Sabyr sanasy (Esse)

Sanaǵa sabyrlylyq tilesek jaqsy emes pe? Saıasatqa da sabyrlylyq kerek. Sabyrsyz saıasat adamzatty qanshama ret jarǵa jyqty. Odan sabaq ala aldyq pa? Tarıhı oqıǵalar mánine úńilsek, bári saıasatqa ákelip soǵady. О́kinishke qaraı, tarıh degenimiz negizinen saıasattyń tarıhyna aınalǵan. Tarıh saıasattyń tarıhy bolǵanda, kóp jaǵdaıda shyndyq «shyryldap» qalady.

Musylman qaýymy qaı iste bolsyn, tipten qaza ústinde qaraly aǵaıynǵa kóńil aıtqanda dástúr boıynsha «sabyr-sabyr» deıdi. Biraq sanaǵa sabyr­syz shaıtan engeli qaı zaman. «Qaıǵy shyǵar ilimnen» degen aqyn sózi shyndyq. Adamzat ilim qursaýyna tús­keli, adamshylyq sýalyp bara ma degen kúdigim bar. Adamshylyq sýalýy – qasi­ret. Mundaı jaǵdaıda zaman tozady, ur­paq azady. Úmit shamy kómeski tartady. Adamnyń eki asyl qasıeti: dostyq pen ǵa­shyqtyqty tot basady. Dostyq pysyq­tyqqa, ǵashyqtyq qumarlyqqa ótedi.

* * *

Qazirgi zamandy iskerlik zamany deımiz, biraq onyń eki qyry bar: birinshisi – pragmatızmge bastaıtyn qazaq eliniń búgini men erteńine qajetti iskerlik, ekinshisi – taza paıda qýǵan kúnási men kinási aralasqan sabyrsyzdyq. Alǵashqysy durys, sońǵysy adamshylyqqa syn.

Aqyn Shákárim qazaq qaýymyna 1912 jyly «Aıqap» basylymy arqyly «Bilimdilerden bes túrli sózdiń sheshýin suraı ma», dep ótinish jasaǵan, sonyń sońǵy suraýy: «Zaman ótken saıyn adamnyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara jatyr ma?»  dep tolǵanysqa túsken edi. Sebebi Shákárim kezinde de sabyrsyzdyq kúsheıgen. Zamandy «túzetpek» bolǵan ilim Reseı óńirinde óris ala bastaǵan. Ol ilimniń maǵynasy «jańa qoǵam», «jańa memleket» qurý, onyń ıdeologııasy – kommýnıstik ıdeıa. Bul sabyrsyzdyq ıdeıasy bolatyn.

Sabyrsyzdyqtyń kókesi – revolıýsııa. HH ǵasyr apyr-topyr bastalyp, dúnıe shaıqalyp ketti emes pe? Bılik ázázildiń qolyna óte bastady. Basty ázázil Karl Marks, onyń qabiletti shákirtteri Reseıde Lenın, onan soń Stalın sııaqtylar bolǵan.

Jýyrda Reseı telernasynyń birinen Mıhaıl Býlgakovtyń «Master jáne Margarıta» romany boıynsha túsirilgen kınofılmin kórdim. Mıhaıl Býlgakovtyń kóregendigine tań-tamasha qaldym. Ol osy romany arqyly Reseıdegi ázázil bılik qurǵan dáýirin (Qazan tóńkerisi jáne sodan keıingi qoǵamdy) grotesk tásili arqyly baıandap bergen.

Ázázildiń qolynan kelmeıtini joq, onyń shákirtteri de aqyldy, epti, sıqyrly. Biz qol astynda qalǵan Reseı jerinde shaıtandyq dáýir HH ǵasyrdan bastalyp ketti. Shaıtan azyǵy – sabyrsyzdyq. Sabyrsyz jan qazaq aıtqandaı qorqaq keledi. «Qoryqqanǵa qos kórinedi»  degen úreı sezimi bılikti bılegende qantógis bastalmaq. Solaı boldy. Reseı óńirinde dúleı qyrǵyn bastaldy. Bul ánsheıin qyrǵyn emes, ózinshe «dálelderi», «teorııalary» bar qyrǵyn boldy. Ol revolıýsııa teo­rııasy bolatyn. Bul qasiret qazirgi aldyńǵy qatarly dep júrgen Anglııa men Fransııadan bastaý alǵan. Bul elder «shaıtandyqqa» belýardan kirip ketpeı, boılaryn tejep ala aldy. Basqa jolǵa tústi. Azǵyn teorııa Reseı patshalyǵynda tez taraı bas­tady. «Kommýnızm elesi» teorııadan tájirıbege ulasyp, qazaq halqyn revolıýsııa qursaýyna aldy. Dúrildegen sabyrsyz saıasat bastalyp ketti.

Hakim Shákárim muny sezdi, alasur­dy, halqynyń aýzyna sóz, suraý saldy. Adam balasy zaman ótken sa­ıyn tolyǵyp kele me, sýalyp kele me degen maǵynada. Shákárim bildi, adamnyń qabileti bar da, qasıeti bar. Alǵashqysy óris alyp, shekten shyǵyp ketti. HIH-HH ǵasyrlarda, ásirese Batys Eýropa jáne Amerıkada ǵylymnyń sansyz jańalyqtary ashylyp, tehnologııa dáýiri óz múmkindigin jarııa etti. Munyń bári adamnyń sheksiz qabileti­ne qatysty is-sharalar. Al Shákárim suraǵy adamnyń qasıetine qatysty qoıylǵan.

Adamnyń qasıeti degenimiz ne? Ony bir sózben túıindesek, Eýropa oıshyldary «gýmanızm» degen. Ras. Qazaǵymyzǵa túsinikti bolý úshin, bul máselege jaýapty hakim Abaıdan izdesek, ol kisi bylaı degen: «Belgili jáýanmártilik (jaqsy adam) úsh haslat (sıpat) birlán bolar degen sıddyq (shyndyq), kárám (izgilik), ǵaqyl (danalyq) – bul úshindán sıddyq, ǵadalet bolar... Bul aıtylmysh úsh hasláttiń ıeleriniń aldy – paıǵambarlar, onan soń – áýlıeler, onan soń – hakım­der, aqyry – kámil musylmandar» (Abaı. Almaty, 1977, 197-198 b.).

Paıǵambar Alla Taǵalanyń elshisi, haq sózdi ustaýshy, haq sóz nasıhatshysy, adasqan adamzatty jónge salýshy. Kitap túsken paıǵambarlar bar, sońǵysy paıǵambarymyz – Muhammed.

Áýlıe – Alla Taǵalaǵa qul bolyp, taza musylman jolyna túsken, taqýa, jany taza adam. Qazaq topyraǵynda áýlıeler barshylyq, áýlıesiz halyq bolmaıtyny da anyq. 

Hakim – dúnıe paıdasyn sóıleýshi, anyǵynda hakim eki dúnıege de ortaq. Hakim musylman da, ózge dinde de bolýy múmkin.  «Adaspaı týra izdegen hakimder bolmasa dúnıe oıran bolar edi» deıdi Abaı (ol da sonda 201-b.). Dúnıeni tynyshtyqta, beıbitshilikte ustaý ádilettilikti, sabyrlyqty talap etpek. Osy úsh pıǵyldaǵy adamdar (paıǵambarlar, áýlıeler, hakimder) jolyn ustaýshylar kámil musylmandar, ıaǵnı tolyq adamdar.

* * *

Oılana kelsek, Abaı qazaq halqyn talaı «oırannan» aman saqtap qaldy. Abaı biz úshin «taza aýa». Taza aýa qadirin qaısymyz bilip jatyrmyz? Hakimder sabyr saqtaýshylar, olardyń isinde asyǵystyq (shaıtandyq) bolmaıdy.

Revolıýsııa paıǵambar, áýlıe degen­niń atyn atatpaı joıdy. Masqara­sy barlyq joǵary oqý ornyndaǵy stýdentterge mindetti túrde «Ǵylymı ateızm negizderi» degen pánnen dárister oqylyp, emtıhan tapsyrýlaryn qajettilik etti. Quran kitabyn qaralaǵan kezde amalsyz tyńdap qana otyratynbyz. Paıǵambarymyz Muhammed týraly neshe túrli sóz aıty­la­tyn. Qazirgi qyryq jastan asqan­dar bul aıtylyp otyrǵan jaǵdaı­dy biledi. Máseleni bilip qana qoı­maı qaısybiriniń sanalarynda sol pán­niń carqynshaǵy áli saqtalǵan. Sol za­mannyń qanshama qursaýynan shyq­qylary kelgenimen, «tusaýly attaı» qadamyn asha almaı, búgingi keı jaǵ­daıǵa sabyrsyzdyq tanytyp, keshegi ótken kúndi «áńgimelerine tuzdyq» qylyp júrgenderi de shyndyq.

* * *

Revolıýsııa kedeılerge arqa súıedi. Kedeıshilik ilim deńgeıine kóterilip nasıhattaldy. Kedeılik sana kedeıligine, sezim kedeıligine, senim kedeıligine jetkizilip, adamdar adamshylyqtan azdy, kisilikten ketti. Quran Kárimniń «Baqara» súresiniń 268-aıatynda «Shaıtan senderge kedeılikti kóldeneń tartyp, jaman isterge ıtermeleıdi, Alla Taǵala senderge zor keshirim men qaıyrymyn usynady. Allanyń raqymy mol jáne bárin bilip turady».

Shaıtan kedeılikti de, asqan baı­lyqty da maqsatyna paıdalanbaq. Baılyq dáýletke aınalmasa, ol jerge shaıtannyń uıalaǵany deı ber. Keńes ókimeti jetpis jyl boıy kedeıshilikti nasıhattap, nátıjesinde adamnyń rýhanı álemine qýys, bos keńistik qalyptastyrdy. Ol «qýystyń» maǵynasy topastyq, nadandyq. Táýelsizdikke otyz úsh jyl tolsa da, sol «qýysty» áli toltyra almaı kelemiz. Tipten keı máselede, jaǵdaıda sol qýysty toltyrýdy maqsat etip te júrgenimiz shamaly.

* * *

Sabyr degenniń oryssha dálme-dál leksıkalyq balamasyn tappadym, biraq sabyrsyzdyq týraly aıtyl­ǵan oı, ıdeıalar Reseı mádenıetinde jetkilikti. Jazýshy F.Dostoevskıı jas kezinde sosıalıstik baǵyttaǵy úıirmelerde bolyp, sonyń nátıje­sinde qýǵyndalyp, biraz jyl Semeı qalasynda turǵany belgili. Onyń 1872 jyly «Besy» degen romany jaryq kórdi. Ol «besy» (jyn) dep sabyrsyz, taǵatsyz revolıýsııaǵa, ıaǵnı qıratýǵa qumar jandardy aıtqan. Qıratý, buzý, joıý ústemdik alsa, onyń ornyna qandaı «qundylyq» ornyqpaq degen másele, sirá qalamgerdi oılantqan. Adamzat tarıhy bastalǵannan úzilmeı kele jatqan sabaqtastyq bar, ol izgilik (gýmanızm). Túsinikti tilge salsaq, adam bolyp týǵan soń, adamsha ǵumyr keshý. Adamzat sany ósip, sanasy órbigen saıyn bul másele kúrdelenip barady. Onyń ústine tehnologııa jetilip, aqparat molaıǵan saıyn adam bop ómir súrý aýyrlaı tústi. Izgilik oı, izgilik is, izgilik hareket ústem bolýy úshin ar, namys degender bolmasa, adamshylyqtan ne qalmaq?

Osynda eki máselege jurt nazaryn aýdarmaqpyn. Birinshi, orystyń «chest» degen sózi namystan góri ar degenge jaqyndaıdy. Arsyz bolýǵa quqylyq, bul ilimniń ózegi. Osy ilimdi nasıhat­ta­­saq orys adamyn sońymyz­dan ertip kete­miz deıdi; keıinirek, solaı boldy emes pe? «Qyzyldar»  sońyna ergender osy namyssyzdar, arsyzdar desek qalaı? Orys halqyn, ýkraın halqyn, qazaq halqyn taǵy da basqa halyqtardy qyzyl qanǵa bóktirgen, qyzyl qyrǵyn jasaǵandar Fedor Dostoevskıı aıtyp otyrǵan arsyzdar bolmaǵanda kimder edi?

Ekinshiden, Verhovenskıı degen Stavrogınge endi sońyna kisi ertý úshin keregi «pobolshe mrachnostı», odan basqa esh nárse qajeti joq, bul sonsha qıyn is emes deıdi. «Mrachnost» degeniń qazaqsha túsiniktemesi – has nadandyq. Nadandyq, topastyq nasıhattalsa, bolǵany sońynan aıtqanyńa kónetin, aldaǵanǵa senetin tobyr erip júre bermek, joldaǵysyn basa-kóktep, tasqyn bolmaq. Bul sabyrsyzdyqtyń eń turpaıy túri. Alda osyndaı kesepat ústemdik quratyn «Shaıtan taǵyna» otyratyn zamandy Fedor Dostoevskıı boljaı alǵan.

* * *

Abaı aıtqandaı hakim, danalar ár halyqta bar, másele – solardy tyńdaýda. «Jyndar» (besy) bılik qurǵanda, qaıdaǵy durys sóz tyńdaý? Sóz ornyna qarý alǵanda qasiret bastalmaq, sanany shaıtan bılep, jaılap alǵanda sabyrsyzdyq zamany ornamaq, Qudaı sodan saqtasyn!

Qazirgi qoǵamnyń sondaı dertiniń biri sybaılas jemqorlyq – qyzyl kózdi shaıtandyq (nápsi qumarlyq). Aqshaǵa bári satylady. Aqsha bárin taýarǵa aınaldyrady, onyń ishinde adamdar da taýarǵa aınalyp satylady. Mine, bul – jemqorlyq. Jemqorlyq bolmasa adam satylmaq emes. Sybaılas jemqorlyq degen – qııanat. Osy taqyrypqa qatysty Shákárimde bir sıýjet bar.

Sóz Shákárimniń «Naýsherýan» ańda júrip kıik atqan» segiz shýmaqtan tura­tyn qııanat mánisi týraly nasıhat óleńi týraly. Naýsherýan patsha ańda júrip bir kıik atyp alady. Et pisirip jeý úshin tuz qajet bolǵan. Patsha jaqyn jerdegi eldi mekenge bir kómekshisin tuz alyp kelýge jiberedi de, ol ketip bara jatqanda tuzdyń qunyna laıyq aqsha beredi. Qasyndaǵy ýáziri buǵan tańǵalyp «shymshym tuz bir tıynǵa tatymaıdy» deıdi. Patsha Naýsherýannyń ýázirine aıtqany: «Basshy alsa bir almany baǵa bermeı, qosshy qurtar almanyń túp-tamyryn»  deıdi.

Tártip eń aldymen basshyǵa kerek. Shákárim bul haldy bylaısha baıandaǵan:

Men alsam eldiń jalǵyz jumyrtqasyn,

Kesersiń myń taýyqtyń sender basyn

Súıte-súıte ashylyp arandaryń,

Aǵyzarsyń bul eldiń qandy jasyn.

Tártip buzý, qııanat jasaý – sabyrsyzdyq. Sabyr túbi – sary altyn, oǵan eń aldymen bılik tózimi qajet. Halyq tózedi, biraq uzaq tóze berse, bılik aza bastaýy múmkin.

* * *

Ázázil – menmenshil. Dańǵazalyq onyń ómir súrý qalpy. Ol týraly orys aqyny Mıhaıl Lermontov «Demon» degen poemasynda aıtqan. Abaı osy poemanyń on shýmaǵyn erkin aýdarǵan. О́leń «Shaıtan» dep atalyp, «Muńly shaıtan – qudaıdyń quǵan jany»  dep bastalyp, shaıtanǵa «minezdeme» bergen. Onyń perishteden ázázil shaıtanǵa ótken ózgerisin (transformasııasyn) bylaısha beınelegen:

Ol kúnde kóz jetpesti kóp kózdegen.

Túgel bilem qaıda eken dep izdegen.

Japa-jalǵyz bilimnen baq shyqpaıdy,

О́lsheýsizdiń syımasyn bir sezbegen.

Shaıtan «kóz jetpesti izdegen», ol onyń isi emes edi, «shaıtan túgel bilem» degen, ol da onyń isi emes, túgel bilýshi Alla Taǵala. Ol Alla Taǵala bilimi. I.Kanttyń aıtyp júrgen aprıorıy osy Alla Taǵala bilimi.

Shaıtan bilimdi, tipten «aqyldy», biraq ol «bilimnen baq shyǵara» almaıdy. Shaıtan «ólsheýsizdik» degennen maqurym. О́lsheýsiz bir Alla Taǵalaǵa tán, ony shaıtan qaıdan bilmek. Sóıte týra ol menmenshil, sabyrsyz onyń oıyn Abaı bylaı dep naqty ashyp bergen:

Bosaǵasy keń edi, tórde oryn tar,

Tórde jalǵyz otyrmaq oıynda bar.

Jalǵyzdyń bir táńiriniń sybaǵasy,

О́rshildikpen laǵnetke bolǵan dýshar,

– dep aıtqan sabyrsyzdyq degenimiz osy.

* * *

Abaıdyń aqyl jınap qyryqtan as­qan kezi. Sabyrsyzdyq eldi ábden jaı­laǵan. Sabyrsyz pysyqtar «atqa mingen». Jurt júdeý. Bılik – orysta. Búksheń qaqqan qazaq. Sonda Abaıdyń aıtqany:

Sabyrsyz, arsyz, erinshek,

Kórse qyzar jalmaýyz.

Sorly qazaq sol úshin,

Alty baqan ala aýyz.

Zaman portreti. Osy sózderdiń búgingi kúnge qatysy bar ma? Shákárim qajy aıt­qandaı, zaman ótken saıyn adam­nyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzy­lyp bara ma? Uıaly telefony­myzben Eýropa, Amerıka, Túrkııa, Ma­laızııa elderimen qolma-qol, aýyzba-aýyz sóıleskenimizben, solarǵa jaqyn­daı aldyq pa? Múmkin jaqyndarmyz da, másele onda da emes, adamshylyǵy­myz, qazaqtyǵymyz túzelip bara ma? Oılap ketseń, oı qushaǵynan shyǵa almaı qalasyń. Zamandy sabyrsyzdyq jaılap barady. Mundaı jaǵdaıda adamshylyq, qazaqtyǵymyz qalaı saqtalmaq?

* * *

Biz adamshylyq degendi shól dalaǵa aınaldyryp alǵanbyz. Shól dalaǵa sý qajet. Shól dalaǵa gúl aralas shóp ósýi kerek edi. Táýelsizdiktiń otyz jyly ishinde shól dalaǵa gúl aralas shóp ósirýde nendeı jemisti isterge qolymyz jetti. Rýh álemi qanattandy ma? Ata-babalar sózi kúndelikti aıtatyn maqal-mátelge aınaldy ma?

Maǵan bir orys áriptesim aıtyp edi:

– Sizderde nege Abaı, bizdegi Pýshkın sekildi emes. Biz sóz arasynda Pýshkın aıtty degendi jıi qoldanamyz, al sizder Abaı týraly jaq ashpaısyzdar?

Oılanyp qaldym. Búginde Abaı óleńderin, qara sózderin jatqa oqıtyn jastar shyǵyp keledi. Táýbe, qanaǵat.

Biraq Abaıdy ultqa tegis ustaz bolatyndaı dárejede baǵalaı almaı júrgenimiz de shyndyq. Bireý «altyn» dese, endi bireýler qolyndaǵy «baqyryn» kórsetip qalatyny sııaqty psıhologııalyq hal bary taǵy da anyq.

* * *

Dál qazirgi zamanǵa sabyr kerek. Sabyr ólim qasiretin seıiltýshi sana. «Sabyr túbi – sary altyn» degen baılamǵa qandaı jaǵdaıda da  kelgenbiz. Biraq mánsiz-maǵynasyz álde nege aldaný, joq nárseni jubanysh sanaý, kónbistikti dáripteý, ózgelerge bas ıip jalpaqtaý, jalp-jalp etip bir kóringen «jyltyrǵa» elikteý, eliniń «shylbyryn» álde kimge ustatý, eski keńes zamanynan qundylyq izdeý sekildi isterden aýlaq bolýymyz kerek.

Sabyr – azamat sanasy. Azamattyq sana. Sabyrsyzdyq – asyǵystyq. Zaman, sharýa, minez ózgermeı turmaıdy. О́zgeris degen álemdik, tipten ǵalamdyq qubylys. Sol ózgeristi tanyp bilýde, nátıjeli is, qareket etýde eń aldymen keregi sabyr sanasy. Bul turaqtylyq, beıbitshilik, jer betinde adam bop ómir súrý fılosofııasynyń sýbstansııasy. 

 

Ǵarıfolla ESIM,

akademık, jazýshy