Jan dúnıesine tereń iz qaldyrǵan oqıǵalar adamdy sol núktege aınaldyryp ákele beretini bar. Mundaı qubylysty bir taqyrypqa qaıta aınalyp soǵa beretin shyǵarmashylyq adamdarynyń ómirinen de baıqaýǵa bolady. Osyndaı erekshelik qazaqtyń klassık jazýshysy Beıimbet Maılınniń shyǵarmalarynan da aıqyn kórinis tapqany tańdandyrmaı qoımaıdy.
Onyń eski de jańa zamannan buryn, óziniń ómirin jazǵanyn eskere bermeımiz. Sondyqtan da ol áıel teńdigin jazdy, eskiniń qaldyǵyn synady dep asyǵys aıtyp qalatyn sekildimiz. Beıimbet shyǵarmalarynyń negizinde túsirilgen fılmderdiń tereń shyqpaıtyny, túpnusqa áńgimedegideı kórkem bolmaıtyny sodan. Sebebi onda ómir-taǵdyr emes, saıasat pen naýqanshyldyq alǵa shyǵyp ketedi.
Al endi Beıimbettiń shyǵarmalarymen birge, óziniń ómirbaıanyn da oqyp kóreıikshi. Bir jasqa tolar-tolmasta ákeden jetim qalyp, baıdyń sıyryn saýyp júrgen sheshesiniń jolyn tosyp otyratyn ashqursaq bala kóz aldyńyzǵa keledi. Onyń áńgimelerinde ákeniń orny joqqa tán, áke – sheshýshi tulǵa emes. Aqtyq sheshimdi sheshe qabyldaıdy, sheshýshi qadamdy sheshe jasaıdy.
«– Áje!.. – dedi.
– Aý, qaraǵym! – dedi Kúlpash.
– Ákem keldi me?..
– Qaraǵym-aý, ákeńniń qarasy batsyn!»
Beıimbettiń áńgimelerinde baqýatty adam toqshylyqty armandaǵan jandardyń fantazııasy sııaqty sýretteledi. Olardyń úıindegi «buzylmaǵan qazy, búrýli et, shujyqtyń sany joq… Áli kúnge dastarqannan nany úzilgen emes» deıdi. Muny aıtqan «ashtan ólgenshe, anaǵan tı, mynaǵan tı» dep, kúıeýdegi Kúlpashty azǵyrýshy sińlisi Raýshan edi. Kúlpash ashtan buratylyp jatqan balasy Qalı men qaıyr surap ketken baıy Maqtymdy qımaı, sińlisi úsh kelgende de betin qaıtaryp tastaıdy. Biraq ashtyq aqyry degenine kóndirip tynady. «Buzylmaǵan qazy, búrýli etti esitkende Kúlpashtyń aýzynan sýy aǵyp, yntyǵýǵa aınaldy. Búrliktirgen ashtyq, tamaqty esitken soń, Kúlpashtyń erkin alyp, jeńgendeı… júregi dirildep, kózi qaraýytyp «tıem!..» degen sóz eriksiz aýzynan atylyp shyǵa jazdap otyryp:
– Áı, qaraǵym-aı! – dep óksip jylap jiberdi. – Qaraǵym-aı, ózderiń bilshi… men esten tanǵan kisi ǵoı… – dedi».
Jazýshy astarlap ashtyqty aıtty degenniń ózinde, munda qandaı saıasat bar? Tipti boldy degenniń ózinde, saıasat týraly bir aýyz sóz joq. Adamdardyń rýhy sodan tústi, sondyqtan osylaı boldy deý de bizdiń shyǵaryp alyp aıtyp júrgenimiz. Áıtpese týra osyndaı sıýjet jelisi jazýshynyń «Áje» áńgimesinde de bar.
Beıimbettiń osy «Áje» áńgimesi bizge: «Kúlpashta» eshqandaı saıasat joq» dep attandap turǵandaı. Jazýshy bul áńgimesin sol úshin jazǵandaı daǵdaryp ta qalasyń. Sebebi eki áńgimeniń sıýjet jelisi de, kompozısııalyq qurylymy da, kýlmınasııasy da birdeı. Biraq «Kúlpashta» ashtyq, «Ájede» nápsisin tyıa almaýshylyq negizgi sebep retinde alǵa tartylady. Beıimbettiń bir oqıǵany nege eki túrli etip jazǵanyna eriksiz tańdanýǵa týra keledi. Demek jazýshy bul áńgimelerdi jazǵanda jalań saıasatty emes, keıipkerlerdiń boıyndaǵy tereń psıhologızmdi bergisi kelgenin baıqaımyz.
Beıne jazýshynyń sana túkpirinde anasynyń saýynshy bolyp júrip, sol úıden tiske basar birdeńe ala keletini qalyp qoıǵan tárizdi. Bul kórinis qaıyrymdy baı obrazyn týdyrmasa da, áıteýir bir kómektiń sol jaqtan kelip turatynyn ańdatady. Kúlpashtyń baıy Maqtym da, Zylıqanyń baıy Sarymsaq ta otbasynyń tireýishi bolý kerek degen tabıǵı ınstınkti aqtamaıdy.
Beıimbettiń «Ádet qushaǵynda» degen povesinde de dármensiz Qapan Saqypqa qorǵan bola almaıdy. Saqyp súımese de súıgenin aıdatyp jibergen áleýetti adamǵa qatyn ústine barady. Bul povest bir taraptan «Shuǵanyń belgisine» de uqsańqyraıdy.
Árıne, Beıimbet Maılın ómirdiń kóp qyryn jan-jaqty sýrettep jazǵan qalamger. Alaıda onyń búkil shyǵarmashylyǵyna jaryq sáýle túsirip turǵan qos shyǵarmasy «Kúlpash» pen «Shuǵanyń belgisi» der edik. «Talaq» pen «Áje» de osy eki shyǵarmaǵa taqyryby jaǵynan óte jaqyn.
«Shuǵanyń belgisi» povesi jazýshynyń óz basynan ótken jaǵdaıdan týǵany aıtylyp ta júr. Biraq biz «Kúlpash» pen «Áje» áńgimelerinde de anasynyń jolyn kútken balanyń taǵdyry baryn eske salǵandy jón kórdik. Beıimbet ákesinen bir jasynda, sheshesinen alty jasynda aıyrylǵan. Ondaı tarshylyq zamanda mundaı jetimdiktiń izsiz ótýi múmkin emes. Osy shyǵarmalardyń bárinde de balanyń kózimen beriletin kórinister men dıalogtar óte áserli. Shyndyǵynda munda eshqandaı saıasat joq, saıasatty jazam degen Beıimbette oı da joq. Beıimbet tym saıasatshyl jazýshy emes. Áıgili «Saılaýdan kelemiz…» degen óleńinde de saıasatqa mysqylmen qaraıdy.
«Al onda Beıimbet shyǵarmalaryndaǵy saıası sahnalar qaıdan shyqty?» degen suraq týýy múmkin. Bul sahnalar sol ýaqyttyń kórinisi retinde alynady. Keıipkerleri osy kez, osy ýaqytqa tap kelip qalǵan adamdar sııaqty. Osyndaı qoǵamdyq jaǵdaıda adamdar ózderin qalaı ustaıdy, olardyń ózara qarym-qatynasy qalaı bolady? Bireý bireýdi tastap kete me, álde qaıtyp kelip qutqara ma?
Osy arada jazýshynyń ózine tikeleı qatysty bir sıtýasııa bar. Ol «Kúlpashtaǵy» áke Maqtym men bala Qalıdyń ólimi, «Ájedegi» sheshe Zylıqanyń qulyndaryna jete almaı deminiń úzilýi, «Aıt kúnderindegi» Beken men Zeıneptiń ashtan ólýi, barlyq jerde ólim. Bul bala Beıimbettiń óz basyndaǵy jaǵdaı dese de bolady. Ashtyqty jaza qoıaıyn degen saıası sheshim emes, sol bir kezeńniń ádebıettegi kórkemdik shyndyǵy da osy.
Atalǵan shyǵarmalarynda jazýshy halyq jappaı qyrylǵan ashtyqty jazbaıdy. Sózimiz dáleldi bolý úshin «Aıt kúnderi» áńgimesinen myna bir uzaǵyraq úzindini tolyq keltirgendi durys sanadyq:
«Aýyldyń orta shenindegi aq boz úıdiń mańaıynda lyq tolǵan adam, toptanǵan arba, at... kileń bozbala. Bir top aýyl qydyryp «aıttyq» alyp júr. Aýyl gý-gý.
– Aıt qutty bolsyn!
– Jaqsylyǵy birge bolsyn!
Jer oshaqtyń basynda úsh-tórt adamnyń basy quralyp qaldy. Birdeme esitip bastaryn shaıqasyp otyr.
– Esil er-aı, qor bolǵan eken...
Birden-birge jaıylyp habar aq boz úıdiń mańaıyndaǵy kóp adamǵa da jetti.
– Qatyny men Báken kaıtypty...
– Qashan?
– Búgin.
– Alda, bıshara-aı!
– Qaıtqandary da durys bolǵan eken, tirideı kór bolyp edi.
– Aıt kúni qaıtqany tileýleri durys bolǵan eken bısharalardyń.
– Dúnıe degen osy, jigitter, – dedi ortada otyrǵan bir aqsaqaldy kisi.
– Edáýir jyl boldy-aý. О́giz ólgenniń basynda «aıt» bolyp at shaptyrǵanymyzda, jıylǵan adam qansha bolsa da, bógelmeı-aq qymyzǵa qandyryp shyǵaryp edi. Aqyrynda búgin sol Bákeń qatynymen ashtan ólip otyr... tuz-dámin tatqan jigitter, eskerińder, etterińdi jegen soń, janazasyn jerge tıgizińder, saýap qoı...
Et jelindi, qymyz ishildi, jurt jınalyp eldiń syrtyndaǵy beleske shyǵyp, jalaý baılap oıyn qylýǵa aınaldy. Aqsaqal sózin tyńdaǵan jan joq...
At shabys, kúres, toq báıge... ashtan ólgen Báken men Zeınepke kóptiń kórsetken qurmeti «tileýleri durys eken, aıt kúni qaıtty!..» boldy».
Munda el ishindegi nadandyqtan basqa ne bar? «Kúlpashta» da bireýler ashtan ólip jatqanda, endi bireýler qatyn ústine qatyn alyp jyrǵap otyrady. «Buzylmaǵan qazy, búrýli et, dastarqannan nany úzilmegen». «Ádet qushaǵynda» da qorǵansyz jandardy bopsalap, qyzyn kúshtep toqaldyqqa kóndiredi. «Ájede» de eki balanyń anasyn azǵyryp, bireýge toqal qylyp qor etedi.
Jazýshy qıyn kezeńde adamdardy osylaı synaqqa salyp, beıshara bolmystaryn obrazǵa aınaldyrýǵa umtylǵany kórinip tur. Biz ol shyndyqqa shydamaı, jazýshy kótergen jaıttardy zamanǵa aýdara salǵymyz keletin sekildi. Beıimbet shyǵarmalaryn keńestik dáýirde ústem tapqa qarsy paıdalansaq, táýelsizdik alǵannan keıin totalıtarızmdi áshkereleýge jumsaı bastadyq. Sonda bastaryna aýyrtpalyq túsken qandastarynyń qatyn-balasyn tartyp alyp, aýyldastary ashtan ólip jatqanda qurban shalyp, aıtshylap júrgenderdi qaıtemiz?
Basqa eshteńe jazbasa da, Beıimbet joǵarydaǵy bir-eki povest, úsh-tórt áńgimesimen-aq klassık bolyp qalar edi.
Onyń shyǵarmalaryn búginde oqylymdy ete túsetin kórkemdik sharttardyń bári bar. Beıimbet dıalog qurýdyń, obraz somdaýdyń, adamdardyń tabıǵatyn ashýdyń qas sheberi. Qyzyl jalaýdan dambal tikken arzanqol naýqanshyldyq Beıimbetke qajet te emes. Beıimbet shyǵarmalary onsyz da ult qasiretin ashatyn obrazdarǵa tunyp tur. Endeshe Beıimbettiń elden erek kórkemdik bolmysyn zamanǵa beıimdep áýre bolýdyń qajeti de joq.
Sóz sońynda aıtarymyz, Beıimbet taqyrybyn ala jazdaı dúmpitken azamattarǵa da myń da bir rahmet. Mine, qazir qońyr kúz de keldi, áńgime sabasyna túsetin de ýaqyt boldy. Úlken jazýshylarymyz boqyraý aıy dep sýrettegen qarashanyń on besinde dúnıege kelgen Beıimbet Maılınniń týǵanyna 130 jyl toldy. Zaman ózgergenmen, adamdar ózgermegen, bireý toıyp sekirgende, bireý tońyp sekirgen kúnderde Beıimbettiń tomdaryn taǵy bir paraqtap shyǵýdy ózimizge paryz sanadyq. Sońǵy betin jaýyp, sál tońazyp otyryp terezeden qaraǵanda, jartylaı qalasha kıingen shala ıntellıgent bireý syrtta búrseńdep ketip bara jatty.