Saýal:
– Qaıtys bolǵan adamnyń qaryzyn kim tóleıdi?
Jaýap:
– Eger adam qaıtys bolsa, onyń qaryzy joıylmaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes, marqumnyń mindettemeleri belgili bir sharttarda muragerlerine nemese kepilgerlerine ótedi. Bul másele kóbine marqumnyń artynda qalǵan múlikke baılanysty sheshiledi.
Sonda qaryz muragerlerge qalaı ótedi? Azamattyq kodekstiń (AK) 1040-babyna sáıkes, muragerge tek marqumnyń múlki ǵana emes, onyń keıbir mindettemeleri de ótedi. Iаǵnı qaıtys bolǵan adamnyń atynda múlik (páter, kólik, jer telimi, bank shottaryndaǵy aqsha, zeınetaqy jınaǵy, qundy qaǵazdar, t.b.) qalsa, sol múliktiń quny sheginde onyń qaryzy da muragerlerge mindetteledi. Eger marqumnyń eshqandaı múlki bolmasa, onda onyń qaryzy joıylady. Muragerler óz qaltasynan tóleýge mindetti emes. Mysaly, bir adam 5 mln teńge qaryz alyp, onyń artynda 3 mln teńge turatyn kólik qalsa, muragerler bul páterdi mura retinde qabyldaǵan jaǵdaıda, olar 3 mln teńge kólemindegi qaryzdy óteýi kerek. Qalǵan 2 mln teńge qaryz joıylady. Eger 5 mln teńge qaryz alyp, biraq eshqandaı múlki qalmasa, bul qaryz avtomatty túrde joıylady, ıaǵnı muragerlerge ótpeıdi.
Eger murager murany qabyldamasa, oǵan marqumnyń qaryzy da ótpeıdi. Sonymen qatar muragerler qaryzdy óz aqshasynan tóleýge mindetti emes. Olar tek muradan qalǵan múliktiń quny sheginde ǵana jaýap beredi. Ekinshiden, bank kepilgerden talap ete alady. Eger marqum nesıe alarda bireýdi kepilger retinde kórsetken bolsa, bank qaryzdy sol adamnan óndirip ala alady. Úshinshiden, bank kepil berýshiden talap ete alady. Eger marqum nesıe alý kezinde kepilge jyljymaıtyn múlik nemese basqa da qundy zattaryn qoıǵan bolsa, bank sol múlikti satyp, qaryzdy óteýi múmkin.
Mysaly, bireý avtokólik satyp alý úshin nesıe rásimdep, inisin kepilger retinde kórsetti delik. Eger nesıe alǵan adam qaıtys bolsa, bank inisinen qaryzdy óteýdi talap ete alady, sebebi ol kepilger retinde nesıe sharty boıynsha jaýapkershilik alǵan. Eger ol adam nesıe alarda kepilge óz úıin qoıǵan bolsa, bank bul úıdi satyp, qaryzdy jabýy múmkin.
Qaıtys bolǵan adamnyń nesıesi keshirile me? Qaryz tek bir jaǵdaıda ǵana tolyqtaı joıylady – eger marqumnyń artynda eshqandaı múlki jáne muragerleri bolmasa. Bankter nesıeni keshirmeıdi, biraq talap ete alatyn eshkim bolmasa (ıaǵnı muragerler murany qabyldamasa, kepilgerler nemese kepil berýshiler bolmasa), onda qaryz sot arqyly óndirilmeıdi jáne joıylady. Al marqumnyń otbasy nesıeni saqtandyrý arqyly rásimdegen bolsa, onda saqtandyrý kompanııasy qaryzdy óteıdi.
Murager qaryzben birge múlikti qabyldaǵysy kelse notarıýs arqyly murany qabyldaýy kerek. Eger murager múlikti de, qaryzdy da alǵysy kelmese, ol muradan bas tarta alady. Bul úshin notarıýsqa baryp, arnaıy ótinish jazý qajet.
Suraq qoıǵan –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»