Sıfrlyq dáýirdiń synaǵy

Nátıjeniń joly aýyr

Qoǵamda «Zań men tártip» ıdeo­logııasyn ilgeriletý, halyq arasynda zańǵa baǵynatyn minez-qulyq qalyptastyrý dáıekti túrde jalǵasyp jatyr. Esesine elde qylmystyq ahýal túzeldi. Byltyr osy kezeńde 82 573 jaǵdaı tirkelse, bıyl bul 76 512 derekke azaıypty.

Internet alaıaqtyq pen esirtki máselesimen de kúres qarqy­ny kúsheıtildi. Elimizde Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy negizinde qaýip-qaterdi erte anyqtaý jáne aldyn alý jumystary turaqty júrgizilip otyr. Múddeli organ­dardyń birlese jumys isteýiniń arqasynda ázirge 61 kıbertop áshkerelenip, 217 «dropper» qylmystyq jaýapqa tartyldy. Ǵalamtordy kezgen 88 myń esirtki dúkeniniń shottary jabyldy.

IIM Kıberqylmysqa qarsy is-qımyl departamenti men Ulttyq bank birlese «Antı­frod ortalyǵy» júıesi arqyly 2,5 mlrd teńgeni buǵattady. Budan bólek, baılanys operator­lary­nyń kómegimen 67 mln jal­ǵan qońyraýǵa shekteý qoıyldy. Jyl bastalǵaly kıberqylmys ja­saǵan 900-ge jýyq adam qylmys­tyq jaýapkershilikke tartyldy. Biraq naqty nátıjege qol jetkizdik deý­ge áli erte.

Sebebi respýblıka kóleminde alaıaq­tarǵa jem bolǵandar sany artyp barady. О́tken jeti aıdyń ózinde osyndaı 13 800 derek tirkelgen. Turǵyndardyń shyǵyny mıllıondap emes, mıllıardtap sanalady. Bir ǵana Aqmola oblysynda ınternet alaıaqtyq kórsetkishi 50%-ǵa ósip ketken.

– Bıyl qańtar-shilde araly­ǵynda oblysta qylmystyq ah­ýal ózgerdi. 7 aıda quqyq qorǵaý organdaryna 70 038 ótinish pen habarlama tústi. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 15,3%-ǵa kóp. 4 myńǵa jýyq qylmystyq quqyqbuzýshylyq tirkeldi.

Oblysta ınternet alaıaq­tyq beleń alyp tur. Onsyz da aılyǵy shaılyǵynan asa almaı jatqan halyqty ákkiler qaryz­ǵa belshesinen batyryp otyr. Osy oraıda qyrkúıekten bastap bank kartalary men tólem qural­daryn úshinshi tulǵalarǵa zań­syz berý, ıaǵnı «dropperlik» úshin qyl­mystyq jaýapkershilik engizi­letini qýantady, deıdi Bas prokýra­týranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıteti Aqmola oblys­tyq departamenti basshysy­nyń mindetin atqarýshy Aqyl Qarpyqbaev.

Jaqynda shilde aıynda Instagram áleýmettik jelisi arqyly turǵyndardy ońaı ári jyldam paıdaǵa keneltemin degen jalǵan ýádelermen aldap kelgen eki adamnan quralǵan top ustalyp, ýaqytsha ustaý ızolıatoryna qamalǵan edi. Tergeý barysynda kúdiktilerdiń 20-ǵa jýyq alaıaqtyq derekke qatysy bary anyqtaldy. Sonymen qatar ınternetke jalǵan avtokólik satý týraly habarlandyrýlar ornalas­tyryp, azamattardy aldaǵandar qolǵa tústi. Bul is boıynsha tergeý amaldary aıaqtalyp, materıaldar sotqa joldandy.

Oǵan qosa, sáýir aıynda el tur­ǵyndarynyń jeke derekterin zańsyz ıemdenip, olardy úshinshi tulǵalardyń atynan túrli jarnama agenttikterinde tirkelý úshin paıdalanǵan Astana turǵynyna qatysty tergeý júrip jatyr. Alaıaqtyq jolmen tapqan qara­jatty kúdikti krıptovalıýtaǵa aınaldyryp otyrǵan. Qazir oǵan qatysty úıqamaq túrindegi bultartpaý sharasy qoldanylyp, onyń elimizdiń basqa da óńirlerinde tirkelgen 18 alaıaqtyq derekke qatysy bary anyqtaldy.

Bas prokýratýra men Qarjy­lyq monıtorıng agenttiginiń qyzmetkerleri elimizdiń Birikken Arab Ámirlikterindegi elshiligi­niń kómegimen krıptovalıýtamen zańsyz saýda jasaǵany úshin izdestirýdegi otandasymyzdy Dýbaıdan ekstradısııalady. Kúdikti 2022–2024 jyldar aralyǵynda tıisti lısenzııasyz «Binance» krıptobırjasynyń platformasynda jeke tulǵalar úshin sıfrlyq aktıvterdi satyp alý, satý jáne aıyrbastaýdy júzege asyryp, 400 mln teńge somasynda zańsyz tabys tapqan.

Dýbaıda ustalǵan ol Bas prokýratýranyń suraýy boıynsha elge jetkizildi.

Alaıaqtarǵa ne isteýge bolady?

Mamandardyń sózine súıensek, halyqtyń kópshiligi áli kúnge deıin áleýmettik jelilerdegi, telefonyndaǵy jeke derekterdi qorǵaý joldaryn bile bermeıdi. Saldarynan alaıaqtardyń kezekti qurbany bolady. Bıyl jarty jylda ınternet alaıaqtar otandastarymyzdyń 25 mlrd teń­gesin urlaǵan. Onyń tek 1 mıl­lıardqa jýyǵy ǵana ıelerine qaıtaryldy. Eń ókinishtisi de – osy. Qylmystardyń ary ketse 26 pa­ıyzy ǵana ashylady eken. О́ıtkeni shetelderde otyryp, alystan arbalaıtyndarǵa tusaý salý qıyn.

– Qazirgi tańda alaıaqtar WhatsApp, Instagram sııaqty áleýmettik jelileri men messend­jerlerin, OLX, Kolesa.kz, Krisha.kz syndy onlaın saýda platformalaryn belsendi paıdalanyp jatyr. Olar ártúrli syltaýmen sizden aqsha suraýy múmkin. Máselen, taýar nemese qyzmet úshin aldyn ala tólem suraý, ınvestısııaǵa tartý, syılyq nemese jeńildik ýáde etý sııaqty túrli aıla-tásilder arqyly sizdi aldaýy múmkin. Eshqashan bank kartańyzdyń derekterin, JSN, SMS-kodtardy nemese basqa da jeke málimetterińizdi eshkimge aıtpańyz. Polısııa, UQK, bank qyzmetkerleri eshqashan telefon arqyly sizden jeke derek­ter suramaıdy jáne aqsha talap etpeıdi, – deıdi Aqtóbe oblys­tyq polısııa departamenti Kıber­qylmysqa qarsy basqar­masynyń jedel ýákili Jánibek Shaǵyrov.

Budan bólek qazir qanatqaqty rejimde Qylmystyq qaýipter men qoǵamdyq qaýipsizdik táýekelderin boljaý ortalyǵy quryldy.

Qylmyspen kúrestegi serpin

Jalpy, qazir elimizde túrli quqyqbuzýshylyqqa qarsy kúreste udaıy IT sheshimder qoldanylyp júr. Máselen, alaıaqtarmen kúreste «Antıfrod ortalyǵy» júıesinen bólek otandyq «KazDream» jáne «Seven Hills of Kazakhstan» kompanııalary ázirlegen arnaıy baǵdarlamalyq keshender keńi­nen paıdalanylady. Odan bólek, «Sıfrlyq qadaǵalaý» ATJ biryńǵaı platformasyna mem­lekettik organdar men HQKO-lardyń derekter bazasy birik­tirilgen. Oǵan 3 myń kóshe kamera­lary qosylǵan. Prokýratýra organ­darynyń alǵashqy jeti aı­daǵy esebine ıek artsaq, nátı­je­sinde qoǵamdyq oryndarda tártip buzý­shylyq 23 121-den 21 269-ǵa deıin, kóshelerde 11 035-ten 10 272-ge deıin tómendegen eken.

– Sıfrlyq quraldar adamdardy izdestirýde de jıi qoldanylady. Endi ol probasııalyq baqylaý­da paıdalanyla bastady. Osydan keıin 2 547 azamatty qylmystyq ortaǵa negizsiz tartýǵa jol berilmedi. Azaptaý faktileri úsh esege qysqardy. Sottalǵan 81 adamnyń jaǵdaıy jaqsardy. Tergeý organdarynyń 12 myńnan asa zańsyz sheshiminiń kúshi jo­ıyldy. Áleýmettik-ekonomıka­lyq salada da quqyqtyq tártip­ti qamtamasyz etý boıynsha júıeli qadaǵalaý quryldy. Onyń negizinde 2 mıllıonnan astam otandasymyzdyń áleýmettik quqyqtary qalpyna keltirildi. Prokýrorlar áleýmettik turǵyn úıdi bólý tájirıbesin qaıta qaraýǵa qol jetkizdi. Nátıjesinde, 529 jetim bala páterge ıe boldy, taǵy 409-y kezekke turdy. Barlyq buzýshylyq boıynsha qadaǵalaý aktisi engizilip, 4,5 myń balanyń quqyǵy qorǵaldy, – deıdi Bas prokýror Berik Asylov.

Taǵy bir mańyzdy aspekt – balyq sharýashylyǵyndaǵy qylmystyq shemalar ashyldy. Ońtústik jáne shyǵys óńirlerde zańsyz jolmen balyq aýlaý jáne ony zańdastyrý faktileri anyqtaldy. Investısııalyq jobalardy qoldaý barysynda 822 (2023 jyldan bastap – 1522) ınvestorǵa kómek kórsetildi. Olardyń ınvestısııa mólsheri – 8,3 trln teńgeni qurady. Jalpy, qabyldanǵan sharalar ondaǵan myń jumys ornyn qurýǵa jáne saqtaýǵa yqpal etti.

Áleýmettik baǵdarlamalardy tabysty júzege asyrý úshin de bıýdjetti tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etý mańyzdy. Bıyl Aktıvterdi qaıtarý komıteti 354 mlrd teńgeden astam qarjyny qaıtardy. Ol 400-den astam áleýmettik nysannyń qurylysyna jumsalyp jatyr.

Jalpy, prokýratýranyń jymqyrylǵan aktıvterdi qaı­tarý, tergep-tekserilgen qyl­mystyq ister boıynsha zalal, áleýmettik-ekonomıkalyq sala­daǵy jáne atqarýshylyq is júr­gizýdegi qadaǵalaý aktileri bo­ıynsha bıýdjetke 716 mlrd teńge óteldi. Budan bólek, memlekettik satyp alý salasynda 109 mlrd teńgeniń yqtımal shyǵyndaryna jol berilmedi.

Aıta keteıik, halyqaralyq yntymaqtastyq salasynda 3 keli­sim ratıfıkasııalandy. Sondaı-aq bıyl maýsymda Eýropa Keńesiniń mınıstrler komıteti elimizdiń Qylmystyq ister bo­ıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly konvensııasyna qosylý týraly ótinimin biraýyzdan qol­dady. Bul – Eýropanyń 46 mem­leketinen qylmystyq ister bo­ıynsha dáleldemelerdi alýǵa múmkindik beredi.