Qaıratker mereıtoıy: alań men úmit

Mereıtoı alýan túrli qısyn­men qanyqtyrylyp, taqyryp­tyq baǵyt­tar­dyń kórkin asha­tyndaı, halyqtyń tálim-tárbıelik qaje­tin óterlikteı saryn­men sapaly ótkizil­mek­shi. Onyń sheń­berinde respýblıkalyq deń­geıde forým, aqyndar aıtysy, jyr-ter­me oryndaýshylar baıqaýy, gala-konsert, aqyndar múshaırasy, M.Dýlatulynyń ómir joly men shyǵarmashylyǵyn qam­tıtyn teatrlandyrylǵan qoıylym jos­parlanǵan. Sonymen qatar Mirjaqyp­tyń úzeńgiles serigi, aýyldas-qurdasy, Alashorda úkimeti músheligine kandı­dat, Ádilet halyq komıssarıatynyń bó­lim meńgerýshisi, zańǵar zańger Seıdázim Qadyrbaevtyń 140 jyldyq mereı jasy da osy toımen oraılastyrylyp, ártúrli tanymdyq deńgeıde atalyp ótiletini málimdeldi.

Sátin salsa, ilkimdi jańalyqtar tóbesi kórinip turǵandaı eken. Qostanaı qala­synda M.Dýlatulyna eskertkish ornatý turǵysynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine usynys engizilipti. ­Bul maquldanyp jatsa, Qostanaı qala­sy­nyń ákimdigi óz tarapynan uıymdas­ty­rý jumys­taryn bastaýǵa ázir otyrǵan kórinedi.

Sondaı-aq ult qaıratkeri Seıdázim Qadyr­baevtyń esimin Qostanaı qalasyn­daǵy kóshe men mektepke berý týraly usynystar jasalyp, ol elimizdegi onomas­tıka salasyn retteıtin zańdarǵa sáıkes júzege asyrylmaqshy.

M.Dýlatuly toıynyń qarsańynda atqarylatyn biraz sharýalar legi sheshi­min kútip turǵany belgili. Endi solar­dyń eń mańyzdylaryn tarqatyp kórelik. Árıne, mundaıda jolǵa qatysty dendep, dáldep aıtýǵa týra keledi. Bul turǵysyn­­da «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııa­lan­ǵan (27.06.2024) «Qyzbelge qashan asfalt jol tóseledi?» degen maqa­lada naqty usy­nystar aıtylyp, baıypty jazylǵan edi. Sodan nátıje shyǵarǵan oblys ákim­digi edáýir istiń basyn qaıyrdy. Atap aıt­qan­da, aýdandyq mańyzy bar «Toqanaı – ­Saǵa – Altynsarın» avtomobıl jolynyń ­­34–49 (shq) shaqyrymdar telimine sý ótkiz­gish qubyrlardy qalpyna keltirýmen jáne qoldanystaǵy jol materıaldary­na jańa qıyrshyq tas qosý ádisimen ortasha jón­deý júrgizilip, tolyǵymen aıaqtaldy. Bul nysannyń jalpy quny 489,1 mln teńgeni qurady. Osy atalǵan avtomobıl joly­nyń qalǵan 15-34, 0-15 (34 shq) shaqyrym­dar telimderin joǵarydaǵy ádispen ortasha jóndeý jumystary bıyl aıaqtalmaq. Qazirgi tańda bul aımaqtarda vedomstvolyq saraptamanyń oń nátıjesimen tehnıkalyq qujattama ázirlenip te qoıyldy.

Bir dilgir jaǵdaı Qyzbelden Mir­jaqyptyń kesenesi men murajaıy orna­lasqan Bıdaıyqqa qatynaýdyń qıyn­dyǵynan týyndap jatatyn edi. Erteń toı kezinde jolaýshylar aldymen osy eki aralyqta jóńkiledi. Osy jaǵy eskerilip, 37 shaqyrym avtomobıl jolyndaǵy eki telimde jol tósemderin, segiz telimde qoldanystaǵy sý ótkizgish qubyrlaryn qalpyna keltirý jumysy byltyr bastalyp, oblystyq bıýdjet esebinen 52,9 mln teńgeniń jumystary atqarylǵan bolatyn. Sóıtip, jumys kóleminiń 38 paıyzy oryndalǵan edi. Qalǵany bıylǵy jyldyń enshisindegi mindetter.

Qyzbel, Bıdaıyq aýyldaryn kórik­tendirý jumystary byltyr bastal­ǵan­dyqtan, edáýir jetistikke qol jetkizildi. Aldyńǵysynda 11 088,0 myń teńgege aǵash taqtaısha qadalardan «eýro» qorshaý­lar ornatylyp, 31,1 mln teńgege abat­tandyrý (asfaltty aıaqjol, tas tóse­nish) jumystary tolyǵymen júrgizildi. Osy qos eldi mekende buzylǵan úıler­diń orny tazalanyp, basqa da sanıtar­lyq tazalyqqa basa kóńil bólindi. Áıtse de abattandyrýdyń ózge de salalaryn muqııat sapalastyrý kún tártibinen tús­pegeni abzal. Qonaqúı júıesi damy­maǵan, áli kemshin ekendigi aıan. Osy jaǵyn ertebastan oılastyryp, kelgen meı­mandardyń jaıly ornalasýyn tııanaqtap qoıǵan jón-aý.

Baıaǵyda osy aýyldyń kelini, opera ánshisi Roza Jamanova (qyzbeldik ánshi Baqyt Kóshmuhambetovtiń zaıyby), t.b. án salǵan klýb kúrdeli jóneýden ótkizilgen edi, endi onyń bir qaptaldas bólmesi­ne ornalastyrylǵan kitaphana qoryn tolyqtyrý mańyzdy mindet bolmaq. Onda basqa ádebıettermen qatar Mirjaqyptyń shyǵarmalary da tolyǵymen qamtylsa, nur ústine nur. Oqýmen oıanýdyń jarqyn nyshandary sonda ǵana sáýlelene túser edi-aý. Búgingi tańda oblysta 336 kitaphana bar, solar arqyly da biraz nasıhattyq jumystar atqarýǵa múmkindik bar.

Qostanaı oblysynda Mirjaqyp Dýlat­­­uly atynda eki mektep bar. Birin­shisi – Rýdnyı qalasynda, jobalyq qýa­ty 600 oryn. Naqty oqýshy sany 1063. Ekin­shisi – Qyzbel (Saǵa) aýylynda, joba­lyq qýaty 230 oryn, búgin de 110 bala oqı­dy. Bul M.Dýlatuly atyndaǵy jal­­py bilim beretin mektebine keshendi jón­deý jumystaryn júrgizý 2025–2027 jyl­­darǵa arnalǵan jumys josparyna engi­­zilip qoıylǵan. Iаǵnı osy mektepte aǵym­daǵy jóndeý jumystarymen qatar tehnologııalyq jabdyqtar men jıhaz­daryn jańǵyrtý 2027 jylǵa belgilengen. Mundaǵy Mirjaqyp murajaıy bilim uıasynyń 100 jyldyǵy tusynda birer jyl buryn mektep túlekteriniń kúshimen jańǵyrtylǵan edi, bıyl da qosymsha jumys­tar jalǵastyrylmaq.

Kezinde Mirjaqyp múrdesi qaıta jerlengen 1992 jyly Bıdaıyq aýlynda júzdegen tútin, irgesi berik orta mektep bolatyn. Odan beri zaman qystalańyna tap kelip, halyqtyń údere kóshýine baılanysty bul aýyldyń búgingi sıqy adam aıarlyqtaı kúıge túsken. Qazir Bıdaıyq bastaýysh mektebinde 8 bala ǵana bilim alyp jatyr. Degenmen mekteptiń bul kontıngenti Bilim jáne ǵylym mınıstri­niń 2022 jylǵy 6 mamyrdaǵy №185 «Halyq­tyń tyǵyzdyǵyna jáne eldi mekender­diń qashyqtyǵyna qaraı bilim berý uıym­dary jelisiniń kepildik berilgen memleket­tik normatıvin bekitý týraly» buıryǵy­na sáıkes keledi eken. Demek, qashannan beri alańkóńil qylyp júrgen Bıdaıyq bas­ta­ýysh mektebiniń jabylýyna eshqandaı ­ne­giz joq. Osynyń ózi táýbe derlik.

Endi osy Bıdaıyqtaǵy M.Dýlatuly­nyń kesenesi men murajaıyna qatysty birer sóz. Kesenege osydan jeti jyl buryn demeýshilerdiń jáne tikeleı urpaǵy Baqbergen О́teýlınniń qoldaýymen jóndeý jumystary júrgizilgen bolatyn. Byltyr keseneniń kúmbezi jańartyldy. Biraq áli de sapasyn jetildire túsetin tustary bolǵandyqtan, sol jaǵyn eskerip Baqber­gen bıyl da kesenege birqatar qalyptaý jumystaryn jalǵastyryp jatyr eken. Bul azamattyń buǵan deıin de Mirjaqyp babasyna qatysty atqarǵan isteri jeter­lik edi. Ony búkil jurt biledi. Mysaly, Mirjaqyptyń kindik qany tamǵan Asqar kúzdiginde (Toqanaı-Qyzbel baǵyty) arnaıy belgi tas qoıyp, qystaý-maketi keń qorshaldy. Jol-jónekeı ótkin­shiler ádeıi toqtap, minájat etedi, Alash arysy týraly áńgimeler qozǵaıtyn qas­terli beketke aınalǵany oryndy boldy.

Mirjaqyp kesenesinen taıaq tas­tam jerde onyń atyndaǵy shaǵyn mura­jaı eńse kótergen. Jasyratyny joq, aty ǵana bar, zaty joq qorash oryn kelý­shi­niń kóńilin kónshitpeıdi. Qujattyq eks­­ponattary óte júdeý, tarıhı sýret­ter qa­byrǵaǵa jelimdelip, qysta jyly­tyl­maı­tyndyqtan jalbyrap, jalba-jul­basy shyqqan. Mirjaqyptyń qyzy Gúlnár apaıdyń óz qolymen tapsyrǵan keı­bir zat­tary kútimsizdikten búlinip qal­ǵan. Alash ary­synyń óz kitaptary, ol týraly de­rekti shyǵarmalar ásheıin úıile salǵan. Mura­jaıdyń solqyldaq kishkene, ensiz bas­pal­da­ǵymen qaı jeri opyry­lyp túserine alańdap joǵary kóteril­gen­de ondaǵy ret­siz qoıylǵan qujattar, elimizge belgili tul­ǵa­lardyń qoldan salynǵan portretteri talǵamsyzdyqtan taýandy shegerip tastaıdy eken. Osyndaı keleńsizdikterdi túbirimen joıý úshin bul murajaıǵa mereıtoı qar­sańyn­da aǵymdaǵy jóndeýge 21,7 mln teńge, reekspozısııa jasaýǵa 25 mln teńge bólinip, konkýrs jarııalandy. Odan ári tyńǵylyqty jumystar bastalmaq.

Áıteýir, toı qarsańynda jaǵymdy jańalyqtar estile bastaǵanyna dúıim jurt bek razy. Byltyrǵy jyldyń qyr­kúıek aıynda Jankeldın aýdany áki­miniń qaýlysyna sáıkes, atalmysh murajaı «Jankeldın aýdanynyń mádenıet jáne tilderdi damytý bólimi» memlekettik mekemesiniń balansyna berilgen edi. Soǵan oraı bıylǵy qańtar aıynan bastap murajaı qyzmetkerine (kúzetshi) eńbek­aqy tólenýde. Aldaǵy ýaqytta murajaı qyzmetkerlerin ustaý úshin eki birlik shtat bólinetini de jaqsylyqtyń nyshany. Áıtpese osy qos nysan paı­dalanýǵa berilgen otyz jyl boıy aqysyz-pulsyz kúzetshilik mindetin qapysyz atqaryp kele jatqan Naǵashybaı Aralulynyń eńbegin eshkim elemep edi. Osy aýyldan Mirjaqyp babasynyń beıiti men murajaıyn qyzǵyshtaı qoryp, eshqaıda taban aýdarmaı otyrǵan bul azamattyń: «Men Mirjaqyptyń etjaqyn urpaǵymyn, ıen dalaǵa qaraýsyz qalaı tastap ketem memlekettik mańyzy bar nysandardy, ulty úshin basyn ajalǵa tikken arysymnyń rýhy úshin bul eńbegimdi satpaımyn», degeni­nen mol syr uǵýǵa bolatyn sekildi ǵoı. Iá, eńbek elenýi tıistigine endi kózimiz anyq jetip otyrǵan syńaıly.

Mereıtoı aıasynda burynnan aıtylyp, qordalanyp qalǵanymen, sheshimi uzyn arqaý, keń tusaýǵa salynǵan kóp­tegen kókeıkesti máseleniń de ıi qan­ǵandaı bolyp, kóńil demdete bas­taǵany, árıne, úmit uıalatady. Osyǵan qatysty birer naqty tujyrym jasap kórelik. Máselen, byltyr jyl sońynda Y.Altynsarın atyn­daǵy Arqalyq pedagogıka ınstıtýtynyń ǵylymı keńe­siniń keńeıtilgen otyrysynda JOO mártebesin ózgertý týraly másele qaral­dy. Instıtýttyń ǵylymı keńesiniń hat­tamalyq sheshimi negizinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstriniń atyna oqý ornyn qaıta ataý týraly ótinish joldandy. Búginderi bul máselege túsinistikpen qaraǵan mınıstrliktiń Úkimetke arnaıy qujat daıyndap jatqany belgili boldy. Bul ınstıtýtqa ýnıversıtet mártebesi berile qalsa, Arqalyq qalasyna bilimge qushtar jastar legi tipten artatynyna, bilim sapasynyń burynǵydan da joǵarylaı túsetinine senim molaıatyny anyq. Sóz retinde aıta keteıik, mereıtoı qarsańynda osy ınstıtýttan M.Dýlatuly atyndaǵy oqý zaly jabdyqtalýda, taıaý ýaqytta ashylý rásimi ótpek.

Prezıdent Q.K.Toqaev Qostanaıǵa jasaǵan byltyrǵy saparynda M.Dýlatuly mereıtoıynyń is-sharalaryna qatysý úshin Arqalyq qalasyna baratynyn ashyq málimdegen soń, bul shaharda ózin­dik daıyndyqqa qatty mán berilip, ınfra­qurylymyn jaqsartýdy myqtap qolǵa ala bastaǵan sekildi. Qazir oblystyq bıýdjet qarjysy (1 203,0 mln teńge) esebinen osyndaǵy «Gornıak» mádenıet saraıy kúrdeli jóndeýden ótkizilýde. Qanshama jyldan beri ábden tozyp, esiginen halyq syǵalamaıtyn kúıge túsken edi.

Mirjaqyptyń kindik qany tamǵan Qyzbel aýyly turǵyndarynyń da kópten beri túrli ınstansııalarǵa shaǵymda­nyp, túpkilikti sheshilmeı júrgen bir máselesi osy aımaqty da qamtıtyn «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezer­vatyna» qatysty edi. Bylaısha aıt­qanda, bul rezervat aımaǵyna kiretin Saryqopa jer teliminiń, onyń qoryqtyq, shabyndyq, jaıylymdyq jerlerin aýyl turǵyndary óz qajetine paıdalana almaı, mal baǵýy qıyndap, jemshóp qoryn daıyndaýda kedergilerge tap bolyp júrgen. Endi bul jaǵdaı ońalatyn túri bar, rezervat ákimshiliginiń talabyna sáıkes tıisti aqysyn tólep, shabyndyq pen jaıylymdyq jer telim­derin paı­dalanýǵa bolady.

Aýylyna qarap adamdaryn tanıtyn qaǵıdaǵa súıensek, Qyzbelden bilim alyp, óner men mádenıettiń, ǵylymnyń alys qııanyna qanattanǵan, esim-soılary tipti álemdik deńgeıde zor qurmet­pen atalatyn týǵan jer túlekteri barshy­lyq. Qazaqstanda fızıka plazmasynyń mek­tebin qalyptastyryp, dúnıejúzilik formýla ıesi atanǵan áıgili ǵalym, akademık Fazylhan Báıimbetov, egemen elimizdiń ekonomıkalyq áleýetin eselep arttyrýǵa úles qosqan aǵaıyndy akademıkter Saılaý, Sábıt Baızaqovtar, memleketimizdiń sý sharýashylyǵyn damytýda eresen eńbektenip júrgen, osy salanyń burynǵy mınıstri Narıman Qypshaqbaev, tipti áriden qozǵasaq, QazMÝ rektory bolǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Asqar Zakarın, Jam­byl oblysyn basqarǵan Muqataı Jur­muhamedov – ult maqtanyshtary! Al osy aýyldan túlep ushyp, Mirjaqyppen úzeńgiles júrip, Alash ıdeıasyn júzege asyrýǵa belsene aralasqan zańǵar zań­ger Seıdázim Qadyrbaev pen aýyl muǵa­limi, aýdarmashy, joǵary ıntellekt ıesi Álmaǵambet Qasymovtyń búgingi táýelsizdik úshin kúresken erligi urpaq jadynan umytylmaýǵa tıis dep oılaımyz. Bul qasterli tulǵalardyń árqaı­sysy ultymyzǵa qyzmet etýdiń jarqyn úlgisi retinde rýhanı shamshyraq bolyp esepteletini aqıqat. Mine, osyndaı elim degen erlerdiń esimderin Mirjaqyp mereı­toıynyń aıasynda ulyqtaýǵa da tıisti kóńil bólinip jatsa quba-qup.

Taǵdyr qystalańymen aýyr kesapat­ty basynan ótkergen Mirjaqyp sonaý alys Karelııanyń Sosnoves stansasyndaǵy jazalaý lagerinde 1935 jyldyń 4 qaza­nynda kóz jumǵanǵa deıin «Jaza kór topy­raqty elden, Alla!» dep osy Qyz­bel aýylyn kózinen bul-bul ushtyra saǵynyp sarǵaıǵan eken... Úzdige, emirene egilgen qaıran júrek ańsary perishteniń qulaǵyna shalynǵandaı bolyp, jat jerde jerlengen qabirinen 57 jyldan soń qaıta alynyp, jambasy týǵan jeriniń ózi armandaǵan qasıetti topyraǵyna ­tıgen edi...

Sol Mirjaqyp osy mereıtoıynda qazaǵyn, elin oıanýdan – oılanýǵa únde­gendeı bolyp bir Qyzbel, Bıdaıy­ǵynan ǵana emes, barsha Túrik elderi tórinen rýhanı aldaspanyn jarqyldata oınatyp jatqandaı eles beretini – qandaı tylsym kúsh, ǵajaıyp mezet! Sóz oraıy kelgende Astanadan «Mirjaqyptaný mádenı ortalyǵy» ashylyp jatsa degen halyq tilegin bılikke jetkizgimiz keledi, oryndala qalsa, qandaı ǵanıbet deseńizshi.

Mine, mereıtoıda osy taqylettes, basqa da máselelerdiń ońtaıly sheshilýine jabyla jaýap izdep kórelik. Sát týdy.

Qaısar ÁLIM,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy M.Dýlatuly atyndaǵy syılyqtyń laýreaty