Qorshaǵan ortaǵa qastyq tolastamaı tur

Jol kartasynda qamtylǵan is-shara

Atyraý oblystyq ekologııa depar­ta­menti basshysynyń mindetin atqarýshy Erlan Esenovtiń aıtýynsha, 2022–2025 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy jasaq­talǵan. Basty maqsat – munaıly óńirdiń ekologııalyq problemasyn keshendi sheshý. Jol kartasynda 45 is-sharany iske asyrý josparlanǵan.

«Bıyl jol kartasyn iske asyrýda tórt is-shara qamtyldy. Birinshisi – Atyraý ob­lysynyń atmosferalyq aýasynyń jaı-kú­ıin keshendi baǵalaý úshin shekteýli raýaldy shyǵaryndylardyń (ShRSh) jıyntyq tomyn ázirleý. Jıyntyq tomdy ázirleýge oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy tapsyrys berdi. Ony merdiger mekeme – «Ekoservıs» JShS ázirledi. Ekinshisi – Qurmanǵazy, Mahambet, Jylyoı aýdandarynda káriz-tazartý qurylystaryn salý jobasy. Ob­lys­tyq qurylys, sáýlet jáne qala qury­lysy basqarmasy tapsyrysymen Qur­man­ǵazy aýdanynda káriz-tazartý qury­lysyn júzege asyrýdyń jobalaý-smeta­lyq qujattamasyn «Edem Stroı» JShS daıyndady. Jobalaýshy kompa­nııalar – «Vodecofiltr» JShS Jylyoı aýda­nynda, «Qazaq Sý Arna Joba» JShS Mahambet aýdanynda osyndaı jobalyq-smetalyq qujattamany ázirlep jatyr», deıdi E.Esenov.

Úshinshisi – Jylyoı aýdanyndaǵy «Teńizshevroıl» JShS-nyń nysandaryna jaqyn ornalasqan eldi mekenderde atmosferalyq aýanyń jaı-kúıin baǵalaý jónindegi ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý. Bul jumysty «Atmosferadaǵy aýany qorǵaý respýblıkalyq ǵylymı ortalyǵy» JShS-nyń mamandary qol­ǵa alǵan. Sonyń nátıjesi boıynsha zert­teletin aýmaqtyń atmosferalyq aýasyn las­taýdyń yqtımal kózderi kórsetilgen kásiporyndar kartasy ázirlenedi. Ǵylymı zertteý jumysy jónindegi qorytyndy esep 2025 jylǵy 31 qańtarǵa deıin aıaqtalady.

Tórtinshisi – Atyraý qalasynyń mańyn­daǵy «Týhlaıa balka» býlaný alańyn rekýltıvasııalaýdy aıaqtaý. Jaıyq ózeniniń sol jaǵalaýynda, qaladan 1,5 shaqyrym jerde ornalasqan nysanǵa qatysty jobalaý-smetalyq qujattama ázirlendi. Ony iske asyratyn merdiger mekemeni aıqyndaý maq­satynda ashyq elektrondyq konkýrs ótkizildi. Konkýrstyń qorytyndysymen «Pavlodar ózen porty» AQ jeńimpaz atanyp, qalpyna keltirý jumystary ja­saldy. Jańadan salynǵan tazartý qon­dyrǵysynyń iske qosylýyna baılanys­ty Atyraý qalalyq ákimdigine tıesili bó­liginde aǵyndy sýdy aǵyzý júzege asyrylmaıdy.

Sondaı-aq «AMО́Z» JShS-na qarasty býlaný alańyn 4 sektorǵa bólý jumysy jasalyp, 1, 2-sektordy rekýltıvasııa­laý aıaqtaldy. Alaıda oblystyq energe­tıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyq basqarmasy zaýyttan shyǵatyn aǵyndardy jańadan salynǵan tazartý qondyrǵysyna qabyldaýdan bas tartqan. Soǵan baılanysty 2 sektordy rekýltıvasııalaý jumysy ýaqytsha toqtatyldy.

«Zańnamalarǵa engizilgen ózgerister eskerilip, 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan jańa jol kartasy jasaqtaldy. Ony beki­tý máselesine baılanysty kelisim júrip jatyr.

«Bıyl birinshi jartyjyldyqta 1-sa­natty iri kásiporyndar tabıǵatty qor­ǵaý is-sharalaryna 22 mlrd 760 mln 863 myń teńge bólýdi josparlaǵan edi. Bul qar­jynyń 10 mlrd 294 mln 787 myń teń­gesi ıgerildi. Budan basqa oblystyq ákim­dik arqyly josparlanǵan tabıǵat qor­ǵaý is-sharalarynyń 80 paıyzy oryndaldy. Máselen, atmosferalyq aýaǵa baqylaý júrgizýge qajetti jańa qural-jabdyqtar alyndy. Isataı, Qyzylqoǵa aýdandaryndaǵy kanal jaǵalaýynda bóget turǵyzý jumysy oryndaldy. 2025 jyly Atyraý qalasynda, Jaıyq ózeniniń oń jaǵalaýynda aıaqtalatyn birneshe joba bar. Onyń biri – sarqyndy sýlardyń býlaný alańyn tazalaý. Ekinshisi – káriz-tazartý qurylystaryn qaıta jańartý», dep málimdedi E.Esenov.

Aıyppul máseleni sheshe me?

Ekologtiń málimetinshe, qorshaǵan ortany lastaýshylardyń deni – munaı-gaz ónerkásibindegi kompanııalar. Máselen, «Teńizshevroıl» JShS-ǵa 142,956 myń tonna shekti shyǵaryndylarǵa lımıt be­­rilgen. Birinshi jartyjyldyqta naq­ty shyǵaryndylardyń kólemi 30,465 myń tonnany qurap otyr. Al «Nort Kas­pıan Opereıtıng Kompanı N.V.» kom­pa­nııasynyń lımıti 61,507 myń tonna bolǵan. Kaspıı teńizinen munaı óndiretin kompanııanyń aýaǵa 10,2 myń tonna lastaýshy zattar shyǵarǵany anyqtalǵan.

Sondaı-aq «Atyraý jylý elektr orta­lyǵy» AQ atmosferalyq aýaǵa 11,840 tonna shekti shyǵaryndylar shyǵarýǵa ruqsat alǵan eken. Biraq energııa men jylý beretin monopolıstiń shyǵaryndylary 3,378 myń tonnany qurap otyr.

Emıssııalar normatıvin asyra paıdalanatyn kásiporyndar da bar. Sonyń biri – Atyraý munaı óńdeý zaýyty. Mundaı derek ekologııa departamenti mamandary­nyń jospardan tys tekserýi kezinde anyqtal­ǵan. Biraq kómirsýtekti shıkizatty óńdep, janar-jaǵarmaı shyǵaratyn kásiporynǵa birneshe ret aıyppul salynsa da, tabıǵatty búldirýdi toqtatar emes. Munaı óńdeýshi kásiporynnyń shekti shyǵaryndyǵa ruqsa­ty 16,224 myń tonnany quraǵan edi. Bul kásiporynnyń aýaǵa shyǵarǵany – 5,402 myń tonna.

«Atyraý munaı óńdeý zaýytyna qatysty ekologııalyq zańnamanyń saqtalýyna jos­pardan tys tekserý júrgizildi. Tekserý nátıjelerinde «AMО́Z» JShS-na jalpy somasy 1,8 mln teńgeden astam ákimshilik aıyppuldar salyndy. Buǵan kásiporyn­nyń emıssııa normatıvterin, emıssııalardy asyra paıdalanýy, óndiristik ekologııalyq baqylaýdy buzýy, apattyq jaǵdaılardy habarlamaýy sebep boldy», deıdi E.Esenov.

Sondaı-aq tehnıkalyq retteý jáne metro­logııa komıtetiniń Atyraý oblysy boıynsha departamenti ekologııa depar­tamentiniń ótinishi negizinde tekserilme­­gen ólshem quraldaryn paıdalanýǵa tekse­ris júrgizgen. Sonyń qorytyndysymen «AMО́Z» JShS-na 5,9 mln teńge ákimshilik aıyppul salynǵan.

Al «Nort Kaspıan Opereıtıng Kom­panı N.V.» fılıalyna júrgizilgen baqy­laý kezinde tabıǵatty qorǵaý zańnamasyn buzýdyń 10 dáıekti deregi tirkelgen. Bul kom­panııa 4 jyldan beri zań talabyn buzý­dy jalǵastyryp keledi.

«Birinshiden, qorshaǵan ortany qor­ǵaý jónindegi is-sharalar jospary to­lyq kólemde, ýaqtyly oryndalmady. Ekin­shi­den, sarqyndy sýdy tazartylmaǵan kúıde ári normasyz aǵyzyp jiberý deregi bar. Úshinshiden, memlekettik ekologııalyq sa­raptamanyń qorytyndysynda qamtyl­ǵan ta­laptar oryndalmaı otyr. Tórtinshi­den, kúkirt blogin ıgerý kezinde zań talaptary buzylyp, atap aıtqanda, shańdy basý jumysy júrgizilmeıdi. Besinshiden, ónerkásiptik shyǵaryndylardyń synamalaryn alatyn armatýra joq. Altynshydan, jobada kózdelmegen eki kólbeý konteınerlik rezervýar, kúkirt qyshqyly bar birneshe tynyq rezervýar ornatylǵan. Jetinshiden, byltyrǵy 3 tamyzda óńdelmegen kúkirtti gazdy baqylaýsyz shyǵarý, shıki kúkirtti gazdy apattyq jaǵý nátıjesinde rettel­meı­tin shyǵaryndylar júzege asyryldy. Segizinshiden, 2020, 2021, 2022 jyldyń tórtinshi toqsanynda (PEK esepteri boıynsha) artyq shyǵaryndylardy (razrıadtardy) iske asyrdy. Toǵyzynshydan, kúkirtti ar­tyq ornalastyrý júzege asyryldy. Joba­lyq derekterge sáıkes, kórsetilgen kartalar kúkirtti shıkizat retinde ýaqytsha ornalastyrýǵa, keıinnen satýǵa arnalǵan. Alaıda NKOK-ta kúkirttiń barlyq kóle­mi almaı ornalastyrylyp kelgen. Onyn­shydan, zerthanalyq zertteýlerdiń nátı­jelerinde standarttalmaǵan, býlaný rezervýarlarynda ekologııalyq ruqsatsyz júrgiziletin kúkirtti sýtegi anyqtaldy», dep málimdedi E.Esenov.

Osyndaı buzýshylyqtar anyqtalǵan soń NKOK kompanııasyna jalpy somasy 12 mlrd teńgeden astam aıyppul salynǵan. Aıyppul qarjysy óndirilip alynǵan.

Aýaǵa jaǵylǵan alaý

Jol kartasynda Atyraý oblysyndaǵy 5 tabıǵat paıdalanýshyǵa qorshaǵan ortaǵa áser etetin emıssııalar monıtorınginiń avtomattandyrylǵan júıesin (MAJ) engizý qarastyrylǵan. Ony aldymen engizetin kompanııalar – «Atyraý jylý elektr orta­lyǵy» AQ, «Atyraý munaı óńdeý zaýyty», «Teńizshevroıl», «Kazakhstan Petrochemical Industries Inc» JShS, «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı N.V.» fılıaly.

«Máselen, «Atyraý jylý elektr or­ta­lyǵy» AQ-da MAJ barlyq jú­ıeni bap­­taý, ońtaılandyrý, bas ser­verine, qor­­sha­ǵan orta men tabıǵı resýrs­tar­dyń jaı-kúıi týraly Ulttyq derek­ter ban­­kiniń servısine derekterdi berý ju­mys­taryn engizý aıaqtaldy. Munda avtomat­tandyrylǵan júıe 5 shyǵa­ry­ndy kózine, naqtysynda qazandyq agre­gattarynyń tútin qubyrlaryna ornatyldy. Endi azot dıoksıdi, azot oksıdi (NO2, NO), kúkirt dıoksıdi (SO2), kómirtegi oksıdi (SO), gaz­dyń meteoparametrleri udaıy qam­­tylady», dedi E.Esenov.

Al «AMО́Z» JShS-da avtomatty júıe 4 shyǵaryndy núktesine tolyǵymen en­gi­­zilgen. Sondaı-aq «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı N.V.» fılıaly 2023 jylǵy 10 qazanda Ulttyq derekter banki­niń servısine qoldanystaǵy jabdyq­tan eki termototyqtyrǵyshqa derekter­di berýdi bastaǵan. Osylaısha, derekter qajetti 16 parametrdiń beseýi (SO2, NO, NO2, O2, temperatýra) boıynsha júzege asyrylyp otyr. MAJ derekteri lastaýshy zattardyń mg/m3 konsentrasııasynda beriledi. Alaıda shyǵaryndylardy g/s-qa beretin termototyqtyrǵyshtar gazdyń jyldamdyǵyn, qysymyn, ylǵaldylyǵyn anyqtaý datchıkterimen jabdyqtalmaǵan.

«Bıylǵy 16 mamyrda Ulttyq derekter bankine alaýdaǵy gaz shyǵyny derekterin berý júzege asyryldy. Derekke sáıkes alaý jaǵýdyń alty kózi anyqtaldy. Onyń ishin­de ekeýi termototyqtyrǵyshta, eki alaý «Bo­lashaq» munaı men gazdy keshendi daıyn­daý qondyrǵysynda, taǵy eki alaý «Teńiz» ken ornynda tirkeldi. «Teńiz» ken ornynan munaı óndiretin «Teńizshevroıl» JShS jol kartasyna sáıkes, jyl sońyna deıin MAJ engizýdi josparlap otyr. Ken or­nyn­da barlyq júıeni baptaý, ońtaılandyrý­ǵa qatysty jumystar júrgizilip jatyr. Mundaǵy derekkózder sany – 16. Al «KPI» JShS-da 31 jeltoqsanǵa deıin MAJ engizý josparlandy», dep málim etti E.Esenov.

Atyraý oblysy