Qazaqstandyq ǵalymdar

sheteldik atom energetıkterimen birlesip eńbek etýde Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyq (UIаO) 20 jyl ishinde aýqymdy jumystar atqaryp, kóptegen kommersııalyq jáne ǵylymı jobalardy júzege asyrdy. Bul jóninde UIаO bas dırektory, ǵalym Erlan Batyrbekov arnaıy baspasóz máslıhatynda málimdedi.  Onyń aıtýynsha, eń birinshi qolǵa alynyp, áli kúnge deıin mańyzyn joımaı kele jatqan jobanyń biri – Elbasynyń tapsyrmasymen ıadrolyq atom qarýyn taratpaý jáne múlde qoldanbaý jobasy. Osyǵan oraı, táýelsizdik jyldary qazaqstandyqtar Semeı synaq polıgony jeriniń ınfraqurylymyn taratý jumystaryn 20 jyl boıy japondyq áriptesterimen birlesip atqardy. – 2014 jyldyń qyrkúıek aıynda osy polıgon jer­lerin zertteýge oraı  20 jyldyq jumysymyzdy rettep, qorytyndylaý úshin japondyq áriptesterimizben kezdestik. Kezdesý barysynda «Kormed» degen jańa jobaǵa qol qoıdyq, – dep túsindirdi Erlan Batyrbekov. – Bul joba boıynsha, beton jabyndynyń reaktordyń belsendi tusyna tótep bere alatyndaı tózim­diligin zertteımiz jáne ys­tyqqa erip balqıtyn tuspen ózara áreketin qarastyramyz. Biz muny «Fýkýsıma» AES-inde  bolǵan apattan keıin, qaýipsizdikti aldyn ala qam­tamasyz etýdi naqtylaý úshin qolǵa alyp otyrmyz. Bas dırektordyń aıtýynsha, qazaqstandyq atom energetıkteri «Saıga» jobasy boıynsha fransýzdarmen birlesip jumys isteýde. Munda joǵary jyldamdyqtaǵy neıtrondy reaktorlardyń qaýipsizdigi qarastyrylýda. Fransýzdarmen birlesip  qarastyrylyp jatqan taǵy bir jobanyń biri – reaktorlardyń basqa da tıimdi túrlerin ıgerip, qoldanysqa shyǵarý, osy arqyly álemdik ǵylymdy bir qadam bolsa da ilgeriletý. Sondaı-aq, UIаO jaqynda AQSh-tyń «Aragon» ulttyq zerthanasymen birlesip, reaktorlardaǵy otynnyń qura­myn aralastyrý jónindegi zertteý jumystaryn da bastap ketipti. Bul joba aıasynda UIаO ǵalymdary reseıliktermen birlesip, úsh ret tájirıbelik jumystar ótkizgen. Qa­zaq­standyq ǵa­lymdar AES-ti damytýda ózge de sheteldik ǵalymdarmen birlesip, tyń jumystardy qolǵa alyp jatyr eken. Degenmen, kýrchatovtyq ǵalym­dar Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha Semeı synaq polıgony alańynyń radıo­ekologııalyq tazalyǵyn jaq­sartýdy basty mindetimiz dep túsinedi. Jaqynda eń kúshti atom jarylystary ja­salǵan tustar zerttelgen. Onyń ishinde ázirshe adamdar barýǵa bolmaıtyn jerler naqty anyqtalypty. – Táýelsizdik jyldary biz polıgonnyń 6 myń shar­shy shaqyrym aýmaǵyn tolyq zerttedik, – deıdi E.Batyrbekov. – Qolymyzda soltústik, batys, shyǵys aı­maq­tar boıynsha jasalǵan zertteý qorytyndylary bar. Keıbir jerler aýyl sharýashylyǵyna paıdalanýǵa ótken, olardaǵy qaýipke oraı, ondaı radıasııalyq jer­lerdi keri qaıtarý kerek. Al keıbir tustar taza, bos jatyr, ony, kerisinshe, sharýa­shylyqqa bergen jón. Jáne aıta keter bir másele, jaqynda «EKSPO-2017» UK» AQ bas­shylyǵymen júzdestim. Kórmege biz Tokmaktaǵy reak­­tor jumysynyń úlgi­sin usynamyz. Mine, osy reaktor bolashaqtyń energııa­synyń naǵyz kózi bolyp tabylatyndyqtan, aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy energetıka salasy keńinen damıtyn bolady.  Raýshan NUǴMANBEKOVA. SEMEI. Sýretti túsirgen avtor.