Bilim salasynyń órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan kórnekti qaıratker Áýezhan Qanafın uzaq jyldar boıy aǵartý salasyn júıeleý, jańartý jolynda tabandy eńbek etti.
Ol úshin mektep – bilim ordasy ǵana emes, tárbıe men rýhanııattyń tuǵyry edi. Onyń eńbekteri muǵalimder men oqýshylarǵa ǵana emes, jalpy qoǵamǵa baǵyttalǵan. Bilim júıesin jańǵyrtýdyń, qazaq ádebıetin oqytýdyń ádistemelik negizderin salýdyń joldaryn usyndy. «Qazaq ádebıeti», «Túrki halyqtary ádebıeti» sııaqty oqý-quraldary búginde de óz mańyzyn joıǵan joq. «Abaıtanýdan jarııalanbaǵan materıaldar» eńbegi arqyly ulttyń uly oıshylyn jastarǵa jaqyndatyp, onyń murasyn jańa qyrynan ashty.
Áýezhan bala kúninen bilimge qushtar bolyp ósedi. Qarqaralydaǵy Abaı atyndaǵy pedagogıka ýchılıshesin támamdaǵannan keıin, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń tabaldyryǵyn attaıdy. Osylaısha, bilimge degen mahabbaty men talapshyl minezi ony ustazdyq jolǵa jeteleıdi. Aýyl mektebinde muǵalim bolyp bastaǵan jas jigit az ýaqyt ishinde basshylyq qyzmetke kóteriledi. Aqtoǵaı orta mektebin basqarǵan jyldary ol eldiń bolashaǵy sanalatyn jastardy tárbıeleýde bar kúsh-jigerin jumsady. Keıin Balqash qalasyna aýysyp, bilim berý isinde tyń serpilis ákelgen uıymdastyrýshylardyń biri boldy. Ýaqyt óte kele Qazaq KSR Oqý mınıstriniń orynbasary laýazymyna taǵaıyndalyp, el kóleminde bilim saıasatyn qalyptastyrýǵa atsalysty.
Ustazdyq jolmen bastalǵan eńbek keıin memlekettik qyzmette jalǵasyp, onyń halyq aǵartý isiniń damýyna qosqan úlesin eseleı tústi. Qarapaıym aýyl muǵaliminen mınıstrdiń orynbasaryna deıingi jolynda ol bilim men tájirıbeniń ǵana emes, adamgershilik pen ultjandylyqtyń bıik úlgisin kórsetti. Ásirese onyń Dinmuhamed Qonaevpen kezdesýi taǵdyrly sheshimderge toly qyzmet jolynyń biregeı sáti boldy. Osy kezdesý týrasynda ol óziniń «Aýyl azamatynyń soqtyqpaly soqpaqtary» kitabynda úlken tebirenispen jazady.
1972 jyldyń kóktemi. Naýryzdyń on segizinde Áýezhan Qanafın Almatyǵa shaqyrylyp, nebári úsh kúnnen keıin el gazetterinde: «Áýezhan Qanafın Qazaq SSR Oqý mınıstriniń orynbasary bolyp bekitildi», degen habar taraıdy. Onyń úlken jaýapkershilik júgin arqalaǵan qyzmetke taǵaıyndalýyna Dinmuhamed Qonaev pen Sattar Imashevtyń yqpaly erekshe. Almatyǵa kelgen bette Sattar Imashev ony birneshe partııanyń jetekshilerimen tanystyryp, sońynda D.Qonaevtyń ózine alyp barady.
«Juma kúni keshke qaraı Imashev: «Al, Áýezhan, oqý-tárbıe ıdeologııa maıdany ǵoı, erteń (kún senbi) Dımekeńe (Qonaev) barýymyz múmkin. Qonaqúıińe bar, eshkimmen habarlaspa, meniń telefonymdy kút, – dedi. Aıtqandaryn múltiksiz oryndap, erterek turyp, daıyn otyrdym. Saǵat 10:30-da: «Mashına barady, shyǵa ber», – dedi. Kabınetine kirip sálemdestim. Telefonyn kóterip: «Dımekeńe sálem berdik» – dedi de, «júr» dep asyǵys, shapshań júre jóneldi. Kele jatyp: «Amandas, qolyn usynsa, qolyńdy ber. Ol kisi qaı tilde sóılese, sol tilde sóıle», dedi. Aldyndaǵy kómekshisi kelgenimizdi habarlap, «kirińizder» degen ısharat bildirdi. Dımekeń esik aldynda kúle qarsy aldy. Uzyn stoldyń ar jaǵyna shyqty da, Sattar ekeýmiz qarsy otyrdyq. Meniń Balqash qalasynan kelip otyrǵanymdy bilgennen keıin áńgimemiz tipti jyly bir jaǵdaıǵa kóshti. Halyqty, kombınattyń jaıyn surady. Men kombınat dırektorynyń atyn ataı, Lomakomen birge aralaǵanymdy aıtqanda rıza bolyp qaldy. Jańa ashylyp jatqan Saıaq rýdnıgin suraı kele, «qaldary qalaı, magazınine kirdiń be?» dedi. Men barǵanymdy, mektep, ınternat, balabaqsha jaqsy jumys istep jatqanyn, rýdnık dırektory Gýdımenkomen, Grp nachalnıgi Ostapenkomen jolyǵyp turatynymdy, jaǵdaılary jaqsy, qalada joq taýarlar solarda ekenin baıandadym. Qońyrat rýdnıgi sóz bolǵanda «Boıy menen de uzyn Súndetov degen ekskavatorshy bar edi, bar ma?» dep kúldirip aldy. Men sózim dáleldi bolýy úshin qalalyq keńeske depýtat bolyp, sol Qońyrattan saılanǵanymdy aıta kelip, suraýlaryna tolyq jaýap berdim. Áńgimemizdiń sońynda: «Sattar, durys kadr tapqansyń, men tolyq qoldaımyn», deı kele, Oqý-aǵartý mınıstriniń, jalpy respýblıkadaǵy jaǵdaılaryn sóz etip: «Qarǵam, qashyq aýdandarǵa bar, jaǵdaılaryna jete taldaý jasańdar, biz barsaq, kún buryn daıyndap qoıǵan jerlerinen qaıtamyz, – dep, keń, tereń tolǵanys bildirdi», dep jazady esteliginde Áýezhan Qanafın. Bul kezdesý ómiriniń mańyzdy bir belesi edi.
Oqý-aǵartý mınıstriniń orynbasary qyzmetin atqarǵan jyldary Áýezhan Qanafınge elimizdiń bilim júıesiniń túrli salasyn basqarý mindeti júkteldi. Mektep basqarmasynyń qoǵamdyq-gýmanıtarlyq, jaratylystaný ǵylymdary, keshki mektepter, mektep-ınternattar, balalar úıleri, oqý-ádistemelik jáne kásibı baǵdar bólimderi, pedagog kadrlardy daıarlaý, dene tárbıesi, mýzyka mektepteri men respýblıkalyq ádistemelik kabınetterdiń jumystary tikeleı baqylaýynda boldy. Sonymen qatar «Qazaqstan mektebi», «Bastaýysh mektep», «Rýsskıı ıazyk ı lıteratýra v shkole» sııaqty pedagogıkalyq basylymdar men «Mektep» baspasynyń qyzmeti de tapsyrylǵan edi.
Oqý-aǵartý mınıstrliginde qyzmet etken jyldary Á.Qanafın shalǵaı aýyldarǵa deıin baryp, bilim sapasyn arttyrýǵa tyrysady. Bir esteliginde ol «Tarbaǵataı aýdanynyń shekaralas aýylyndaǵy mektepke barǵanymda, dırektor Q.Aqynov ony «Kolhoz bolǵaly tiri mınıstrdi kórip otyrǵanym osy», dep qarsy alǵanyn aıtady. Mundaı saparlar barysynda ol mektep ujymynyń jaǵdaıyn baǵalap, úzdik muǵalimderdi respýblıka kóleminde tanymal etýge erekshe mán bergen.
Áýezhan Qanafın bilim júıesin jańartý maqsatynda 10-synypqa arnalǵan qazaq ádebıeti oqýlyǵynyń mazmunyn qaıta qaraýǵa bastama jasaǵan. Jabyq konkýrs uıymdastyryp, ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen materıaldar engizgen. Jaratylystaný-matematıka ǵylymdary oqýlyqtaryna da elimizdiń óz mysaldaryn qosqyzǵan. Sonymen qatar qyzmettegi kezinde mýzyka, sport mektepterin aýdan ortalyqtary men iri sovhozdarda ashý máselesiniń sheshilýine de muryndyq bolǵan. Bul jastardyń talantyn ashýǵa, shyǵarmashylyq qabiletterin damytýǵa múmkindik berdi.
Jas muǵalimderdi daıarlaýda da erekshe ister atqardy. Bastaýysh synyptardy joǵary bilimdi mamandar emes, óz isine berilgen tájirıbeli ustazdar oqytýy kerek degen qaǵıdany ustandy. Osy maqsatta Balqash, Aqtaý, Temirtaý sııaqty qalalarda pedagogıka ýchılısheleri ashylyp, túlekter jergilikti suranysqa saı bólindi. Jyl saıyn 17–20 myńǵa deıin jas mamanǵa joldama berilip, olardy jumysqa ornalastyrýǵa erekshe nazar aýdaryldy.
Áýezhan Qanafınniń bilim berý isindegi izdenisteri tek basshylyq qyzmetpen shektelmeıdi. Ol birneshe oqýlyq pen oqý baǵdarlamasyn jazýǵa atsalysty. «Túrki halyqtary ádebıeti» sııaqty biregeı eńbegi de ult murasyna qosylǵan qundy dúnıe boldy. Ustazdyq pen basshylyqty ushtastyra bilgen tulǵanyń ómir joly – naǵyz úlgi.
Aıta keteıik, Áýezhan Qanafınniń artynda qalǵan murasyn túgendep, urpaqqa amanattaýǵa belsene kirisken – onyń jıeni, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Maıra Hasenqyzy. Ǵumyryn bilim men tárbıe salasyna arnaǵan qaıratkerdiń jazbalaryn, jaryq kórgen eńbekterin, sırek fotosýretterin izdep, arhıvterdi aqtaryp júrgen de sol kisi. Bul ıgi iske túrtki bolǵan – Aqtoǵaı mýzeıiniń dırektory Indıra Dáýletbekqyzy. Mýzeıde Á.Qanafınniń ómiri men eńbegine arnalǵan arnaıy burysh ashý ıdeıasy kóterilgen sátten bastap, Maıra Hasenqyzy onyń ómirsheń murasyn jınaqtaýǵa bar kúshin salyp júr. Maıra Hasenqyzy úshin bul – otbasy tarıhyn jańǵyrtý ǵana emes, qazaq biliminiń damý jolyndaǵy biregeı tulǵanyń esimin umyttyrmaý mindeti.