Ǵasyr derti atalǵan adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsy – (AITV) ınfeksııasy áli kúnge deıin emi tabylmaǵan qaýipti keseldiń biri. Statıstıkaǵa júginsek, Shymkent qalasynda 1 917 adam AITV-men dıspanserlik esepte tur. 1884 naýqas vırýsqa qarsy arnaıy terapııa qabyldaıdy.
Juqtyrylǵan ımmýn tapshylyǵy sındromynyń (JITS) aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres ortalyǵy dıspanserlik qadaǵalaý bóliminiń meńgerýshisi Janat Saparovanyń aıtýynsha, em taǵaıyndaý tek naýqastyń kelisimimen ǵana júrgiziledi. Vırýsqa qarsy preparattar ómir baqı ishiledi jáne úzdiksiz qabyldanýy kerek. Sonda naýqastyń ımmýnıteti tómendemeıdi, basqaǵa juǵý qaýpi azaıady. Eger dárini ishpeı qoısa, kerisinshe ımmýnıteti álsirep, ınfeksııanyń juǵý qaýpi joǵarylaıdy. Osy preparattardyń arqasynda otbasynda erli-zaıyptylardyń bireýi AITV-men aýyrsa da, jubaıyna vırýs juqtyrmaıdy. Sonymen birge dári júktilik kezinde balanyń ınfeksııaǵa shaldyǵýyn boldyrmaıdy. Iаǵnı naýqas ana saý bala týady. Ol úshin ár júkti áıel emhanada týǵanǵa deıin eki ret AITV-ǵa qan synamasyn tapsyrady. Jylyna Shymkentte vırýsqa shaldyqqan 35–40 júkti áıel ómirge saý bala ákeledi. Sábıden tórt ret – týǵanda, 1 jarym, 9 aılyǵynda, 1 jarym jasynda AITV-ǵa qarsy qan synamasy alynady. Eger nátıje teris bolyp shyqsa, dıspanserlik esepten shyǵarylady.
Jyl ótken saıyn naýqastar ishetin dáriler de jeńildenip, janama áseri azaıyp keledi. Máselen, osydan on jyl buryn pasıentter kúnine eki ret dári qabyldaýy kerek bolsa, búginde kúnine bir ret qoldanatyn preparattar shyqqan. Esepte turǵan 1884 naýqastyń qazir 1300-i osy jańa preparatty qabyldap jatyr. Onyń bir artyqshylyǵy – úsh túrli preparat bir tabletkaǵa biriktirilgen, janama áseri óte tómen, 3-4 jyldan keıin bilinetin teris áseri de az.
AITV-nyń sımptomdary syrt kózge bilinbeıdi. Vırýs qanǵa túsken soń da birden anyqtala qoımaıdy. Kemi 3–6 aıda ǵana kórinýi múmkin. Sol sebepti ımmýnıteti kúshti adam vırýs juqtyrsa da, ony bilmeı júre beredi. Sondyqtan qaýipti top ókilderin turaqty túrde tekserip otyrý kerek.
Vırýstan qulantaza aıyqtyratyn preparattar oılap tabý baǵytynda kóp jumys atqarylyp jatyr. Sonyń biri – vaksına saldyrý. Degenmen mundaı ekpeniń tıimdiligin eskergen jón. О́ıtkeni vırýs ár kez qubylyp, túrlenip otyrady. Soǵan qaramastan, tumaý men koronavırýsta da jyl saıyn ekpe alyp otyrý shart. Sebebi vırýstar kóp mýtasııaǵa ushyraıdy. Jaı vırýsta adam organızmi odan tolyq qutylsa, AITV-da DNQ deńgeıinde enip ketedi, AITV vırýstaryn jasýshanyń ishinen qýyp shyǵarý múmkin bolmaı qalady. Vırýs adam aǵzasyn ózine jumys istetkizip qoıady. Iаǵnı kózi baılanǵan organızm ınfeksııamen kúresýdiń ornyna vırýstar jasap shyǵara bastaıdy. Qazirgi qabyldanyp jatqan AITV-ǵa qarsy terapııanyń paıdasy sol, vırýstardyń aǵzada kóbeıip ketpeýin qadaǵalaıdy.
2005 jylǵa deıin ortalyqta esepte turǵan naýqastar eshqandaı vırýsqa qarsy dári qabyldanbaǵan, qaı jeri aýyrsa, sony emdeýmen shektelgen. Máselen, týberkýlezge shaldyqsa, ony emdegen, bolmasa pnevmonııamen aýyrsa, sol keseldi jazýǵa tyrysqan. Ol kezde pasıentterdiń ómir súrý uzaqtyǵy 10–15 jyldan aspaıtyn. Kópshiligi AITV-dan keıingi JITS-tiń ártúrli satylarynda ólip ketetin. Adam ımmýnıteti álsiregen soń, aǵzadaǵy bakterııalar kúsheıip shyǵa keledi de, túrli aýrýdy qozdyrady. Immýnıtet myqty kezde bakterııalar adamǵa eshqandaı qaýip týdyrmaıdy.
Bir ókinishtisi, qaýipti ınfeksııany juqtyrǵandar sany jyldan-jylǵa ósip keledi. Máselen, 2023 jyly JITS ortalyǵyna tirkelgender 200-ge jetpese, ótken jyly bul kórsetkish 214 adamdy qurady. Vırýsty taratyp jatqandar negizinen er-azamattarmen jynystyq qatynasqa túsetin erler bolyp tur. Osydan 4-5 jyl buryn olardyń sany óte az bolsa, qazir Shymkenttegi JITS ortalyǵynda anyqtalyp jatqan AITV juqtyrýshylardyń 80%-y – gomoseksýalıster, olardyń basym kópshiligi jastar. Mamannyń málimdeýinshe, bir jynystylarmen tósek qatynasyna barý elimizde eshqandaı zańbuzýshylyq bolyp tabylmaıtyndyqtan, mundaı áreketke tosqaýyl qoıýǵa quzyrly organdardyń da, jergilikti atqarýshy bıliktiń te esh quqy joq. Sondyqtan ortalyq mamandary oqý oryndaryna baryp, jastar arasynda túsindirme jumystaryn júrgizýmen ǵana shektelýge májbúr.
«Dári ishý-ishpeý – adamnyń óz erki. Biraq maman retinde júkti áıelderdi májbúrlep emdetetin zańnyń bolǵanyn qalar edim. О́ıtkeni erteń vırýspen týatyn kishkentaı sábıge obal. Ondaı bala qyrqynan shyqpaı jatyp vırýsqa qarsy dári qabyldaı bastaıdy. Sondyqtan ózimizdi oılamasaq ta, perishte sábılerdiń densaýlyǵyna janymyz ashý kerek», deıdi Janat Ilııasqyzy.
Sondaı-aq maman shetel azamattaryna qatysty elimizdiń zańy tym jumsaq ekenin de aıtady. Máselen, elimizde shetel azamatynan AITV anyqtalsa, oǵan eshqandaı shara qoldanylmaıdy, qajetti keńester berýmen ǵana shekteledi. Basqa elderde buǵan qatysty zań qatal. Aıtalyq, kórshiles Reseıde qaýipti ınfeksııa tabylǵan shetel azamaty birden deportasııalanady, oǵan eshqashan azamattyq berilmeıdi.
ShYMKENT