2025 jylǵy 25 tamyzda Almatyda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentiniń janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty (QSZI) «KISI GPS: GYLYM. PIKIR. SAYASAT» ulttyq saraptamalyq alańynyń otyrysyn ótkizdi. Otyrys Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynyń 30 jyldyǵyna arnaldy, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Is-shara barysynda Ata zańnyń eldiń saıası jańǵyrýyndaǵy jáne demokratııalyq ınstıtýttardy nyǵaıtýdaǵy mańyzy talqylandy. Ásirese 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformaǵa erekshe nazar aýdaryldy. Onyń nátıjesinde Konstıtýsııanyń úshten biri jańartylyp, Parlament pen máslıhattardyń ókilettikteri keńeıtildi, Konstıtýsııalyq Sot quryldy, sondaı-aq Prezıdent ókilettigi bir merzimmen shekteldi. Bul ózgerister qazaqstandyq memlekettiliktiń jáne saıası júıeniń damýynyń mańyzdy belesi boldy.
Shara barysynda QSZI dırektorynyń orynbasary Alýa Joldybalına Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty aǵymdaǵy jyldyń 11 shildesi men 12 tamyzy aralyǵynda halyq arasynda júrgizilgen jappaı saýalnama nátıjelerin jarııa etti. Saýalnamaǵa 17 oblys pen respýblıkalyq mańyzy bar qalalar – Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynan 18 jastan asqan respondentter qatysty. Irikteý kólemi 8000 respondentti quraıdy.
Áleýmettanýlyq saýalnamaǵa sáıkes respondentterdiń 76,3 paıyzy elimizdiń Konstıtýsııasynyń mazmunymen jáne negizgi erejelerimen tanys. Jas ereksheligine qaraı jastar Konstıtýsııanyń mazmunynan kóbirek habardar ekenin aıta ketken jón. Osylaısha, 18-29 jas aralyǵyndaǵy respondentterdiń 79,1%-y Konstıtýsııany jaqsy biledi/oqydy nemese jalpy túsinikke ıe. Odan keıingi toptarda kórsetkish kelesideı: 30-45 jas (77,5%) jáne 46-60 jas (74,9%). 61 jastan joǵary (72,5%) egde jas tobynda kórsetkish salystyrmaly túrde tómen.
Saýalnama nátıjeleri qazaqstandyqtardyń saıası ózgerister men reformalardy jiti baqylaıtynyn kórsetti. Azamattar olardy zań ústemdigin nyǵaıtý jolyndaǵy mańyzdy qadamdar retinde qabyldaıdy. 2022 jylǵy konstıtýsııalyq ózgerister qoǵam úshin mańyzdy boldy, bul azamattardyń osy reformalardyń negizgi nátıjeleri týraly habardar bolýynyń joǵary deńgeıimen rastalady. Osylaısha, usynylǵan 15 bastamanyń ishinde qazaqstandyqtar úshin eń mańyzdy úshtikke mynalar kirdi:
1. Prezıdenttik ókilettikti bir rettik 7 jylǵa ózgertý – 34,7%.
2. Jer, onyń qoınaýy jáne basqa da tabıǵı resýrstar halyqtyń aıryqsha menshigi degen normanyń bekitilýi – 27,8%.
3. Konstıtýsııalyq sotty qurý – 23,9%.
Respondentter kelesideı normalardy da eske aldy:
— Májilistiń sanyn 98 depýtatqa deıin qysqartý (14,6%),
— ólim jazasyn tolyǵymen alyp tastaý (13,4%),
— Prezıdentke, Konstıtýsııalyq Sottyń tóraǵalary men múshelerine, Ortalyq saılaý komıssııasyna, Joǵarǵy esep palatasyna saıası partııalarǵa múshelikke shekteýler engizý (13%);
— Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstıtýsııalyq mártebe berý (10,3%),
— Parlament Májilisiniń ókilettigi men mártebesin kúsheıtý (9,7%)
— partııalyq tizimderge jáne mandattardy bólý kezinde áıelderge, jastarǵa jáne múgedekterge 30% kvota engizý (9,5%).
Osy bastamalardy is júzinde iske asyrý turǵysynda «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasyn atap ótken jón, oǵan sáıkes Ulttyq qordyń jyldyq ınvestısııalyq kirisiniń 50%-y 18 jasqa deıingi balalardyń jınaq shottaryna aýdarylady. Bul ulttyq baǵdarlama «Ádiletti Qazaqstan» qaǵıdattaryna sáıkes tabıǵı resýrstardan túsetin tabysty qaıta bólý arqyly óskeleń urpaqtyń turaqty bolashaǵyn nyǵaıtýǵa jáne qamtamasyz etýge arnalǵan.
Jalpy, zertteý nátıjeleri azamattardyń joǵary habardar bolýyn da, 2022 jylǵy konstıtýsııalyq ózgeristerdi qoǵamnyń maquldaǵanyn kórsetedi.
Úsh jyldan keıin azamattar konstıtýsııalyq reformalardyń mańyzdylyǵyn jáne olardyń kúndelikti ómirindegi oń áserin atap ótedi. Sonyń nátıjesinde elimizde júrgizilip jatqan reformalar qazaqstandyqtardyń kópshiligi úshin joǵary qundylyqqa ıe. Júzege asyrylyp jatqan reformalar «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń tıimdiligin kórsete otyryp, halyqtyń búgingi suranysyna jaýap beredi.
Qatysýshylar reformalardyń tabysty júzege asýy qoǵamnyń keń qoldaýy men olardyń mánin durys túsinýsiz múmkin emestigin atap ótti. Osy oraıda quqyqtyq mádenıetti qalyptastyrý jáne Konstıtýsııany memlekettik qurylymnyń negizi ári azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kepili retinde keńinen nasıhattaý basty basymdyq retinde belgilendi.
KISI GPS jumysyna QR Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń Almaty qalasyndaǵy fılıalynyń dırektory Aınur Idrısova, QR ǴJBM ǴK Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Ermek Toqtarov, QR UǴA Bilim jáne qoǵamdyq damý ǵylymdary ortalyǵynyń jetekshisi Jeńisbek Tólen jáne basqa da sarapshylar qatysty.
Otyrysta Konstıtýsııanyń rólin nyǵaıtý, onyń qaǵıdattaryn talqylaýǵa azamattardyń qatysýyn keńeıtý jáne bul qundylyqtardy kúndelikti ómirge sińirý – eldegi demokratııany ornyqty damytýdyń basty sharttary ekeni atap ótildi.