Kúrshim aýdanynyń Maraldy aýylynda altyn óndirý fabrıkasy iske qosylyp, 300 jumys orny ashyldy. Turǵyndardyń aldy jumysqa ornalasyp ta úlgerdi. Sonymen qatar kásiporyn basshylyǵy tarapynan 200 otbasyna aı saıyn 170 myń teńge kóleminde kómek kórsetilip otyrmaq.
Investor Kúrshim aýdanyna qarasty Maraldy aýylynyń mańaıynda 2013 jyldan beri barlaý jumystaryn júrgizip kelgen. Áý basta aýyl mańynda fabrıka salynady degendi estigen jergilikti turǵyndar oǵan qarsy bolǵany belgili. Qanshama qoǵamdyq tyńdaý ótti. Ol týraly bir emes, birneshe ret jazyldy, aıtyldy. Halyqtyń qarsylyq tanytýynyń basty sebebi – sıanıd. Iаǵnı altyn hımııalyq ýly zatpen óndirilip, irgedegi ózen lastanady dep qaýiptendi. Tumsa tabıǵat úshin alańdady. Alaıda táýelsiz ekologterdiń ózi sıanıdtiń álemdik tájirıbede baryn alǵa tartqan. Ken quramyndaǵy altynnyń 75 paıyzy sıanıdpen nemese synappen óndiriledi dese, qaýipsizi – sıanıd.
– Sıanıdpen altyn óndirý álemdik tájirıbede bar. Ol suıyqtyqtyń 00,5 paıyzyn ǵana paıdalanady. Ekinshiden, ol degen tógip-shashatyn arzan dúnıe emes. Biraq tabıǵatqa esh zııany joq, – deıdi ekolog Dáýlet Asanov.
Arnaıy sarapshylar da fabrıka qurylysynan eshqandaı zań buzýshylyq tappaǵan. Al zııany joq deıik. Jalpy fabrıkanyń aýyl úshin paıdasy qandaı? Joǵaryda aıtqandaı, 200 otbasyna 170 myń teńge kóleminde aı saıyn aqsha tólenedi. Jol jóndeýdi de kompanııa óz moıyndaryna alatyn kórinedi. Jalpy, aýylǵa ǵana emes, aýdan ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna serpin bermek. Resmı málimetterge súıensek, bıýdjetke túsken salyq esebinen Maraldy aýyly kórkeıe túspek.
Turǵyndardy alańdatyp otyrǵan taǵy bir másele, oırany shyqqan jerlerdi qaıta qalpyna keltirý jumystary edi. Ol úshin kásiporyn ekinshi deńgeıli bankten arnaıy esepshot ashyp, sonda túsken qarjyny rekýltıvasııa jumystaryna jumsamaq. Altyn qazý jumystary qarqyndy júrgizilgenimen, tabıǵatqa zardabyn tıgizbek emes. Ol máseleni Altaı botanıkalyq baǵynyń mamandary da aıtyp otyr. Olar «VSAM Prodakshn», «GRK»Maralicha», «StroıGradSP» jaýapkershiligi shekteýli seriktestermen birlesip, flora men faýnaǵa zııan tıgizbeý jóninde keleli keńes ótkizgen. Kompanııa ókilderine sırek kezdesetin ósimdikterdi saqtaý úshin nusqaýlyq berilip, jospar qurylǵan, onyń oryndalý-oryndalmaýy ýaqyt enshisinde. 2023 jyly maýsymda tehnologııalyq qajettilik úshin Maraldy, Repev, Qaraótkel ózenderiniń sýyn alýǵa ruqsat berilipti. Ol týraly Ertis basseıni ınspeksııasynyń aýmaqtyq bóliminiń basshysy Svetlana Leonteva málimdedi.
Tarıh betin paraqtasaq, Maraldy mańaıynda ken oryndaryn barlaý jumystary 1931 jyly bastalypty. Ol zamanda 319 uńǵyma jasalyp, 1 510 metr aryq qazylǵan. 867 jerasty qazý jumystary júzege asqan. Osyndaı jumystyń saldarynan jer beti búline bastaǵan. Sonyń ózinde osy ýaqytqa deıin jumys istegen birde-bir kásiporyn qalpyna keltirýmen aınalyspaǵan.
– Josparlanǵan qyzmet aımaǵyndaǵy jerasty sýlary men jerústi sýlarynyń quramy birdeı. Bul ken orny aýdanyndaǵy Maraldy ózenin lastaýǵa qabiletti komponentterdiń joqtyǵyn kórsetedi, – dep túsindirdi «Ekolıra» JShS basshysy, ınjenerlik-tehnıkalyq jobalaý jónindegi maman Anatolıı Kashın.
Jalpy, elimiz kóleminde dál osyndaı 50-den astam kásiporyn bar. Olardyń biri de qorshaǵan ortaǵa zııan tıgizip otyrǵan joq. Mamandardyń aıtýynsha, eger qoıylǵan talaptardy eskere otyryp jumys istese, tóńirekke tónetin qaýip joq. Jerdiń ózin kompanııa aýksıon arqyly zań aıasynda satyp alǵan.
– Barlyq jeti ýchaske Maraldy ken ornynyń sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynda. Iаǵnı 2012-2013 jyldar aralyǵynda qyzmetin júrgizetin ónerkásiptik obektilerdiń eki sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynyń qoldanylý radıýsynda ornalasqan. Halyqtyń múddelerine áser etpeıdi, óıtkeni jer ýchaskeleri Maraldy aýylynyń shekarasynan tys jerde 2,8 shaqyrymnan astam qashyqtyqta ornalasqan, – deıdi oblystyq jer qatynastar basqarmasynyń basshysy Nadejda Mıheılıs.
Jalpy, Maraldy aýmaǵyndaǵy ken orny aýdanǵa aýylǵa ǵana emes, memlekettiń ekonomıkasy úshin de tıimdi deıdi basshylar. Aýyl azamattary jumyspen qamtylyp, turaqtap qalýǵa septesedi. Áıtpese, Maraldydan qanshama otbasy kóship ketti? Osy oraıda fabrıka ókilderi men jumysqa ornalasqan azamattar da pikir bildirgen.
– Qazir fabrıka qajetti ruqsattardy tolyq alyp, óz jumysyn tolyq qarqynda bastady. Ekologııalyq qaýipsizdik boıynsha talaptar saqtalady. Túlekterdi oqytý, jumys oryndaryn ashý syndy áleýmettik mindetterimiz tolyq oryndalady, – dedi «VSAM Prodakshn» JShS resmı ókili.
Turǵyndar ashylyp jatqan kásiporynnyń arqasynda nan-shaılaryn aıyryp qana otyrǵan joq, bala-shaǵasyn oqytyp, oblys ortalyǵynan úı de alypty.
– Joldasym ekeýimiz eki jyldan beri jumys istep jatyrmyz. Aýylda basqa jumys ta joq. Aı saıyn jalaqymyzdy alyp otyrmyz. Balalar oqydy, jetildi. Byltyr О́skemennen úı aldyq. Jumysymyz jaqsy, – deıdi fabrıka qyzmetkeri Gúlmıra Igilikova.
Keıbir jumysshylardyń qyzmeti ósip, jalaqylary arta bastaǵan. Olar fabrıkanyń tabıǵatqa zııany tımeı, halyqqa jumys berip otyrsa, qarsy emes ekenderin aıtady.
– Áýelde fabrıkaǵa kúzetshi bolyp kirgen edim, keıin júrgizýshi bolyp ornalastym. Endi fabrıka ishinde basqa jaǵyna aýysaıyn dep jatyrmyn. Sebebi onda aılyq joǵary, – deıdi kópbalaly áke, Maraldy turǵyny Álibek Sovetov.
Iá, fabrıka iske qosyldy. Ken orny bolǵandyqtan, jarý jumystary da jıileıtin kórinedi. Biraq jarylys saldarynan ushatyn ushqyndardyń radıýsy 50-150 metr. Aýa soqqysy 400-550 metr desedi. Ol úshin aýyl turǵyndarymen mamandar arnaıy ólshegen kórinedi. Jeldi kúni de Maraldy aýylyna deıin shań-tozań jetpeıdi desedi. Aýyl eń taıaý jarylys jumystary júrgiziletin orynnan 1 200 metr qashyqtyqta bolsa, ózen 500 metr jerde eken. Demek, keri áserin tıgizbeýi múmkin. Kendi tastardy úgitý jumystary júrgen kezde de shań aýylǵa deıin jetpeıdi dep sendirdi mamandar. Aınalyp kelgende, aýyl men aýyl turǵyndary úshin fabrıkanyń bálendeı tóndiretin zalaly joq. Tabıǵat ta japa shekpeıdi. Kerisinshe, tek paıda úshin iske qosylǵan. Qalǵanyn ýaqyt kórsetedi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany,
Maraldy aýyly