Qazir Salyq kodeksi qyzý talqylanyp jatyr. Menińshe, salyq júktemesin kóbeıtip qana qoımaı, qosymsha kiris te izdeý kerek. Bul rette erekshe tabysqa ıe bolyp kele jatqan bank sektoryn aıtýǵa bolady. Ulttyq bank dereginshe, byltyr bank sektory 3 trln teńge tabys tapqan. Onyń 451 mlrd teńgesi korporatıvti tabys salyǵy (KTS) retinde tólengen. Sonyń ózinde artylǵan 2,55 trln teńge – keıingi 15 jyldaǵy rekordtyq kórsetkish.
Bankter úshin KTS-tiń tıimdi mólsherlemesi 15% bolǵan, al ádette kompanııalar úshin ol 20%-dan asady. Bul memlekettik baǵaly qaǵazdardan (MBQ) túsetin tabystyń (olarǵa salyq salynbaıdy) salyq jeńildigine baılanysty. Endi 2026 jyldan bastap sol jeńildikti alyp tastaýdy josparlap otyr. О́ıtkeni ol jeńildik salyq túsimin tómendetip qana qoımaı, naqty sektordy nesıeleýge degen yqylasty da kemitedi. О́ıtkeni salyqtyq artyqshylyqqa baılanysty MBQ-nyń tıimdi kiristiligi nomınaldydan 20%-ǵa joǵary. Mysaly, MBQ mólsherlemesi 15% bolsa, onda salyq áserin eskere otyryp, ol 18,75%-ǵa teńeser edi, bul olardy nesıege qaraǵanda tıimdirek etedi.
Jeńildetilgen túrde banktiń jumys shemasy kelesideı: depozıt jáne basqa da quraldar arqyly klıent aqshasyn tartyp, bank ony nesıe, qundy qaǵaz, Ulttyq banktegi depozıt jáne basqa da qarjy aktıvterine aınaldyrady. Bazalyq mólsherleme aqsha qunynyń tómengi shegin qalyptastyrady, alaıda táýekelsiz aktıvterde salyq jeńildigi bolsa, onda onyń quny ulǵaıa túsedi. Bank naryqqa shyǵarmaǵan aqshasyn Ulttyq bankke qaıta qarjylandyrý mólsherlemesimen mınýs 1%-ben salady. Máselen, 15,25% bazalyq mólsherleme kezinde mundaı salymdardyń kiristiligi 14,25% bolady. Al valıýtalyq qaldyqtar marjany alyp tastaǵanda FRJ stavkasyna ornalastyrylady, bul qazir shamamen – 3,5%.
2024 jyly bankterdiń jalpy paıyzdyq kirisi 7,41 trln teńgeni quraǵan. Bankterdiń basty tabys kózi – naryqtyq qunnan áldeqaıda tómen baǵada qarjy tarta alýynda. Basty sebep – qadaǵalaýshylyq shekteýler. 2018 jyly Ulttyq bank aǵymdaǵy shottarǵa paıyz esepteýge tyıym saldy. Bul – azamattardyń karta shottarynda, kompanııa men bıýdjettik uıymdardyń eseptik shottarynda saqtalatyn aqsha. О́tken jyly mundaı qarjynyń ortasha kólemi 9,2 trln teńge bolǵan. Onyń 5,6 trln teńgesi – teńgemen, 3,6 trln teńgesi – shetel valıýtasymen saqtalǵan. Bank mundaı qarjyny tegin tartady jáne ony Ulttyq bank pen FRJ-ǵa mólsherlememen ornalastyrady.
Qarapaıym esepteý: Teńgemen: 762 mlrd teńge (5,6 trln × 13,61%); Shetel valıýtasymen: 126 mlrd tenge (3,6 trln × 3,5%). Nátıjesi: 888 mlrd teńge aǵymdaǵy shot esebinen kelgen. Sonymen qatar valıýtalyq depozıt boıynsha mólsherlemeni shekteý de (jyldyq 1%) qadaǵalaýshylyq arbıtrajdy týdyryp otyr. FRJ mólsherlemesi nólge taqaý bolǵan kezde sonshalyqty ról oınaı qoıǵan joq. Alaıda ol óskennen keıin bankter táýekelsiz arbıtrajǵa ıe boldy (2,5%). Sóıtip, 6,4 trln teńge shetel valıýtasyndaǵy depozıt 160 mlrd teńge qosymsha tabys ákeldi. Osylaısha, qadaǵalaýshylyq arbıtraj byltyr bankterdiń 1,048 trln teńge taza paıda tabýyna múmkindik berdi. Onyń 449 mlrd teńgesi – bıýdjettiń tolyq alynbaǵan kirisi, óıtkeni zańdy tulǵalar arasyndaǵy aǵymdaǵy shottardyń negizgi ustaýshylary – bıýdjettik uıymdar.
Qazir KTS-ty 5%-ǵa kóterý talqylanyp jatyr (bıýdjetke 150 mlrd teńge ákeledi dep). Alaıda qadaǵalaýshylyq arbıtrajdy da joıý qosymsha 1 trln teńge alyp keler edi. Sonda bul aqsha tek bıýdjetke emes, halyq pen bızneske de oralady. Sheshim: aǵymdaǵy shottarǵa paıyz esepteýge salynǵan tyıymdy alyp tastaý; valıýtalyq depozıt boıynsha mólsherlemelerge shekteýdi alyp tastaý; bankter arasynda básekeni kúsheıtý. Munyń bári olardyń ekonomıkaǵa belsendi túrde kredıt berýine jaǵdaı jasaıdy.
Arbıtrajdyń joıylýy saldarynan bankter tabystyń jańa kózderin izdeýge kóshedi. Demek, kiristilikti saqtap qalýǵa tyrysatyn aksıonerler bankke nesıe kólemin ulǵaıtýdy tapsyrady. Bul óz kezeginde nesıe naryǵyn keńeıtip, ekonomıkaǵa oń áser etedi.
Árıne, bul oraıda bank sektory nesıe boıynsha mólsherleme ósip ketedi degendi alǵa tartyp, mundaı ózgeriske qarsy shyǵady. Alaıda joǵary báseke men memlekettik baǵdarlamalarǵa shekteý nesıe paıyzynyń ósimin toqtata alady. Eń bastysy – bankter tıimsiz retteýden artyq paıda tabýdy toqtatady, bul búkil ekonomıkaǵa paıda ákeledi.