Tarıhı qujattardy saqtaý men júıeleý mindeti

Tarıhı qujattardy saqtaý, ony keleshek urpaqqa jetkizý úlken mindet ekeni sózsiz. Sondyqtan Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda atalǵan salany sıfr­landyrý isiniń mańyzdy ekenin atap kórsetti.

Alqaly jıynda kóptegen salmaqty usynys pen bastama alǵa tartylǵa­nyna kýá boldyq. Mundaı basqosýdan kim-kimniń de jaǵymdy jańalyq, bolashaqqa baǵyt-baǵdar bolarlyq jaryq sáýle kú­te­tini belgili. Osy turǵydan kelgende, bul quryltaıdyń biz úshin jón-josyǵy bólekteý sezildi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Úki­met qolda bar orasan zor derekterdi, sonyń ishinde arhıvtik, anyqtamalyq málimetterdi, ǵylymı zertteýlerdi, ıllıýs­trasııalar men fotosýretterdi, mýzykalyq shyǵarmalardy jáne óner týyndylaryn sıfrlyq formatqa kóshirý jumysyn bas­tap ketti. Ulttyq sıfrlyq arhıv quryp, ony elimizdegi jáne shetelderdegi neırojúıe jasaýshylardyń erkin paıdalanýyna múmkindik berý kerek. Keıingi jyldary ulttyq biregeıligimizdiń mańyzdy faktory – tarıh ǵylymynyń damýyna erekshe kóńil bólip jatyrmyz», dedi. Memleket basshysy qozǵaǵan toǵyz bastamanyń sanatynda Ulttyq sıfrlyq arhıv qurý ıdeıasynyń bolýy arhıvshilerge úlken jaýapkershilik júk­teıdi. Osy oraıda qaǵaz úlgisindegi qujat­tardy sıfrlyq formatqa kóshirip, kópshi­likke qoljetimdi etý erekshe mańyzǵa ıe.

Memleket basshysynyń osy ustanymyn eskersek, sıfrlandyrý degenimiz – belgili bir mejeni baǵyndyrǵannan keıin de ári qaraı úzdiksiz damyp, jalǵasyn taba beretin aýqymy keń óte mańyzdy is. Bul rette Astana qalasy memlekettik arhıvi qyzmetiniń kóme­gine júginetin azamattar az emes. Mysaly, olardyń arasynda zeınetaqysyn esepteý boıynsha daýly jaǵdaılarǵa tap bolǵan jandar, ákimshilik aıyppuldar boıynsha túsindirý jumystaryna zárý tulǵalar, úı máselelerin sheshýge qatysty qujat talap etetin turǵyndar kezdesip jatady. Osynyń bári uzaq talqylaýdy, egjeı-tegjeı muqııat zerdeleýdi qajet etedi. О́ıtkeni bul – adam taǵdyryna, kómekke zárý jannyń janaıqaıyna qatysty máseleler.

Árbir tulǵa munan bylaıǵy ýaqytta ózine qajet másele boıynsha ótinishin úıden nemese keńseden shyqpaı-aq bizge joldaı alady. Iаǵnı elektrondy ótinish berý arqyly azamattar, birinshiden, ýaqytyn zaıa ketirmeıdi, eshqandaı áýre-sarsańǵa túspeıdi, ekinshiden, qaı jerden joldanǵan ótinish bolsyn, jaýap­syz qalmaıdy. Sonymen qatar tulǵa­lar memlekettik qyzmetterdi, onyń ishinde «arhıvtik anyqtamalar, arhıvtik qujat­tardyń kóshirmeleri nemese arhıvtik úzindi kóshirmeler berý» qyzmetin onlaın rejimde, elektrondyq qyzmetter portaly kómegimen de alý múmkindigine ıe. Egov.kz portaly arqyly ótinim berý­diń artyqshylyǵy kóp. Bolashaqta sıfrlandyrý aıasy munan da keńeıip, qujattardyń deni onlaın formatta ońaı qoljetimdi bola túsedi degen úmittemiz.

Búginde Astana arhıvinde 409 359 saqtaý birligin quraıtyn 758 qor bar. 2020 jyldan bastap arhıv bazasynda erekshe qundy qujattardyń tarmaqtaryn qalpyna keltirý maqsatynda tolyqqandy zerthana, jyljymaly sóreler iske qosyldy, radıotegterdi paıdalana otyryp, derekterdi qashyqtan avtomatty túrde jınaý jáne óńdeý tehnologııasy DО́O (derekterdi óńdeý ortalyǵy) jumys isteýde, erekshe qundy qujattar boıynsha saqtandyrý qory quryldy, baǵdarlamalyq-apparattyq keshendi jań­ǵyr­tý qolǵa alyndy, ornatylǵan zamanaýı avtomattandyrylǵan júıesi bar arhıv qoımasy RFID (radıometkalar) ju­mys isteıdi. Astana memlekettik arhıvi jyl saıyn Ulttyq arhıv qorynyń arhıv qujat­taryn memlekettik saqtaýǵa jos­parly qabyl­daý jumysyna tyńǵylyqty qatysady.

«Arhıv-2025» keshendik jospary jáne «Sıfrlandyrý, ǵylym jáne ınnovasııalar esebinen tehnologııalyq serpilis» ulttyq jobasy boıynsha arhıvtik qujattardy sıfrlandyrýdy qamtamasyz etý maqsatyn­da sıfrlyq kóshirmeler jasaýǵa erekshe kóńil bólinedi. Arhıvtegi qaǵaz túrindegi qujattardyń sanyna kelsek, 31 542 280 paraqtan turatyn 409 359 saqtaý birligi bar. 2018 jyldan bastap qazirgi  kezeń aralyǵyn qamtyǵanda, jalpy sany 71 768 saqtaý birligi (6 569 985 paraq) elektrondy formatqa ótti, ıaǵnı bul qujattardyń 17,7% paıyzy degendi bildiredi. Arhıvtegi sıfrlanǵan qujattar týraly taǵy bir mynadaı naqty mysaldy aıta ketýge bolady. 2024 jyldyń kórsetkishi boıynsha 4 335 saqtaý birliginen 560 210 paraq (qujattardyń elektrondyq kóshirmesi) sıfrly formatqa ótti. Sıfrlanǵan qujattardy ındeksteý turaqty túrde júrgizilip, 1 131 is ındekstelip, aqparattyq júıege júkteldi.

Sıfrlanǵan qujattardyń basym bóligi asa qundy qorlardan bastaý alady. Bular­dyń qatarynda 241-qor, «Aqmola okrýgtik atqarýshy komıteti Keńesteriniń jumysshy, sharýa jáne Qyzyl ásker depýtattary» 1927–1930 jj. 244-qor, «Aqmola ýezdik atqarýshy Keńesteriniń jumysshy, sharýa jáne Qyzyl ásker depýtattary komıteti» 1920–1928 jj. 250-qor, Aqmola ýezdik revolıýsııalyq komıteti, Selınograd Halyq depýtattary Keńesi jáne onyń atqa­rý komıteti, Selınnyı aýdandyq keńesiniń atqarý komıteti, Astana qalasy ákimdigi apparaty, Astana qalasynyń máslıhaty, «Selınogradselmash» óndiristik birlesti­giniń «Qazaqselmash» zaýyty jáne t.b. bar.

Jalpy, Arhıv materıaldarynyń kóp bóligi – áli de qaǵaz túrindegi qujattar. Qorda­ǵy barlyq qujatty birden sıfrlyq úlgige aınaldyrý múmkin emes. О́ıtkeni qor jınaý isi – jyl saıyn jańǵyryp, úzdiksiz tolyǵyp otyratyn damylsyz úderis. Qazirgi tańda memlekettik jáne vedomstvolyq arhıvter qyzmetiniń negizgi prosesterin, arhıv isi salasynda memlekettik qyzmetter kórsetýdi avtomattandyrý maqsatynda «Elektrondyq qujattardyń biryńǵaı arhıvi» («E-Arhıv») aqparattyq júıesi paıdalanýǵa engizilip, jumystar júrgizilip jatyr. Sondaı-aq buǵan deıin qoldanysta bolǵan «Arhıv» AAJ qyzmet kórsetedi. Qujattardy sıfr­landyrý, ıaǵnı arhıvti skanerleý, olardy paıdalanýdyń yńǵaılylyǵyn qamtamasyz etý, arhıv qujattaryn ınternet jelisine ornalastyra otyryp, ǵylymı aınalymǵa engizý úshin birqatar jumys júrgizildi.

Arhıv qujattaryn sıfrlandyrý barysynda baǵdarlamalyq-apparat­tyq keshenniń bolýy, skanerleý operator­larynyń biliktiligi jáne qajetti norma­tıv­tik-ádistemelik qujattama talap etile­di. Qujattardyń quramy, olardyń erek­shelikteri sıfrlandyrý kezinde barynsha eskeriledi. Mysaly, betiniń pishimi, túsi, tyǵyzdyǵy jáne qurylymy boıynsha erekshelenetin qujattar bolady, bul sıfr­landyrý jyldamdyǵyna aıtarlyqtaı áser etedi. Arhıv isinde A4 formatyndaǵy qujattarmen birge basqa formattaǵylar da (A2, A3, A5 jáne odan az) bolýy múmkin. Atap aıtsaq, josparlar, esepter, shemalar, smetalar, tizimder, málimetter, kartalar, anyqtamalar. Sonymen qatar, qazirgi zamanǵy formattyq júıeniń talaptaryna sáıkes kelmeıtin qujattar da kezdesedi.

Qolǵa ustaýǵa ruqsat etilmeıtin kóne muralardy saqtaýdyń ózindik tártibi bar. 2022 jyly 14 aqpanda shyqqan №3 buıryqqa sáıkes sala mınıstrliginiń arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıteti Ulttyq arhıvpen birlesip «Arhıv qujattaryn sıfr­landyrý jónindegi ádistemelik usynymdar» jobasyn talqylaý jónindegi jumys toby quryldy, onda qujattardy qaǵaz formattan elektrondy nusqaǵa aýystyrý usynymdary, sıfrlandyrý úderisine qoıylatyn talaptar jáne t.b. máseleler qarastyryldy.

Qundy qujattardy sıfrlyq formatqa kóshirerde mamandarǵa túpnusqalarǵa óte saq, muqııat qaraý, qujat betterine zaqym keltirmes úshin sıfrlandyrý jab­dyq­taryn durys qoldaný syndy talap­tar qoıylady. Skanerleý operatoryna úlken jaýapkershilik júkteledi, ol qujattyń qandaı kúıde ekenin kórip, meı­lin­she qujatty der kezinde qalpyna kelti­rýge múddeli bolýǵa tıis. Al skanerleý ýchaske­lerin qujattardy saqtaýǵa arnalǵan sórelermen jabdyqtaǵan jón.

Soǵys jáne soǵystan keıingi kezeńdegi, dáliregi 1940–1950 jyldar aralyǵyndaǵy muraǵattarda geterogendi shyǵý tegi bar qujattar jıi kezdesedi. Sol kezeńge tıesili qujattardyń edáýir bóligi uıymdas­­ty­rý­­shylyq-basqarýshylyq qujattardy qos­paǵanda, dápterlerdiń paraqtaryna, karton qaǵazdarǵa jazyldy. Mysaly, jýrnaldar men gazetterdiń syrtyna tańbalanǵan qujattar da saqtaýly. Sondaı-aq muraǵat isterinde óship bara jatqan jáne mátini kólegeılengen muralar bar. Oqylýy qıyn, óshe bastaǵan qujattardy sıfrlandyrý kezinde tıisti ádister qoldanylady. Arhıv qujattary shańsorǵyshtan keıin sıfrlandyrýǵa berilse de, tozǵan qaǵaz bólshekteri skanerdiń tetikterine keri áser etedi. Sol úshin skanerleý operatory mashınanyń júktemesine baılanysty ony tazalap otyrady. Skanerleý bólmesi tikeleı kún sáýlesinen qorǵalýy kerek. О́ıtkeni olar qujattarǵa zııan keltirýi múmkin jáne monıtor ekranyndaǵy keskinderdiń sapasyn tekserýdi qıyndatady. Sonymen qatar shań da qujatqa, skanerleý sapasyna áser etýi múmkin. Bólmede ınfraqyzyl jáne ýltrakúlgin sáýlelený kózderi bolmaýy kerek. О́rt qaýipsizdigine erekshe nazar aýdarylady.

Qoryta aıtqanda, elordalyq arhıv aqparatty saqtaý men basqarýda tıimdi jumystar júrgizip keledi. О́ıtkeni qazir arhıvtik qujattardyń saqtalýy men qoljetimdiligi óte mańyzdy.

Jangeldi BIMOLDIN,

Astana qalasy memlekettik arhıviniń dırektory