezgilderde alys qashyqtyqty júrip ótýge májbúr bolady», dedi A.Nuǵmanov.
Senatordyń pikirinshe, «Qazposhtanyń» halqy az eldi mekenderge qyzmet kórsetýdiń tıimsizdigin syltaý etken jaýaby óńirlerdiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq kelesheginen beıhabar ekenin bildiredi. Depýtat bul mekeme negizinde halyqqa qyzmet kórsetý úshin qurylǵanyn umytpaý kerek ekenin atap ótti. Sondaı-aq ol bólimshelerdiń jabylýy turǵylyqty jerine qaramastan barlyq azamat úshin qyzmetterge teń qol jetkizýge baǵyttalǵan Aýyldyq aýmaqtardy damytý tujyrymdamasyna qaıshy keletinin eske saldy.
Sondaı-aq otyrys barysynda senator Andreı Lýkın Kýrchatov qalasynyń bazasynda ǵylymı qalashyq qurý máselesin qarastyrý jáne zańnamaǵa tıisti ózgerister engizý týraly usynys jasasa, Amangeldi Tolamısov joǵary oqý oryndarynyń «lıgasyna» qatysty problemalarǵa nazar aýdaryp, osy baǵyttaǵy birqatar rásimdi qaıta qaraý qajet ekenin aıtty.