Eýropalyq órkenıet XX ǵasyrda órge jetip, rýhanı izdenister báseńdeı berdi. Tipti «qýys keýdeler ýaqyty» atty termın týyp, adamdar tus-tustan jańa serpin kútti. Rýh jaryqshaǵyn izdedi. Osy kezeńde Mosarttyń «№ 40 sımfonııa» shyǵarmasy eńkeıgen eldiń eńsesin tikteýge edáýir úles qosty.
Shyǵarma 1788 jyldyń 31 shildesinde aıaqtalǵan. Mosart ómiriniń sońynda týyndyǵa jańa burylystar qosyp, jandandyra túsken. Eleýli shyǵarma kompozıtordyń jeke ómiri alaquıyn bolyp júrgen mezetinde týsa da, mıllıondaǵan tyńdarmanǵa rýhty áser syılady. Tipti «Boran men burqasyn» ádebı romantıkalyq qozǵalysyna yqpal etip, óner ortasynda tanymaldylyqqa ıe boldy. Týyndynyń alǵashqy bólimi «barynsha jyldam» (molto allegro) sazda oınalyp, birde melonholııalyq jeńil sarynǵa ulasady. О́ner zertteýshileri shyǵarmanyń osylaısha kúrdeli kóńil kúıdi eńserýge, ári ýaıymnan shyǵýǵa fantastıkalyq shuńǵyma ásermen dem beretinin aıtady.
Eınshteın erek týyndyǵa arnaıy eńbek arnap, baǵa bergen. Ańyz fızıktiń sózinshe, «batyrlyq hám úmitsizdik» eńbegi kókeıdegi kóp suraqtyń kúrdeli kúrmeýin sheshedi. Ári «№ 40 sımfonııa»-nyń kólem-pishimi ózgeshe, eshkimge uqsamaıdy. Al jazýshy Lev Tolstoı «Soǵys pen beıbitshilikte» keıipkerleriniń tynysyn ashýda mýzykaǵa qatysty dıalogterdi jıi qoldanǵan. Romanda ushyrasatyn santúrli pikirler arqyly jazýshynyń Mosart pen onyń shyǵarmasyna degen tereń qurmetti baıqaýǵa bolady.
Sonymen, «№ 40 sımfonııa» Eýropa rýhynyń biregeı qozǵaýshy kúshine aınaldy. Al Qurmanǵazynyń «Adaı» kúıi ulttyq rýhymyzdyń jarshysy. Alǵashqy ult-azattyq kóterilistiń alaýy tutanyp, azattyq úshin arpalys ýaqyty soqqanda arda kúı el jigerin eselegeni daýsyz. Tek bir kezeńniń urpaǵy ǵana emes, bergi neshe urpaqtyń kókeıindegi erkindik qusyn oıatyp, sana shiderin úzgeni anyq. Ahmet Jubanov «Ǵasyrlar pernesi» kitabynda eleýli boljam aıtady. «...Adaı rýy Isataı kóterilisinde kózge túsken bolatyn. Joǵaryda aıtylǵan Saǵyzdan kelip Isataıǵa qosylǵan qoldyń ishinde adaılyqtar kóp bolatyn. Bizdińshe, Qurmanǵazy Adaı rýy atyn jalpylama uǵymda alyp, erkindik súıgen eliniń qaıtpas kúshine arnap shyǵarǵan bolý kerek». «Adaı» – tutas qazaq ultynyń ar-namysyn, azattyq qumarlyǵyn, bodandyqqa baǵynbas qaısarlyǵyn, eńkeımes rýhyn beıneler biregeı týyndy. Keıde tas tirlik tutqasy jaǵadan alǵanda, ózimizge oralý úshin dúleı kúıdi tyńdap, rýh shaqyratynymyz bar. Jumeken aqyn «Qurmanǵazy. Adaı» jyrynda kúıdiń ózi bolyp sóılegen, til bitirgen.
Eki ishek: biri bostaý, qatty biri,
bes saýsaq beretindeı at dúbirin.
Qúıshiniń qatty ishekte qaıraty ósip,
ekinshi bostaý ishekte aqty muńy.
Kók ala dúrmek bolyp aǵady aǵys,
shańqyldap shyqty bıik shaǵala-qus.
Eń sońǵy jarmasqanyń julynǵandaı
qaraısyń jantalasa jaǵaǵa alys...
Baqsaq, qos kompozıtor – Qurmanǵazy men Mosarttyń ómir soqpaǵy ońaıǵa túspegen. Tarıhtan belgili, Mosartty qalyń dushpany antalap, qyzylkóz Salerı qyzǵanyshtyń qyzyl ıtin qosyp tálkek etken. Aqyry nebári 35 jasynda jasyryn berilgen ý sebebinen qyrshyn ǵumyr úzilgen desedi. Al Qurmanǵazynyń attyń jalynda, atannyń qomynda ótken zobalańǵa toly ǵumyry kúı ataýlarynan-aq belgili. «Kisen ashqan», «Túrmeden qashqan», «Qaıran sheshem» kúıleri taǵdyrdyń túrli taqsireti tusynda týǵan shemen-sherge toly týyndylar.
Eki tulǵa, máńgilikke bettegen eki shyǵarma. Bul atam zamanǵy órkenıetter úndestiginiń bir jurnaǵy ǵana.