Búginde áleýmettik jeliler jaı ǵana qarym-qatynas quraly emes, sonymen qatar árbir janǵa moraldyq qoldaý kórsetetin alańǵa aınalyp úlgerdi. Kún saıyn mıllıondaǵan adam osy vırtýaldy keńistik arqyly óz oılaryn bólisip, ózgelerge qoldaý kórsetedi. Degenmen, áleýmettik jeliler sýısıdtiń aldyn alýǵa qanshalyqty kómektesedi? Olar shynymen de qoldaý quraly bola ala ma, álde kerisinshe, máseleni ýshyqtyryp, qaıǵyly oqıǵanyń sebepkeri atana ma? Bul suraqtarǵa jaýap alý úshin psıholog maman Raılıa Kereevamen áńgimelesken edik.
– Áleýmettik jelilerde adam jalǵyzdyq, depressııa taǵy osyǵan uqsas fraza, fotodáıektermen bólisse onyń bul qadamy sýısıdke beıildi ekenin bildire me? Ony anyqtaýǵa kómektesetin qandaı psıhologııalyq ındıkatorlar bar ?
– Áleýmettik jelilerde osyndaı jazbalardy bólisý adamnyń sýısıdke beıimdi ekenin naqty bildiredi dep kesip aıtýǵa bolmaıdy. Alaıda, mundaı áreketter adamnyń emosıonaldy kúıin kórsetedi. Negizgi kózge kórinetin jáne nazar aýdarý kerek belgiler bolady, atap aıtsaq sýısıd týraly janama sózder: bári beker, eshkimge kerek emespin, ómirdiń máni joq degen maǵynadaǵy sózderge nazar aýdarý qajet. Sonymen qatar buryn qyzyǵatyn nárselerge kóńil aýdarmaý, dostarymen, jaqyndarymen baılanysty kúrt azaıtý, ózin-ózi kinálaý (men bárin búldirdim, meniń kesirimnen, men eshteńe laıyq emespin jáne t.b.), óz zattaryn taratý, qoshtasý hattar qaldyrý sııaqty belgilerdi baıqaý qajet. Al, fızıologııalyq ózgeristerge uıqynyń kúrt azaıýy nemese kerisinshe kóp uıyqtaýy, tamaqqa tábet bolmaýy nemese shekten tys kóp tamaq jeýin baıqaǵan jaǵdaıda kásibı mamanǵa júginip, kúmándi seıiltken jón.
– Áleýmettik oqshaýlaný men depressııa arasyndaǵy shekarany qalaı ajyratýǵa bolady? Qaı satyda tulǵa teris qadamǵa aıaq basýy múmkin?
– Jalpy, áleýmettik oqshaýlaný dep adamnyń sanaly túrde nemese syrtqy jaǵdaılarǵa baılanysty qoǵamnan alshaqtaýyn aıtamyz. Bul ýaqytsha jáne qalypty jaǵdaı bolýy múmkin. Al depressııa – emosıonaldyq kúızelis, úmitsizdik, ómirge degen qyzyǵýshylyqtyń joǵalýy, ıaǵnı psıhıkalyq buzylys. Áleýmettik oqshaýlanǵan adam ózin jalǵyz sezinýi múmkin, biraq kúızeliske túspeıdi, ıaǵnı óziniń jeke qajettilikterin jaba alady, atap aıtqanda dúkenge barý, jýyný, tamaqtaný, úıin, kıimin taza ustaý, kúndelikti is-áreketin oryndaý. Depressııa kezinde adam áleýmettik ortany ańsamaıdy, kerisinshe, qunsyz sezinedi, ómir súrýge yntasy joǵalady. Eger adam uzaq ýaqyt boıy (2 aptadan astam) tereń kúızeliske túsip, ózin kereksiz sezinip, sýısıdtik oılar paıda bola bastasa, bul – psıhologııalyq kómekke júginetin mańyzdy kezeń.
– Qazirgi jastardyń sıfrlyq álemde ósýi olardyń psıhıkalyq densaýlyǵyna qalaı yqpal etedi? «Sıfrlyq urpaq» pen aldyńǵy býyn arasyndaǵy psıhologııalyq aıyrmashylyq qandaı?
– Sıfrlyq álemde ósken jastar aqparattyń sheksiz aǵynynda ómir súredi. Bul olardyń oılaý jyldamdyǵyn arttyrsa da, zeıinin shashyratyp, emosııalyq ıntellektiniń damýyna kedergi keltirýi múmkin. Máselen, aldyńǵy býyn tikeleı qarym-qatynasqa mán beredi, shydamdylyq pen emosııalyq turaqtylyq joǵary, al sıfrlyq urpaq aqparatty tez qabyldaıdy, biraq uzaq merzimdi nazar aýdarý kezinde qıyndyqqa tap bolyp, vırtýaldy álemdi shynaıy ómirden ajyratý qıynǵa soǵady. Áleýmettik jelilerdegi qysym, ıdealdandyrylǵan ómirlermen salystyrý, býllıng (kıberbýllıng) jastardyń ózin-ózi baǵalaýyna teris áser etip, depressııa men mazasyzdyqty kúsheıtedi. Bul jastarda nemese eresekter arasynda sýısıdtik oılardyń paıda bolýyna sebep bolýy múmkin.
– Sýısıdke beıildi adamǵa kómek kórsetý úshin onyń psıhıkalyq jaı-kúıin qalaı durys baǵalaýǵa bolady? (Mysaly, psıhologııalyq shkalalar nemese suhbat ádisteri bar ma?
Psıhologtar sýısıd qaýpiniń deńgeıin baǵalaý úshin birneshe ádisti qoldanady. Psıhologııalyq shkalalar: Bek shkalasy (Beck Depression Inventory) – adamnyń sýısıdtik oılarynyń deńgeıin anyqtaýǵa kómektesedi. Jumysta bizdiń ortalyqtyń psıhologtary osy ádiske kóp júginedi. Columbia-Suicide Severity Rating Scale (C-SSRS) – sýısıd qaýpiniń deńgeıin baǵalaý. Dıagnostıkalyq ádistermen birge jeke konsýltasııa kezindegi suhbatqa júginý qajet, ıaǵnı ashyq suraqtar qoıý: « О́zińizdi qalaı sezinip júrsiz?», «Sońǵy kezde óz ómirińiz týraly qandaı oılar mazalaıdy?» Sondaı-aq, minez-qulqyn baqylaý, qarym-qatynastan qashqaqtaý, ólim týraly jıi aıtý, óz zattaryn taratý jáne qoshtasý týraly oılaryn jasyrmaı aıtsa bul kómekke shaqyrý belgisi. Mundaı jaǵdaıda ony jalǵyz qaldyrmas úshin mamandar jumys traektorııasyn aıqyndaıdy. Psıhologııalyq qoldaý ortalyǵynyń jumysyn retteıtin jalpy erejede jazylǵan sýısıdke beıim (sýısıdtik oılary bar) bilim alýshylarmen jumys jasaý algorıtmimen júrgiziledi.
BAQ pen áleýmettik jeliler sýısıd týraly aqparat taratqanda qandaı etıkalyq prınsıpterdi saqtaýy kerek? Qandaı qatelikter kerisinshe, sýısıdtik minez-qulyqty qozdyrýy múmkin?
BAQ pen áleýmettik jeliler qoǵamdaǵy mańyzdy suraqtardy ashý jolynda, aqparattandyrý jolynda eń mańyzdy qural. Adamdar kóbine kózbe-kóz aıtylǵan áńgimeden góri teledıdarda belgili bir sarapshylardyń aıtqan áńgimesine qulaq asady. Sondyqtan buqaralyq aqparat quraldaryn paıdalanyp, qoǵamdy mańyzdy psıhologııalyq máseleler jaıynda aqparattandyrýǵa bolady. Biraq bul jolda abaı bolý kerek. Etıkalyq prınsıpterdi saqtaý qajet, atap aıtsaq, oqıǵany romantızasııalamaý (mysaly, «baqytsyz mahabbattan keıin ómirimen qoshtasty» degen tirkesterden aýlaq bolý), sýısıd jasaǵan adamnyń ádisin egjeı-tegjeıli sıpattamaý jáne «О́lim ol - sheshim» degen oı qalyptastyrmaý kerek. Sýısıdti batyrlyq nemese qaıǵyly taǵdyr retinde kórsetý - qate. Sonymen qatar áleýmettik jelilerde ólimge ıtermeleıtin qaýipti toptar men trendterdi baqylap otyrý asa mańyzdy. Kerisinshe pozıtıvti oqıǵalardy bólisý sýıdtik oıdan arylýǵa úlken septigin tıgizedi. О́mirde qıyndyqtardy jeńip shyqqan adamdardyń tájirıbesi, psıhologııalyq kómek alý joldary týraly jazý sýısıdtiń qoǵam bolyp aldyn alýǵa zor áser etedi.
– Áleýmettik jelini sýısıdtiń aldyn alýǵa kómektesetin qural retinde qalaı paıdaǵa asyrýǵa bolady?
Ol úshin sýısıdtiń aldyn alý týraly kontent jasaý, qıyndyqtardy jeńý joldary, psıhologtarmen suhbattar men tájirıbelik keńesterdi nasıhattaý kerek. Algorıtmderdi paıdalaný – mysaly, keıbir áleýmettik jelilerde «О́lgim keledi» dep jazsańyz, psıhologtyń baılanys nómiri nemese senim telefony kórsetiledi. Sondaı-aq, qaýymdastyqtar qurý – jasóspirimderge arnalǵan senimdi toptar, qoldaý kórsetý platformalaryn kóbeıtý qaıǵyly oqıǵalardyń aldyn alady. Sonymen qatar ınternettegi qaýipti kontentti baqylaý zańnamasy bar. Sýısıdke ıtermeleıtin toptar men akkaýnttar buǵattalady. Al, psıhologııalyq ortalyqtarda «Senim telefondary» jumys isteıdi.
– О́z tájirıbeńizde ata-analardyń balalaryn sýısıdten arashalap qalyp ary qaraı psıhologııalyq ımmýnıtetin qalyptastyrý baǵytynda jumys atqarý oqıǵalary boldy ma, keńirek toqtalsańyz?
– Iá, mundaı jaǵdaılar bolǵan. Jasóspirimderdiń, jastardyń kópshiligi áke-sheshesimen ashyq sóılese almaıdy, al ata-ana balalardyń kóńil-kúıindegi ózgeristerge keıde nazar aýdarmaı qalady. Bir jaǵdaı esimde, 17 jastaǵy jasóspirim áleýmettik jeliden «Sen eshkimge kerek emessiń» degen býllıngke tap bolyp, ózine qol jumsaý týraly oılaǵan. Anasy bastapqyda muny jasóspirimniń «erke qylyǵy» dep qabyldaǵan. Biraq bizdiń aralasýymyzdan keıin anasymen jeke sóılesip, qoldaý kórsetý daǵdylaryn úırettik. Balamen terapııa júrgizdik, ózin-ózi baǵalaýyn kóterýge kómektestik. Otbasylyq senimdi qarym-qatynas ornatý boıynsha keńester berildi. Nátıjesinde, bala ata-anasyna senim artyp, psıhologııalyq turǵydan kúsheıdi. Qazir ómirge degen qushtarlyǵy qaıta oraldy. Jastardyń, jasóspirimderdiń psıhologııalyq ımmýnıtetin qalyptastyrý úshin ata-analarmen turaqty aqparattandyrý jumysyn júrgizý óte mańyzdy.
– Áńgimeleskenińizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qyrmyzy JUMAǴALIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»