Bıýdjet shyǵyny otandyq ekonomıkaǵa keri áser etip jatyr. Álemdik tájirıbe mundaı jaǵdaıda jergilikti óndiristi belsendi yntalandyrý qajet ekenin kórsetedi. Ol salyqtyń ósýine, jumys ornynyń kóbeıýine jáne qarjy júıesiniń jandanýyna yqpal etedi.
Bizde álemdik tájirıbeni qoldaný josparda joq sııaqty. Ishki naryqty yntalandyrý men otandyq óndiristi damytý qaǵa beriste qalyp tur. Sondyqtan salyqty kóterý usynyldy. Importtyq ónimderdiń shamadan tys artyq kirýine baılanysty ózimizdiń óndirýshiler kásipterin qańtara turýǵa májbúr. О́ıtkeni ónimin sata almaıdy. Sheteldik jetkizýshiniń dempıng saıasaty oǵan múmkindik bermeıdi.
Azyq-túlik salasyndaǵy salalyq odaqtardyń baǵalaýynsha, ımporttyq ónimderdiń qurylymynda sapasy kúmándi, saqtaý normalary saqtalmaǵan, merzimi ótip ketken jáne zań talabyna sáıkes kelmeıtin tómengi suryptaǵy azyq-túlik kóp. Soǵan qaramastan olar el naryǵynda erkin satylyp, otandyq sapaly ónimderdi yǵystyryp tur.
Salalyq odaqtar keıingi bir jarym jylda jergilikti óndirýshiniń otandyq saýdadaǵy jaǵdaıyn jaqsartýǵa qatysty usynystarmen memlekettik organdarǵa júginip júr. Biraq nátıje joq. Odaq ókilderiniń aıtýynsha, qazirgi jaǵdaı óte qıyn. Eger shuǵyl shara qabyldanbasa, elimiz azyq-túlik ónimderin óndirý salasynan tolyqtaı aıyrylý qaýpine taıap qalǵan. «20 jyl buryn óńirde shamamen 15 et ónimin óndirýshi bar edi. Al búginde biz ǵana qaldyq», deıdi Petropavldaǵy «Kazmıasoprodýkt» kásipornynyń dırektory Serik Ilıasov.
«EAEO aıasynda reseılik, belorýssııalyq jáne basqa da jetkizýshilerdiń agressıvti dempıngi kúsheıdi. Biz árdaıym sapa úshin kúrestik, biraq eldegi ınflıasııa artqan saıyn tutynýshy baǵaǵa baǵyna bastady. Al etsiz shujyq jasap, ony arzanǵa usynatyndarmen baǵa jaǵynan básekelesý múmkin emes. Ol úshin biz de solaı jasaýymyz kerek. Buǵan qosa, jergilikti saýda jelileri arzan ımportpen jumys isteýdi qalaıdy. Sebebi baǵa tómendegen saıyn marja joǵary bolady. Osynyń saldarynan otandyq qaıta óńdeýshiler eshkimge kerek bolmaı qaldy. El naryǵynda ústemdik etetin saýda jelisi kórshi eldegi óndirýshimen tikeleı kelisim jasap, ónimdi úlken kólemde ózi tasıdy. Al biz reseılik naryqqa kirsek, kez kelgen jolmen yǵystyryp tastaýǵa tyrysady. Bir kezderi ónimderimiz Omby, Qorǵan jáne Túmen sııaqty qalalarda úlken suranysqa ıe edi. Biraq jergilikti ónimdermen naqty básekelestik jasaı bastaǵan kezimizde, bizdi naryqtan barynsha yǵystyryp shyǵarady», deıdi S.Ilıasov.
Alıans ókilderiniń aıtýynsha, eń úlken problema – ımporttyq azyq-túliktiń tym tómen baǵamen kelýi. Onyń ishinde sapasyz ónimder de kóp ári bizdiń taraptan tym qatty tekserilmeıtin de kórinedi.
«Otandyq óndirýshi satýshyǵa, shyn máninde, qajet emes. Alaıda memleketke qajet, sebebi memleket ekonomıkany ártaraptandyrýǵa ǵana emes, memlekettik bıýdjetti toltyrýǵa da múddeli bolýǵa tıis. Otandyq óndiris kólemi qysqarǵan jaǵdaıda, salyq tóleıtin eshkim qalmaıdy», deıdi salalyq odaq ókilderi.
Importtyq ónim baǵasy shetelde qalyptasatyndyqtan, qymbat baǵa men ınflıasııany da qosa ımporttap otyrmyz. Otandyq óndiris damymaıynsha, ulttyq valıýtanyń baǵamy tómendeı beredi, al bıýdjet tapshylyǵy arta túsedi. Bul – qarapaıym qaǵıda.
«Valıýta baǵamy – ekonomıka kórinisi ǵana. Biz makroekonomıkalyq turǵydan álsiz valıýtamyz. Az óndirip, kóp tutynamyz. Kóp taýardy shetelden alamyz. О́zimiz shıkizat qana eksporttaımyz. Valıýta ekonomıka ártaraptandyrylǵan kezde ǵana kúshti bolady. Sóredegi taýardyń basym bóligi ózimizdiki bolǵanda ǵana myqtymyz. Eksportta ártúrli taýar men qyzmettiń júzdegen túri bolǵanda, olardyń árqaısysy jalpy salmaqtyń 20%-ynan aspaǵan kezde ǵana erkinbiz», dedi sarapshy Andreı Chebotarev.
Qazir otandyq bólshek saýda sórelerindegi ımporttyq taýardyń úlesi – 70–80%.
«О́ndirýshi men saýda jelisi arasyndaǵy qatynasty eshkim rettemeıdi. Saldarynan saýda jelisi naryqtaǵy ústemdigin paıdalanyp, otandyq óndirýshige tıimsiz shart qoıyp, qosymsha qyzmetke májbúrleıdi. Barlyq saýda jelisi bizben konsıgnasııa negizinde jumys isteıdi ári satylǵan taýar úshin tıisti qarajatty ýaqtyly bermeıdi. Iаǵnı aqshamyzdy belgisiz ýaqyt aralyǵy boıy paıdalanady. Árbir saýda jelisine belgili bir retro-bonýs tóleımiz. Oǵan qosa sórelerdegi tazalyq pen tártipti qamtamasyz etý úshin qyzmetkerlerdi jumyldyramyz. Saýda jelilerinde qosymsha 10 sm oryn alý úshin otandyq óndirýshi barlyq shartqa kónýge májbúr. О́ndirýshi óndiriske orasan zor shyǵyn jumsaıdy. Biraq shyǵyndy eshkim ótemeıdi. Al saýda jelisi keıbir shyǵynyn bizge artyp, paıda tabady», dedi S.Ilıasov.
Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń esebinshe, bizde saýda jelisi tabysynyń 70%-yna deıingi bóligi saýda ústemesinen emes, qosymsha qyzmetten alynady. Al álemde saýda óz tabysyn negizinen saýda ústemesi arqyly qalyptastyrady. «Saýda jelisi tabysyn saýda ústemesinen alýy – dúnıejúzinde qalypty tájirıbe», deıdi «Qazaqstannyń Sút odaǵy» dırektory Vladımır Kojevnıkov.
«Memleket qoldaýynsyz saýda jelisi tarapynan qosymsha alym máselesi sheshilmeıdi. Ishki proteksıonızm zańnamalyq deńgeıde otandyq óndirýshige kóp artyqshylyq berý arqyly ǵana emes, jalpy óndirýshi men saýda arasyndaǵy qatynasty retteýde de kórinýge tıis. Saýda jelisi óndirýshige únemi qosymsha qyzmet, retrobonýs engizip otyrady, al jyl ótken saıyn jaǵdaı tek nasharlaıdy. Bul bonýs pen tólemdi óndirýshiniń saýda jelisin asyraýǵa jumsaıtyn shyǵyny deýge bolady. Sebebi saýda jelisi naqty saýda ústemesinen emes, bonýs jınaý esebinen ómir súretinin antımonopolııalyq komıtet te rastady. Al óndirýshi bul aqshany qaıdan alady? Reseı men Belarýste azyq-túlik ónerkásibi keńes kezinen beri jaqsy damyǵan. Onda shıkizat qory da mol. Aýqymdy egis alqaptary men árqaısysy bizdegi kez kelgen kásiporynnan 10 ese iri óndiristik kásiporyndardyń bolýy ol jaqtan keletin ónimniń arzan bolýyna yqpal etedi. Budan bólek, reseılik jáne belorýssııalyq kompanııalar memleketten qomaqty sýbsıdııa alady. Mysaly, shıki súttiń quny bizdegiden áldeqaıda tómen», deıdi V.Kojevnıkov.
Sheneýnikter «naryq bárin ózi retteıdi» dep jıi aıtady. Naryqqa salsaq, ımporttyq taýardyń saýdasy órkendep, otandyq ónim qysqara bermek. Dese de, azyq-túlik óndirý salasyndaǵy otandyq óndiristiń qysqarýy memleketti alańdatýy tıis. Bylaı qarasań, eldegi vedomstvolar arasynda baılanys joq sııaqty. Mysaly, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bıýdjetti tolyqtyrýdy ǵana oılasa, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi tek saýdager múddesin qorǵaıdy. Al bıýdjettiń negizgi kózi – óndirýshini oılap jatqan eshkim joq. Eger otandyq óndiris toqtasa, adamdardyń jumys isteıtin jeri qalmasa, kim saýda jelisine baryp, aqsha jumsaıdy? Bári tek saýdamen aınalysa almaıdy ǵoı. Eger eshkim eshteńe óndirmese, bıýdjetti salyqpen kim toltyrady?