Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýynda bir palataly Parlamentke kóshý bastamasyn usynyp, mundaı reforma sarapshylar men qoǵam arasynda jan-jaqty talqylanýy qajet degen edi. Osy maqsatta Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýtynyń «Ashyq saıasat» saraptamalyq klýby kezekti otyrysyn ótkizdi.
«Qazaqstanda bir palataly parlament qurý jáne partııalyq júıeni damytý perspektıvalary» taqyrybynda uıymdastyrylǵan jıynǵa saıasattanýshylar, sarapshylar men qoǵam ókilderi qatysty. Olar mundaı ózgeris elimiz sekildi ýnıtarly memleketke tıimdi ekenin aıtty. Sondaı-aq bir palataly Parlamentke kóshý zań shyǵarý úderisin jyldamdatyp, partııalardyń rólin jáne depýtattardyń saılaýshylar aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheıtedi dep otyr. Ári bılik tarmaqtary men memlekettik ınstıtýttar arasynda áleýetti ókilettikterdi qaıta bólýge yqpal etedi.
Qatysýshylar eldegi saıası reformalardyń yqtımal saldary týraly da sóz qozǵady. Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýty departamentiniń basshysy Serik Júsipov eger bir palataly Parlamenttiń quramyn tek partııalyq tizimder arqyly jasaqtaıtyn bolsa, onda búkil halyqtyń múddesi tolyq kólemde eskerile me degen suraq týyndaıtynyn ashyp aıtty.
– Moıyndaý kerek, qazirgi saıası partııalar qoǵamdaǵy barlyq áleýmettik toptardy tolyq qamtı almaı otyr. Sonyń saldarynan keı azamattardyń úni eskerilmeı keledi. Sondyqtan partııalyq júıeni nyǵaıtý maqsatynda keshendi ári júıeli sharalardy qatar júrgizý mańyzdy. Bul rette majorıtarlyq júıe boıynsha belgili bir kvotalar engizý usynylýy múmkin, ol óz kezeginde aımaqtyq ókildikti saqtaýǵa yqpal etedi. Jalpy bir palataly Parlamentke kóshý kezinde bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti jańasha qalyptastyrý qajet, – dedi S.Júsipov.
Al «Qazirgi qoǵamdy zertteý ınstıtýty» JShS dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Meıram Qajyken bir palataly Parlamentte jeke ókildikti qamtamasyz etýdiń balama jolyn usyndy. Ol bir mandatty okrýgterdiń ornyna saıası básekelestikke úkimettik emes uıymdar men azamattyq sektor ókilderin tartýdy usyndy.
– Azamattyq sektor men úkimettik emes uıym ókilderi – qoǵamdaǵy naqty áleýmettik toptardyń, aımaqtardyń jáne túrli múddeniń tynys-tirshiligin jaqsy biledi, sol ortanyń suranysy men problemasyn jete túsinedi. Olar óz aýdıtorııasynyń naqty qajettiligin parlamenttik deńgeıde ashyq, júıeli ári kásibı túrde jetkizýge qabiletti. Bul – bir jaǵynan, Parlamenttegi ókildikti keńeıtip, onyń qoǵamdyq legıtımdigin arttyrsa, ekinshi jaǵynan, saıası úderisterge jańa serpin beredi, – dedi M.Qajyken.
Nazarbaev ýnıversıtetiniń Joǵary memlekettik saıasat mektebiniń doktoranty Sabına Sadıeva elimizde Senattyń taraýy saıası júıedegi jalǵyz ózgeris retinde qarastyrylmaýǵa tıis ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan keıingi jyldary keshendi saıası jańǵyrý kezeńinen ótip jatyr.
– Bul reformany jeke qarastyrýǵa bolmaıdy. Elimizde 2021 jyldan bastap ákimderdi tikeleı saılaý tájirıbesi engizildi. Sondaı-aq bılik pen partııalyq júıe arasyndaǵy qarym-qatynas ta qaıta qurylyp jatyr. Buǵan deıin basqarýshylyq sheshimder kóbine domınant partııanyń qatysýymen júzege assa, qazir memleket partııa men memlekettik apparattyń arajigin ajyratyp otyr. Buryn bizge ár óńirden jeke senatordyń bolýy mańyzdy sanalsa, qazir qoǵamda saıası keri baılanystyń basqa da arnalaryn damytýǵa múmkindik bar. Menińshe, basty nazar Senattyń taratylýyna emes, partııalyq júıeniń jańa jaǵdaıǵa beıimdelýine aýdarylýy kerek. Mundaı ózgerister partııalardy óńirlik fılıaldardy damytýǵa, halyqpen jańa deńgeıde jumys isteýge yntalandyrady. Sondyqtan bul reforma ýaqyt talabyna saı der edim, – dedi sarapshy.
Bul pikirdi L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, zań ǵylymdarynyń doktory Jamaladın Ibragımov te qoldady. Onyń aıtýynsha, álemdik tájirıbede bir palataly parlamenttiń tıimdi jumys istep jatqan mysaldary kóp. Sondaı-aq ol máseleni keń kólemde túsiný qajet ekenin tilge tıek etti.
– Bul reforma – tek bir palatany joıý emes, jalpy úsh bılik tarmaǵynyń ózara qarym-qatynasyna áser etetin júıeli ózgeris. Birinshiden, 180-ge jýyq memlekettiń 100-den astamy bir palataly parlamentpen jumys isteıdi. Olarda zańnamalyq úderisti súzgiden ótkizetin basqa ınstıtýttar bar. Biz de osy tájirıbege súıene alamyz. Ekinshiden, zań jobalary eki palatanyń arasynda uzaq talqylanyp, qabyldanýy kesheýildep keledi. Úshinshiden, qos palataly júıe memleket shyǵynyn arttyrady. Búginde ekonomısterdiń ózi memlekettik shyǵyndardyń bir bóligi – eki palatanyń apparaty men komıtetterin ustaýǵa ketetinin aıtyp júr, – dedi J.Ibragımov.
Otyrys qorytyndysynda qatysýshylar Parlamenttiń qurylymy men jumys prınsıpteriniń ózgerýin saıası jańǵyrýdyń mańyzdy kezeńi jáne buǵan deıin júzege asyrylǵan ınstıtýsıonaldyq reformalardyń qısyndy jalǵasy dep baǵalady.
– Eki palataly Parlament kóbine federatıvtik elderde kezdesedi. Osy turǵydan alǵanda, «Bizge Senat qajet pe, joq pa?» degen suraqqa sarapshy retinde aıtarym – bir jaǵynan, bir palataly Parlament bizge tıimdi sııaqty. Alaıda ekinshi jaǵynan, elimizde qos palataly júıe belgili bir dástúrge aınalyp, qalyptasyp úlgerdi. Bul – mańyzdy faktor. Endigi másele qoǵam qalaı sheshetinine baılanysty. Referendýmǵa deıin áli ýaqyt bar, sondyqtan bul tóńirekte qoǵamdyq pikir tolyq qalyptasyp úlgeredi. Referendýmnyń tıimdi tusy da osy – azamattardy saıası jáne qoǵamdyq turǵyda áleýmettenýine yqpaldasý, – dedi Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýty Ǵylymı-teorııalyq taldaý jáne ádisnamalyq qamtamasyz etý departamentiniń basshysy Arman Eshmuratov.