Geologııalyq barlaý derekterine súıensek, elde 3 trln tekshe metrden astam gaz qory bar. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýda gaz máselesine toqtalyp, «Byltyr birqatar gaz kenishi ıgerile bastady. Sondaı-aq jylyna jalpy kólemi bir mıllıard tekshe metr gaz óndiretin jańa ken oryndaryn ıgerý josparlanyp otyr. Ázirge bul jobalar tolyq iske qosylǵan joq. Sondyqtan gazdy ishki naryqqa tıimdi bólý qajet. Jylý elektr ortalyqtaryn jáne qarapaıym tutynýshylardy kómir ornyna gaz jaǵýǵa kóshirý jumysyn baıyppen júzege asyrǵan jón», degen edi. Prezıdent sondaı-aq Úkimetke Jańaózen, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaqtaǵy gaz óńdeý kásiporyndarynyń qurylysyn tezdetýdi tapsyrdy.
Taýarlyq gaz resýrsy 5,5 mlrd tekshe metrge artady
Byltyr birqatar gaz ken oryndary paıdalanýǵa berildi. Odan bólek, jalpy óndirý kólemi jylyna 1 mlrd tekshe metr bolatyn jańa gaz ken oryndaryn ıgerý josparlanyp otyr.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı eki jyl buryn Anabaı, Shyǵys О́riktaý men Rojkov ken oryndary ónerkásiptik ıgerýge engizildi. Bul ken oryndary taýarlyq gaz óndirisiniń kólemin jylyna 1 mlrd tekshe metrge ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Ken ornynyń shıki gazy Chınarda jumys istep turǵan gaz óńdeý zaýytyna jetkiziledi. Sondaı-aq Batys Prorva, Qalamqas, О́riktaý ortalyq ken oryndaryn aldaǵy 2026 men 2027 jyldary iske qosý úshin jumys qaýyrt júrgizilip jatyr», deıdi Energetıka mınıstrligi Gaz ónerkásibi departamenti dırektorynyń orynbasary Erjan Qoshqarov.
Onyń aıtýynsha, bul ken oryndarynyń shıki gazy Borankól zaýyty, QazGО́Z jáne Jańajol zaýytyndaǵy jumys istep turǵan gaz óńdeý qondyrǵylaryna aparylady. Sonymen qatar Qashaǵan ken ornynda qýattylyǵy jylyna 1 mlrd tekshe metr gaz óńdeý zaýytyn salý jobasy qolǵa alyndy. Ol kelesi jyly támamdalady dep josparlanǵan. Qashaǵan ken ornynyń áleýetin eskere otyryp, qaıta óńdeý kólemi jylyna 2,5 mlrd tekshe metr gaz óńdeý zaýytynyń qurylysy kelisiledi, ony 2030 jylǵa deıin aıaqtaý josparlanyp otyr. Eki jobany iske asyrý úshin Qatar ınvestorlary tartylǵan.
«Sondaı-aq búginde qýattylyǵy jylyna 4 mlrd tekshe metrge deıingi gaz óńdeý zaýytyn salý jobasyn iske asyrý boıynsha jumys júrgizilip jatyr, onyń aıaqtalý merzimi – 2028 jyl. Mańǵystaý oblysynda qýattylyǵy jylyna 0,9 mlrd tekshe metr bolatyn QazGО́Z zaýytynyń qurylysy bastaldy. Paıdalanýǵa berý 2027 jyldyń aqpan aıyna josparlanyp otyr. Osy jobalardy iske asyrý eldiń taýarlyq gazynyń resýrstyq bazasyn jylyna shamamen 5,5 mlrd tekshe metrge ulǵaıtýǵa múmkindik beredi», dedi E.Jetpisuly.
Tómen baǵa tórge shyǵarmaıdy
Prezıdent Úkimetke Jańaózen, Qashaǵan men Qarashyǵanaqta gaz óńdeý kásiporyndarynyń qurylysyn jedeldetýdi júktegeni málim. Qysqa merzimde oǵan kóńilge qonymdy tarıfter men kóterme baǵalar belgilep, ınvestısııany qaıtarýǵa baǵyttalǵan pármendi yntalandyrý sharalary da engizilýi qajet ekenin tapsyrdy. Úkimettiń Prezıdent alǵa qoıǵan mindetter sheńberinde júrgizilip jatqan jumysy bıyl bekitilgen «Gaz salasyn damytýdyń 2029 jylǵa deıingi keshendi josparymen» úılestirildi.
«Nege osy ýaqytqa deıin elimizde gaz salasy damymady? Sebebi bizde naryqtaǵy gaz baǵasy óte tómen. Qazir gazdy tek Qytaıǵa ǵana eksporttaı alamyz. Qytaı 1 000 tekshe metr gazdy bar-joǵy 240 dollarǵa satyp alady. Al jergilikti baǵa odan 5 esedeı tómen. Ol baǵa óńirler ereksheligine baılanysty shamaly qubylýy yqtımal. Sondyqtan úlken Qashaǵan men Qarashyǵanaq jobasy gaz óndiretin zaýyttar salmaı otyr. Eger olar gaz óńdeý zaýytyn salsa, «QazaqGaz» UK ony ózi usynǵan baǵamen satyp alýǵa quqyly. Ondaı tómen baǵa ınvestorlardy qanaǵattandyrmaıdy. Sebebi olar salǵan aqshasyn paıyzben qaıta óndirip ala almaıdy. Sondyqtan ınvestor gazdy qaıta óńdeýge qulyqty emes. Osy jaǵdaılarǵa qatysty gaz salasy elimizde damymaı kele jatyr», dedi munaı-gaz salasy boıynsha sarapshy Nurlan Jumaǵulov.
Dese de, Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha iri gaz óńdeý zaýyttarynyń qurylysy jandandy. Joǵaryda aıtylǵan Qashaǵan men Qarashyǵanaqta qurylysy júrip jatqan iri gaz óńdeý kásiporyndarynan bólek Jańaózende qýattylyǵy jylyna 900 mln tekshe metr jańa GО́Z qurylysy bastaldy. Sonymen qatar bıyl mamyrda «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıstraldyq gaz qubyrynyń ekinshi jelisinde qurylys-montajdaý jumystary bastaldy. Bul ońtústik óńirdegi energetıkalyq qaýipsizdik pen tranzıttik áleýetti aıtarlyqtaı nyǵaıtady. «QazaqGaz» UK basqarma tóraǵasynyń jańa jobalar boıynsha orynbasary Batyrjan Tergeýsizov taıaýda Qashaǵandaǵy qýaty 1 mlrd tekshe metr gaz óńdeý zaýytynyń qurylys barysyna ınspeksııa jasady.
Búginde qurylys alańyna 1 900-ge jýyq adam, 370 tehnıka jumyldyrylǵan. Basty nazar ónerkásiptik jáne órt sóndirýdi qamtamasyz etý men túngi ýaqyttaǵy jumysty uıymdastyrýǵa aýdarylǵan. Túngi aýysymǵa 105 jumysshy tartylǵan. Negizi, «QazaqGaz» qurylystyń barlyq kezeńinde jobanyń iske asyrylý barysyna turaqty ári júıeli monıtorıng júrgizedi. Búginde eldi gazdandyrý deńgeıi 62,4%-dy quraıdy. Bul 20,2 mln halyqtyń 12,6 mln-na gazǵa qol jetkizýge múmkindik beredi. Byltyr 4 000 shaqyrymnan astam gaz qubyry salynyp, 93 joba júzege asty. Bıyl 300 myńnan astam adamdy gazǵa qosyp, taǵy 77 jobany aıaqtaý josparlanǵan.
«Gaz zaýyttaryn salý isi azdap tejelýi yqtımal. Sebebi gaz tapshy, artyq gaz ishki qajetti áreń jabady. Mysaly, Túrkistan oblysyna ınvestorlar kelip, «sement zaýytyn salamyz, bizge gaz berińizder» dese, memleket olarǵa gazdy ishki baǵamen bermeıdi. Gazdy eksporttyq baǵamen satyp alyńdar dep usynady. Sodan kelisim qanaǵattandyrmaǵan ınvestorlar keri qaıtyp ketedi», deıdi N.Jumaǵulov.
Memleket pen ınvestor múddesi qalaı toǵysady?
Sarapshy pikirine qulaq túrsek gaz salasynyń damýyn yntalandyrý úshin baǵany qymbattatý kerek. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta gaz baǵasy 33 paıyzǵa deıin kóterilmek. Qysqasy, keleshekte arzan gaz bolmaıdy. Sebebi salaǵa ınvestorlar kelmeı otyr. Sonyń saldarynan ekonomıkaǵa tejeý bolyp otyr. Osy jaǵdaıǵa qaraǵanda gaz baǵasy birtindep óse beretin syńaıly. Al memleket turmysy tómen otbasylardyń hal-jaǵdaıyn oılap, olar úshin arnaıy áleýmettik ámııan júıesin engizip jatyr.
Gaz óńdeýdi kúsheıtý arqyly elimiz qosylǵan qundy ónim (metan, etan, propan-býtan, tehnıkalyq gazdar) eksportyn arttyra alady. Qazir halyqtyń turmystyq tutynýynan bólek, energetıka, hımııa ónerkásibi men kólik sektory gazǵa aıryqsha táýeldi. Gazdy tereń óńdeý arqyly plastmassa, tyńaıtqysh, polımer ónimderi óndirisin jolǵa qoıýǵa múmkindik bar. Bularmen qatar, gaz óńdeý – munaıǵa qaraǵanda ekologııalyq turǵydan taza ári tıimdi. Kómirden gazǵa kóshý elimizdiń «jasyl ekonomıka» strategııasyna saı keledi.
Jalpy alǵanda, munaı-gaz sektorynda ınvestorlar múddesi men ulttyq qaýipsizdik múddesi toǵysyp jatyr. Sheteldik kompanııalar kóbine shıkizatty eksportqa baǵyttaýǵa múddeli. Al memleket úshin basymdyq – ishki naryqty qoljetimdi gazben qamtamasyz etý men gaz hımııasyn damytý. Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, 2030 jylǵa qaraı elde gaz tutyný kólemi qazirgi deńgeıden shamamen 40%-ǵa ósedi.
Gaz óńdeý kásiporyndary – el ekonomıkasynyń strategııalyq tiregi. Aldaǵy onjyldyqta jańa zaýyttar salý, eski óndiristerdi jańǵyrtý, gaz-hımııa salasyn damytý – eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń basty sharty bolmaq. Alda múmkindikter mol, biraq ony iske asyrý úshin memleket pen ınvestorlardyń ortaq múddesi qajet. Sonda ǵana elimiz shıkizat eksportynan daıyn ónim óndirýge qaraı qadam jasaı alady.