Ermuhannyń «sońǵy shaıqasy»

Birtýar tarıhshymyz Ermuhan Bekmahanovtyń bıyl júz jyldyq mereıtoıy. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jospary boıynsha elimizdiń joǵary oqý oryndary atap ótetin bolady. Qazaqstannyń tarıhyn jazý isinde ǵylymı jáne azamattyq erlik jasap, sol úshin ultshyl atanyp, túrme azabyn tartqan, nebári elý jyl ǵumyr súrip opat bolǵan kúreskerdiń kúlli ómiri úlgige toly. Solardyń biri – tómende baıandalatyn shytyrmandy oqıǵa. Biz sony ǵalym ǵumyryn aıshyqtaýda kóp jyldar boıy eńbektenip, «Noqtalanǵan tarıhshy» ǵumyrnamasyn eki tilde birdeı 2010 jyly jarııalaǵan M. Sársekeniń E.Bekmahanov týraly kezekti hıkaıatyn jarııalap otyrmyz. 1957 jyldyń alǵashqy aıy. QazMÝ-dyń májilis zalynda ǵy­lymı keńes músheleri bas qosyp, jankúıerler de sol kúni molyraq jınalǵan. О́ıtkeni, KSRO tarı­hy kafedrasynyń assıstenti R.F.Smırnova Qazaqstan tarıhy ta­qyrybynan kandıdattyq dısserta­sııa qorǵamaq. Úmitkerdiń ǵylymı jetekshisi – tarıh ǵy­lymynyń doktory, professor A.Álıev Dnepropetrovsk qalasy­nan L.I.Brejnevtiń arnaıy shaqy­rýymen Almatyǵa qonys aýdarǵan, áskerı bir bólimde bolǵan maıdanger dosy. Bul oqıǵany biz sol jyly QazMÝ-dyń tarıh fakýltetiniń 5-shi kýrsynda oqyǵan Sadybaı Isaevtyń esteligi boıynsha baıandaımyz. Es­telik ıesi bir top joldas­tarymen ózderine semınar sabaǵyn ótkizgen oqytýshyǵa jankúıer retinde ári «dıssertasııa qorǵaý qalaı júre­tinin qyzyqtaý úshin» májiliske bastan-aıaq qatysqan. Dıssertanttyń tujyrymdy baıandamasynan soń talqylaý bastalady. Jurttyń aldy bolyp sóz alǵan qorǵaýshynyń jetekshisi shákirtiniń izdengishtigin, daryndylyǵyn, myna jumysymen Qazaqstan tarıhyn tereńirek tanýǵa úles qosatyndyǵyn barynsha bıpazdap sıpattady. Res­mı opponentter de dıssertant eńbegin ońdy baǵalaǵan lebiz bildiredi. Qaısybir sheshenderdiń málimdeýinde R.Smırnovanyń jetekshisi A.Álıev óz shákirtiniń izdengish qabiletin qapysyz ashqan-mys, sol úshin de bilgir professorǵa rahmet aıtýymyz kerek desedi... Sypyra madaq shekten asyp, jaramsaq lebizder tasqyny jurtty mezi ete bastaǵanda KSRO tarıhy kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Ermuhan Bekmahanov sóz suraıdy. – Joldastar, máseleniń toq­eterin aıtaıyn: Smırnovanyń eńbegin men birneshe kún tapjylmaı otyryp, muqııat oqyp shyqtym, kemistigi mol, kandıdattyq ataq­qa laıyq emes dúbára dúnıe. Dısser­tanttyń óz pikiri atymen joq, bol­sa da kómeski. Eń shataǵy, Rý­fına Fılıppovna talqyǵa usyn­ǵan eńbegin erterekte jarııa bol­ǵan... mynadaı-mynadaı ǵylymı ju­mystardan kóshirgen... – dep kó­sile sóıleıdi tarıhshy. Zal jym-jyrt. Erekeń bolsa úmitker urlaǵan eńbekterden úzindiler oqyp, dıssertasııa qor­ǵaý­shynyń da sol sózderdi qaı bet­ke siltemesiz kóshirgenin de naq­ty kórsetip masqarasyn shyǵa­rady. – Smırnova joldas, sizdeı ar­syz jandy óz basym buǵan deıin kezdestirgen emespin. Eń bol­ma­ǵanda álgi betterdi sypyra kóshirmeı, óz sózińizben búrkemelep baıandasańyz etti?! Joq! Tipti, abzastaryna deıin saqtap muqııat kóshirgensiz... Já, ǵylymı qaýym, ózderińiz aıtyńyzdarshy, plagıatpen jazylǵan jalǵan eńbekti jorta madaqtap, ǵylymı ataqqa usynýǵa bola ma? Men ózim bar bolmysymmen buǵan qarsymyn. Ǵylymǵa osyndaı suǵanaqtardy jaqyn jýyq jolatýǵa bola ma?! О́z basym buǵan múldem qarsymyn... Ǵylymı keńes músheleri men májilistiń tórinde otyrǵan laýazym ıeleri ne derin bilmeı abyrjyp qalǵanda, professor Álıev sóz surap qolyn kóteredi. – Bekmahanov joldastyń bul ejelgi ádeti – tarıh iliminde áldekim aldyna shyǵyp bara jatsa, qaıtken kúnde sol baıǵusty aıaǵynan shalyp súrindirý ekenin men Almatyǵa kelgen kezde estigen edim. Soǵan endi tánti bolyp turmyn. Zady, ol – qumdy jerdiń qaraqurty sııaqty bireýdi shaǵyp ýytyn tókpese – ómir súre almaıtyn buzyq adam. Dıssertasııanyń birneshe beti álde­kimderdiń eńbegine uqsaıdy degen ne sóz? Smırnova sol sózderdi bálkim tyrnaqshamen daralaýdy umytyp ketken shyǵar, álde ma­shınıstkanyń uqypsyzdyǵy?.. Al, Bekmahanov budan bes jyl buryn ǵylymı qateligi úshin qylmysqa tartylǵan jalǵan tarıhshy, sol kemistiginen arylmaı, bostandyqqa erterek shyqqanyn álgindegi óreskel sózimen aıqyn kórsetti. Saıası qylmysynan aqtalsa da ǵylymı ataqtaryn ala almaı, áli kúnge deıin áýrege túsip júrgeni tegin be? Son­dyqtan da, men onyń áriptesine kórsetken dóńaıbatyn elemeı, Smırnovanyń jumysyna oń baǵa berip, daýysqa salý­dy usynamyn... – dep ońdy-soldy josyǵan Álıev minbeden túsedi. Professor áriptesin aldyńǵy qa­tarda otyryp tyńdaǵan Ermuhan Bekmahanuly ekinshi márte sóz surapty. Matematık A.Z.Zakarın (bul kez­de ol kisi Qazaq KSR-nyń Oqý mı­nıstri, biraq ýnıversıtettiń ǵy­lymı keńesiniń tóraǵasy mindetin qosa atqarǵan): «Tarıhshylardyń ózara qyrqysy sirá da basylmaıdy, bularǵa ne jetpeıdi, túsinbeımin?..» – dep akademık, ǴA-nyń tóralqa múshesi ári ýnıversıtettiń katalız jáne tehnıkalyq hımııa kafedrasynyń meńgerýshisi D. V. Sokolskııge emine qaraǵan eken, oıda joqta burq etken daýdy tyńdaýǵa qulqy boldy ma, álde aqıqatqa qysas jasaýdy jónsiz kórdi me, kim bilsin, ol: «Sóılesin, Álıev te ony ońdyrǵan joq...» – dep, Dmıtrıı Vladımırovıch E.Bekmahanovqa demeý kórsetipti. «Erekeń minbege kóterildi. Ustazymnyń sózin men qaǵazǵa túrtip otyrdym...» – degen Sadybaı Isaev ustazynyń sol sáttegi málimdemesin qaz-qalpynda keltiredi. «Iа toje v svoe vremıa byl doktorom ıstorıcheskıh naýk ı professorom, takovym staný v skorom vremenı. A vy, tovarısh Alıev, ljeýchenyı, takje ı ljeprofessor. Chto vy znaete po ıstorıı Kazahstana? Sýdıa po vashemý segodnıashnemý vystýplenııý, navernoe, vy nıkogda ne perelıstalı hotıa by odnoı stranısy «Istorıı Kazahstana». Naýka ne prohodnoı dvor, a vy tolko prıkryvaetes zvanıem ýchenogo...». Úzilis jarııalanyp, májilistiń jalǵasy rektordyń kabınetinde ótedi. Estýimizshe, ǵylymı keńes músheleri R.F.Smırnovanyń ju­mysyna oń baǵa beripti. Tań­ǵalarlyq kúıki is?! Eń ǵajaby, urlyqshy úmitkerge qoldaý kórsetken ǵalymdardyń birde-biri óz zamandasy, kúni keshe el tarıhyn túgendeýshi atandyrǵan dańqty áriptesin bilgirligi shúbáli kelimsekke jyǵyp bergenine eshbir qymsynbaǵan. Demek, jergilikti tarıhshyny kúni ótken, baq-juldyzy sóngen beısharaǵa sanaǵan. Bul endi ar-ınabattyń qurdymǵa qu­lap, quldyq psıhologııanyń órge órleýiniń saldary. Basqadaı tujyrym múmkin emes... Oqys oqıǵanyń odan arǵy órisi, stýdent Isaevtyń sıpattaýynsha, múldem shataq. Ýnıversıtet partkomynyń bıýrosy professor A. Álıevtiń aryzy boıynsha, E. Bekmahanovtyń jurt aldynda ony jalǵan tarıhshy degen ǵaıbat sózi úshin partııaǵa múshelikten ekinshi ret shyǵaryp, jumystan da alastaý týraly tótenshe qa­rar qabyldaǵan. Daýly másele aqy­rynda nasyrǵa shaýyp, ýnıversıtet kommýnısteriniń jalpy jınalysyna túsedi: partbıýro usynysy kópshilik tarapynan qoldansa – jınalys hattamasy Máskeýge, VAK tóralqasyna joldanady, demek, Ermuhan Bekmahanovtyń ǵylymı ataqtan úmiti birjola úzilmek... Sonymen, «tártipsizdigine» túsinik berý úshin E.Bekmahanovqa sóz tıipti: «Joldas Zaıkın, meni qaıtken kúnde kináli etýge tyrys­qan pasyq áreketińizden tap búgin eshteńe ónbeıdi. Kompartııa qaıyra jańǵyrý kezeńine bet burdy, bul bolsa tek qana ádildik joly. Al men bireýdiń aqadal eńbegine urlyq jasaýshy emespin, op-ońaı ǵalym atanǵysy kelgen plagıatordy áshkereleýshimin. Ne sebepti siz meni kinálaısyz, ýnıversıtet kommýnısteri de nelikten meni tal­qy­laýǵa tıis? – degen kereǵar su­raýmen sóz bastaǵan tarıhshy ózin «kúnáhar» etpek bolǵan uıym hatshysynyń soraqy áreketine toıtarys beredi. – Smırnovanyń dıssertasııasy eshqandaı syn kótermeıtin tómen deńgeıde jazyl­ǵan, men áriptesimdi sol úshin synadym. Rýfına Fılıppovnanyń urlyqshy ekenin qandaıda sarapshy komıssııa aldynda dáleldeı alamyn. Shákirtiniń urlyǵyn kórmegen, sirá, kórýge bilim-tanymy jetpegen professor Álıevti jalǵan ǵalym degenim ras, egerde ol tarıh iliminiń shynaıy bilgiri bolsa úmitkerge kemshilikterin kórsetýge tıis edi. Alaıda, ony istegen joq. Demek, onyń ǵylymı tanymy óte tómen. Al, ǵylymı eńbekte jalǵandyqqa, aıǵaqtardy burmalaýǵa, bireýdiń eńbegin siltemesiz paıdalanýǵa tyıym salynǵan. Ýnıversıtet partııa uıymynyń hatshylary Zaıkın men Shılov joldastar urlyqshy men ony qorǵaýshyny áshkerelegen meni tártipsizdik jasady dep jaza tartqyzbaq, ne úshin? Túsinbeımin! Eń soraqysy, osy áreketpen sizder partııanyń XX quryltaıy jarııalaǵan jańa ustanymdarǵa qarsy shyǵyp otyrsyzdar. Bul jaıtty ýnıversıtet kommýnısteri ádil talqylap, aqıqatty jaqtaıdy dep senemin...». Erekeńniń ádildikti talap etken júrekjardy sózi jınalysqa qatysýshylarǵa qatty áser etip, tarıhshyny jaqtaýshylar molaıa­dy. Ýnıversıtet kommýnısteri, bul da ózgergen ýaqyttyń belgisi, part­bıýronyń aqıqatty belden basqan usynysyna qarsy shyǵady. Sóıtse de, tarıhshynyń bir kafedrada isteıtin professor áriptesin jalǵan ǵalym deýi jónsiz dórekilik degender de bolypty, nátıjesinde kópshilik pikiri eki jarylyp, jas­tar jaǵy Erekeńdi qatty qorǵaıdy. Aqyr aıaǵynda kópshilik: «Osy talqy ekeýine birdeı sabaq bolsyn, qazaq tarıhshysy dóreki sózi úshin Álıev joldastan keshirim surasyn» degen sıpatta ekiushty qaýly alypty. (Erekeńniń qosaǵy Halıma Adambekqyzynyń aıtýynsha, «Bul jolǵy jınalys budan alty jyl burynǵy, Erekeńdi jabyla dúrelep, partııadan alastaǵan urdajyq jıynǵa qaraǵanda áldeqaıda ádil ótken. Erekeń teginde aıtys-tartys ústinde eshkimge des bermeıdi, ásirese, ádildik úshin arystansha alysyp, óz degeninen eshqashanda qaıtpaıdy. Jaratylysy solaı. Bul joly da ol: «Qandaı jaza qol­dansańdar da Álıevten keshirim suramaımyn, men onyń KSRO tarıhynan oqyǵan dárisin birneshe márte tyńdadym. Qazaqstan tarıhynan túk sezbeıtinine qosa professor Álıev KSRO tarıhynan da oqýlyqta jazylǵandy qaıtalaǵannan ózge esh­teńe bilmeıdi. Ǵylymı ataqtardy qalaı alǵanyna tańmyn. Meniń sóz­ime ılanǵysy kelgender onyń dá­risin tyńdasyn...» – dep jınalys­tan shyǵyp ketedi. Munysy, árı­ne, ásire qylyq...» – degen túsi­nik aıtqan-dy bizge osy daýdy ejik­tegen suraýymyzǵa. Erekeńniń ózi de sol jylǵy aqpan aıynyń 14-i kúni Máskeýden jubaıyna jol­daǵan hatynda: «Men shyǵyp ketken soń keıbir pysyqtar maǵan qara kúıeni battıta jaǵyp til us­tartypty. Joǵary jaqtan da keıbireýler «E, ol sondaı buzaqy adam...» desip, aıyzdary qanyp, alaqandaryna túkirgen tárizdi. Al, men muqatýdyń alýan túrine etim ólgen paqyrmyn. Sol bylshyldy qazir de shybyn shaqqan ǵurly kórmeımin, óıtkeni, ol beısharalar bireýdi jazǵyrmasa ómir súre almaıdy ári jaramsaqtyqpen kún kóretin sorly jandar. Men bolsam árqashanda óz erkimshe júrip turamyn: shyndyqty aıtsam – keıbireýlerge jaǵady, ózim de qýa­namyn, jaqpasa – meıliń, tonym sý bolmaıdy dep kúle qaraımyn. Ásili, shyndyqty aıtqandardyń ońǵanyn kórgen kisi bar ma? Sirá, osy týrashyl qalpymda ómirden ótemin...» – dep syr shertken). Amal qansha, ýshyqqan daý ál­dekimderdiń yntasymen kelesi kún­deri qaıta órbip (Abbas Álıev te rektoratqa baryp, «Bekmahanov sııaq­­ty sodyrmen bir kafedrada is­­teı almaımyn, ne men, ne ol qal­syn...» – degen-mis), «tentek» ta­­rıh­shyny umytpastaı etip jaza­laýǵa qam-qareket jasalady... Alaıda, kelesi aptada sol másele ýnıversıtet basshylary kútpegen baǵytqa oıysypty: óıtkeni, tarıh fakýltetinde oqıtyn bir top stýdent ózara bas qosyp, súıikti us­tazyn jazyqsyz qýdalaýǵa jol bermeýge sóz baılasady... Sadybaı Isaevtyń esteliginde sol iske tý basta muryndyq bolǵan eki adamnyń esimderi atalǵan: bas­taýshysy – Uly Otan soǵysyna qatysýshy, bilimin kóterýge saqa jigit kezinde den qoıǵan jigerli azamat – Qoıshyǵul Dartaev, ýnıversıtetke túskenge deıin ol Aqtóbe oblystyq atqarý komıtetinde jaý­apty qyzmet istegen; ony qostaýshy – aspırantýrada oqı­tyn, orysshaǵa júırik, jas bi­lim­­paz Ramazan Súleımenov. (R.B.Súleımenov (1931-1992) ber­tinde tarıh ǵylymdarynyń doktory atanyp, Qazaq KSR ǴA-nyń akademıgi bolyp saılandy. Qazaq mádenıeti tarıhynyń bilgiri. Qazir Shyńǵystaný ınstıtýty kórnekti ǵalymnyń esimimen ataldy). Sirá, ekeýi aqyldasyp ózderimen aralas-quralas, bir bólmede turatyn alty stýdentke («Baımurat Sársenov, Ánýarbek Áminov, Asylbek Sá­dýaqasov, Temir Kishimov, Keńes Dáýletııarov jáne men», – dep naqtylapty estelik ıesi). «Jigitter, zaman ózgerdi, eshteńeden qoryqpaı, N.S.Hrýshevtiń atyna myna keleń­sizdikti túzetińiz degen sıpatta narazylyq bildirgen ujymdyq hat jazý kerek. Júz shamaly stýdent qol qoısa, bitti sharýa! Nıkıta Sergeevıch bul qııanatty bir-aq sózben toqtatady. Tek biz ekeýmiz hatqa qol qoımaımyz, óıtkeni, partııa múshesi retinde mundaı iske qatysýǵa qaqymyz joq. Al, senderdi jazalaıtyn bolsa, qatty qarjasyp barynsha qorǵaımyz. Hatty tez qamdap ári eki-úsh kúnde jóneltý kerek...» – deıdi. Sadybaı ISAEVTYŃ este­liginen: «...Jasań kezimiz, bul aqyl kó­ńilimizden shyqty da dereý kiristik. Hatta XX sezd sheshimderin, demokratııa dáýiriniń bastalǵanyn qyzý qoldaıtynymyzdy aıttyq. Stalın kezinde daryndy adamdar qýǵyn-súrginge ushyraǵandyqtan eshqandaı ádilettik pen zańdylyq bolmaǵanyn atap kórsetip, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor E.B.Bekmahanovtyń da zardap shekkenin, súıikti ustazymyzǵa dushpandary pále-jalany úıip-tógip qaıtadan qýǵyndaý júrip jatqanyn ashyna jazdyq. Erekeńniń daryndy oqymysty ekendigin, jas­tardy bilim qaınaryna sýsyn­datyp, ulaǵatty tárbıe bere­tinin de túsindirdik. Ermuhan Bek­mahanulynyń ǵylym múddesin qorǵap, ǵalymdyq ataqty oljalaýdy urlyq jasaýmen ıelengisi kelgen alaıaqty áshkerelegeni úshin qııanatqa ushyrap, sol úshin partııalyq máselesi qaralǵandyǵyn, jınalys ústinde kóptegen kom­mýnısterdiń aqıqatqa bas ıgen ǵalymdy jaqtaýyna qaramastan, ýnıversıtet rektoraty men Stalın zamanyn kókseýshi partkom sekretary Zaıkınniń jınalys hattamasyn burmalap, demokratııalyq jańǵyrýǵa bet burǵan joǵary oqý orny kommýnısteriniń narazylyǵyn tárk etkenin aıaýsyz synadyq... Hat sońynda N.S.Hrýshevtiń ózine birshama madaq sóz arnap: «Qymbatty Nıkıta Sergeevıch, súıikti ustazymyzǵa QazMÝ-de jasalyp otyrǵan qastandyqqa Siz ǵana tosqaýyl qoıyp, ýnıversıtet basshylarynyń júgensizdigin toqtata alasyz. Biz, almatylyq stýdent jastar, ádildiktiń qorǵaýshysy jáne qajymas kúreskeri retinde Sizge qatty senemiz. О́zińizge tán batyldyqpen ári jedel túrde E.B.Bekmahanovtyń taǵdyryna ara túsińiz, túrmeden 1954 jyly sýyryp alǵan jaqsylyǵyńyzdy taǵy da kórsetińiz deı kelip, ustazymyzdyń ǵylymı ataqtarynyń qaıtarylýyna muryndyq bolyńyz, óıtkeni, kandı­dattyq ta, doktorlyq ta ataq­ta­ryn ol kisi uzaq jylǵy zertteý ná­tıjesinde Almatyda emes, Más­keýdiń Tarıh ınstıtýtynda qor­ǵa­ǵandyǵyn, onyń bilimpazdyǵyn kór­nekti orys tarıhshylarynyń jo­ǵary baǵalaǵanyn da qostyq... Hatty eki kesh jazyp, mashınkaǵa bastyrǵanda 10 betke jýyqtady. Hattyń bastapqy nobaıyn Ramazan Súleımenov qaǵazǵa túsirdi. Jazýym ádemi bolǵandyqtan men oǵan hatshy boldym. Hatty túzetýge, saıası kúsheıtýge Qoıshyǵul Dartaev pen Jaǵypar Aqanov qatysty. Ázirlengen hatqa qol qoıýǵa QazMÝ ǵana emes, QazPI, Qazaqtyń aýyl sharýashylyǵy, Zoovet jáne Dárigerler ınstıtýtynan ózimiz jaqsy biletin dos-jar stýdentterdi tarttyq. Aty-jónimizdi, qaıda, qaı fakýltette, neshinshi kýrs­ta oqıtynymyzdy búrkeýsiz kórsettik. Qol qoıýshylardyń jalpy quramy alǵashqy nusqada 117 stýdent boldy...». Narazylyq hatty uıym­das­ty­­rýshylar jumyla qımyldap, ony tezdetip jóneltý úshin qa­jet sha­ralardyń bárin de tııa­naq­ty atqarǵan. Biraq, júzden asa adam qatysqan isti qupııada ustaý­dyń qıyn ekendigin eskerme­gen. Qysqasy, hattyń ekinshi nus­­qasynda Jaǵypar Aqanov QazPI-de qol jınap júr­gende usta­lyp qalypty. Sirá, Qaý­ipsiz­dik mı­nıs­trliginiń stýdentter ara­syn­daǵy tyńshylarynyń biriniń qar­maǵyna ilikken. Hattyń bir danasy dereý «Úlken úıge» apa­rylǵan... Sadybaı ISAEVTYŃ este­liginen: «Saǵat 11 shamasynda bizdi rektordyń kabınetine shaqyrdy. Bir bólmede turatyn alty stýdenttiń qalǵany joq, ózimizdiń kýrstan da bar, negizinen qoǵamdyq jumysqa belsene qatysatyn jastar, dekan, komsomol uıymynyń hatshysy Ibrashev (Ramazan Súleımenov qana joq, sirá, onyń qatysqanyn bilmegen, biz de úndemedik). Altaýymyzdyń bas jumystarymyz rektordyń ústelinde tur. Ýnıversıtet basshylary – rektor T.B.Darqanbaev, prorektor Á.I.Sembaev, partkom hatshysynyń orynbasary Shılov sóılep zyqymyzdy shyǵardy, qorqytty, jer-jebirimizge jetip urysty. Báriniń sózi: senderdi osy iske arandatqan kim, sony aı­tyńdar, sirá, Bekmahanovtyń ózi, óıtkeni, hat óte saýatty ja­zylǵan; kinálaryńdy moıyndap, Bekmahanov jazdy deseńder – ýnıversıtetten shyǵarmaımyz, sógispen qutylasyńdar; al, aıtqanǵa kónbeseńder – oqýdan, komsomoldan shyǵaryp, sotqa tartamyz... desti. Al, biz: «Jazǵan ózimiz, ádildikke qııanat bolǵanyna shúbásiz sendik, qazir de bizge zorlyq jasap otyrsyzdar. Kúlli Keńes Odaǵynda Kompartııanyń bastaýymen de­mokratııalyq prosess júrip jatyr. Sondyqtan da, biz N.S.Hrýshev joldasqa senim artyp, ádiletsiz máseleni habarladyq...» – deýden jańylmadyq. Sodan bir mezgilde Temirbolat Darqanbaev qasymyzda únsiz otyrǵan kommýnıst stýdentter Dartaev Qoıshyǵul men Sársenov Baımuratqa qyrǵısha shúıildi. Olar «Bulardyń ne istep júrgenin búginge deıin sezgemiz joq, bilsek – toqtatatyn edik» – dep jaltaryp baqty. Rektor: «Birge júrip, birge turyp, qalaısha bilmeısiń? Sársenov, sende uıat joq eken...» – dep rektor qaıyra qadaldy. Sol jekirýge shydamaǵan Baıekeń: «Darqanbaev joldas, sizdi rektor retinde qurmetteımin, biraq myna sózińiz úshin jaýap berýińizge týra keledi. Ne sebepti, meni uıatsyz deısiz? Meniń arym kirshiksiz taza, Uly Otan soǵysynda synnan ótken. Otan úshin janpıda dep biz maıdanǵa attanǵanda, siz tylda buǵyp otyryp, jan kúıttegensiz. Teginde, Temirbolat Baıbolsynuly, maıdangermen tájikege túskende baıqap sóıleńiz!..» – dep dúrse qoıa bergende azýly rektor ne derin bilmeı qybyjyqtap tómen qarady. Taǵy bir bastyq: «Mundaı saýatty hatty sender jaza almaısyńdar, shyndaryńdy aıtyńdar?» – dep ákireńdegende, Asylbek Sádýaqasov tiliniń shaqpasy bar jigit edi: «Nebári on paraq hatty saýatty ja­za almasaq – ýnıversıtette bes jyl oqyǵanymyz ánsheıin ermekke aınalady. Úkimet bizdiń árqaısymyz úshin jylyna 15 myń somdy ne úshin tóledi? Ári osy sózden soń sizderdiń de ustazdyq eńbekterińiz esh bolmaı ma? Demek, sizder bizge tııanaqty bilim bergensizder, mine, sonyń nátıjesi, – dep otqa maı quıǵandaı etip, sózin álgiden de shataq tujyrymmen túıdi. – О́z ustazdarymnan men bes jyl boıy ǵylymǵa, qoǵamǵa, qaýymǵa adal bolyńdar, tapsyrylǵan jumysty adal atqaryńdar degen ýaǵyzdy estýmen eseıdim. Al, sizderdiń myna qylyqtaryńyz maǵan túsiniksiz ári álgi ýájge múldem qarama-qarsy. Urlyq jasaǵan dıssertantty, sony dańǵaza aıqaımen búrkegisi kelgen professordy sizder ne sebepti qorǵaısyzdar? Al, sol qylmysty ashqan súıikti ustazymyz Ermuhan aǵaıdy naqaqtan qýdalap, ýnıversıtetten ne sebepti alastamaqsyz?..». Men de qarap otyrmaı: «Bizdiń komsomol uıymynda bir óreskel qylyq bar. Eki-úsh qazaq jasy ózara birigip, áldeqandaı usynys jasasa – mynalar naǵyz ultshyldar dep jazǵyra bastaıdy. Ýnıversıtet komsomol komıtetiniń jetekshisi búgin bizdi, bir bólmede turatyn altaýymyzdy óziniń «qara tizimine» tirkep, ultshyldar sanatyna qosyp qoıdy. Sóıtýine sebep – biz belgili «ultshyl» Bekmahanovty qorǵappyz. Ibrashev joldas, sizdiń munyńyz jala, Erekeńniń ultshyldyǵynyń beker ekenin KSRO-nyń joǵary soty úkimmen aqtaǵan. Sondyqtan da sizge, Ibrashev, jalǵan jalańyz úshin ýnıversıtet komsomoldary aldynda jaýap berýge týra keledi. Shyndyǵynda, biz ultshyldardy kórgemiz joq, olar qaı ýaqytta ómir súrgenin tarıh oqýlyǵy arqy­ly bilemiz...» – dep rektor jekýmen toqtatqansha birshama saıra­dym. Meni Dartaev Qoıshyǵul qos­ta­dy. Dáýletııarov Keńes te: «Baı­­­­qańyzdar, bizge siltegen taıaq­tyń ekinshi basy ózderińizge tıip júr­mesin!..» – dep kúsh kórsete sóıledi. Bizdi dúreleý úsh jarym sa­ǵatqa sozyldy. Biz ǵana emes, bas­tyqtardyń ózderiniń de silesi qatyp ábden sharshady. Sodan bir sátte, bul endi bizdiń de tilimiz uzaryp, dókeılerdiń ózine shabýyldy údetken kezde, Ábdihamıt Ibineıuly Sembaev ornynan turyp, ádeıi qazaqsha sóıledi-aý deımin, aqyly tereń ári taqysqoı kisi edi, eki jaqqa da basalqy aıtyp, qyzbalyqtan, ashý shaqyrýdan eshteńe ónbeıtinin sypaıy eskertip, sózin: «Balalar, birshama qyzbalyq jasadyńdar, endi qoıyńdar», rektorǵa da: «bul máseleni osy kabınetten shyǵarmaı toqtataıyq» degenge saıdy...». Oıda joqta órbigen kúıki janjal ýnıversıtet qana emes, «Úlken úı» dókeılerin de abyrjytyp, erekshe dúrliktirgen (S.Isaevtyń esteliginde osy iske Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń hatshysy N.J.Jandildınniń de aralasyp, ózderine dóńaıbat kórsetip, aryzdarynan bas tartýǵa úgittep baqqany táptishtep baıandalǵan), biraq ile-shala bári de sap tyıylypty. Halıma Adambekqyzy sol túıin­di bizge bylaısha tarqatty: «Bir kúni keshke taman úıimizge baıyrǵy baıanaýyldyq ári týysymyz Serikbaı Beısembaev keldi. Ol kisi sol kezde SK-da isteıdi, ǵylym men mádenıet bóliminiń meń­gerýshisi. Erekeń ózinen eresekteý týysyna kóńilindegi qyjylyn búkpeı: «Seniń ǵylymdy basqarǵanyń maǵan qyp-qyzyl qyrsyq boldy, erekshe saqsyń, kómektespeısiń, rektorat Máskeýge jibergisi kelmeıdi, al, meni redaktorym kútip otyr. Qaraýyndaǵy oqytýshynyń kitaby Máskeýden jaryqqa shyqsa – Darqanbaevqa da abyroı emes pe? Sony rektoryma túsindirip, qolǵabys etpeseń – senimen aǵaıynshylyq qarym-qatynasty birjola územin...» – dep renish aıtty. Serikbaı aǵaı: «О́zińniń kináńdy moıyndaǵyń kelmeıdi, kelimsek Álıevke nemenege tıistiń, tıysh júrip, sharýańdy bitirmeı. Rektoryń saǵan sol úshin qyrjıyp otyr... Já, já, bekerge dúrdıme, jaǵdaıyń ońaldy. Sony eskertý úshin keldim, meniń aıtqanymdy tek buljytpaı oryn­daısyń... – dep Erekeńe qa­dala qarady da, sózin jalǵady. – Stýdentterdiń shaǵym haty Nıkıta Sergeevıchtiń týra ózine jetipti, ol kisi: «Elıýtıný, razobratsıa!» – degen nusqaý jazypty. Odaqtyq mınıstr búgin bizdiń hatshyǵa telefon shalyp túsinik surady, Nurymbek jaǵdaıdy anyqtap, ózim habarlaıyn degen jeleýmen dereý sheginis jasady. Qysqasy, hatshy keshegi ákireńinen aınyp, qatty abyrjyp otyr. Rektoryńdy shaqyryp, sonshama nege shýlattyńdar dep, meniń kózimshe sazaıyn berdi... Saǵan ol endi tıispeıdi, suraǵan komandırovkańdy alasyń, shákirt­terińniń de tyrnaǵy túspeıdi, oqýyn jalǵastyrady...». Erim maǵan qarap: «Galıataı, my­nadaı jaqsy habarǵa birdeme bermeısiń be? Ádildik jeńdi, du­rys bolǵan, jaraısyń, Nıkıta Ser­geevıch!..» – dep qolyn sart-surt so­ǵyp, aıran-asyr qýanysh bildirip edi. «Aptyqpa, Halıma, meniń áli de aıtarym bar. – Serikbaı aǵaı jymıyp, meni qaıta otyrǵyzdy. – Dardaı ǵalym-bıolog rektordyń saǵan óti­nishi: stýdentterdi ózi toqtatsyn deıdi, qateleskenin moıyndap, jas­tardan keshirim suraýǵa uıalyp otyr, ári tiliń ýsoıqy senimen de túsi­nisýge dáti jetpeı, máseleni maǵan aıtqanyna sen túsinikpen qara! Al, ne deısiń?..». Erekeń til qatpaı birshama ýaqyt únsiz otyrdy da, «Jaraıdy, kelistim, jastarǵa daý emes, dıplom alý kerek...» – dep basyn sıpady...». Sadybaı Isaevtyń esteligi mynadaı aqparmen aıaqtalǵan: «Sol is bizdiń jeńisimizben tynǵan soń ustazymyz Máskeýge attanyp, sodan sáýirdiń 10-y shamasynda qaıtty. Bulaı deıtinim: biz dıplom jumysymyzdy sáýirdiń 16-y kúni qorǵaǵanda Erekeń aýdıtorııada otyryp, demeý kórsetti. Sońynan ózi bólmemizge izdep kelip: «Jigitter, senderge kóp raqmet! Aryzdaryń maǵan da septigin tıgizdi. Ádildik úshin kúresten taımańdar, ádildik árqashanda jeńedi... – dep Máskeýde bolǵan áńgimeniń jaı-japsaryn aıtyp berdi. – Odaqtyq mınıstr ózin tejeýsiz qabyldap, bizdiń hatymyzdy kórsetipti. Birinshi betinen N.S.Hrýshevtiń qyzyl sııa­men jazǵan qoltańbasyn kórgenin, Elıýtın ózine stýdent jastardyń sizdi qorǵaýy tegin emes, bul da ustazdyq eńbegińizdiń ádil baǵasy, sondyqtan ǵylymı ataǵyńyzdy qaıtarýǵa barynsha kómek beremin depti. Bul sózge biz tekten-tekke áýre-sarsań bolmaǵan ekenbiz dep marqaıyp qaldyq...». * * * Shynynda da, beınetqor jannyń Máskeýge sol jolǵy sapary sátti aıaqtalypty. Árıne, jan-jaqty daıyndyqtyń, neshe jylǵy kúni-túni toqtaýsyz júrgen eńbektiń nátıjesi. Sóıtse de, ózgergen ýaqyt ta septigin tıgizip, XX-shy quryltaı týǵyzǵan keńshilikti aıtyp otyrmyz, burynǵy qasań qaǵıdalardyń birshama báseńdeýi qazaq tarıhshysyna erkinirek qımyldaýǵa múmkindik bergen. ERMUHANNAN, Máskeý. – Al­maty, HALIMAǴA, 9 naýryz, 1957 jyl. «Qymbatty Galıataı! ...Qýanyshty habardan bastaıyn: 7 naýryz kúni ǵylymı keńes eńbe-gimdi maquldap, kitapty shyǵarýǵa qarar qabyldady. (...) Qazirde qarbalas jumys ústindemin, baspa talap etken eń sońǵy túzetýlerdi engizip, paıdalanǵan materıaldardy qaıyra eksheýdemin. Taban aýdarmaı istesem bir aptada aıaqtaýǵa tıispin. Sol úshin tek arhıvtegi jumysymdy toqtata turýǵa májbúrmin, al onda da óte-móte qyzyqty derekterge jolyqqan edim, amal qansha?!. Búgin Joǵary bilim mınıstri Elıýtın joldasta boldym. Jaı­sań adam demeske sharam joq, issaparymdy 1-sáýirge deıin qolma-qol uzartyp berdi. Men barǵansha bizdiń ókildikke telefon soǵyp, solar arqyly Qazaqstanǵa shyǵyp, maǵan professorlyq ataq surap, ekinshi márte usynys jiberińder, dereý bekitip beremin depti. (...) «Biz­diń SK-daǵylar quptaımyz, tıisti hat jibertemiz desip-ti. О́kildikten QazMÝ-dyń ǵylymı keńesiniń sheshimin VAK-qa joldaý týrasynda jedelhat jóneltildi. Olardyń ne deıtinin bilmeımin, bul jaqtaǵy jaǵdaıymnyń ońalǵanyn osydan baıqaǵan, meni, ásirese, mı­nıs­trdiń kisilik iltıpaty erekshe súısindirdi... Hat kútemin, balalardy qushyp, ózińdi de qushyrlana súıýshi Ermu­hanyń». Medeý SÁRSEKE.