Májilistegi jumys tobynyń otyrysynda depýtattar aqparattyq keńistikte, ásirese, áleýmettik jelide, fılmderde jáne jarnamada LGBT nasıhatyna tyıym salý týraly máseleni qaıta talqylady. Bul joly jıynǵa Úkimet ókilderi men depýtattardan bólek, ZOOM arqyly dástúrli emes jynystyq qatynasty jaqtaýshy tarap pen ǵylymı sarapshy mamandar qatysty.
Otyrysta Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Evgenıı Kochetov bul másele jóninen ár memlekettik organ óz baǵyttary boıynsha qarjylyq resýrstaryna qaraı salalas zertteý júrgizgenin aıtty.
– Barlyǵy ashyq túrde jarııalandy. Mysaly, Oqý-aǵartý mınıstrligi balalardyń ál-aýqat ındeksin ázirledi. Sonymen qatar quqyq qorǵaýshy uıym О́rkendeýge járdemdesýdiń ulttyq qory memlekettik organdardyń derekterin taldaý jáne qorytyndylaýdyń negizinde óziniń jeke zertteýin júrgizdi. Bıyl shilde aıynda nátıjelerin kópshilikke tanystyrdy. Zertteý nátıjeleri uıymnyń resmı saıtynda qoljetimdi jáne Májiliske de joldandy, – dedi E.Kochetov.
Zertteý otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń áleýmettik jáne psıhologııalyq zertteýlerine súıenip ázirlengen. Atalǵan qor basshysynyń aıtýynsha, onda aqparattyq keńistiktiń jasóspirimderdiń sana-sezimine áseri, sondaı-aq dástúrden tys qatynastardy nasıhattaý formalary (mýltfılmder, balalar ádebıeti, serıaldar jáne t.b.) jiti taldanǵan.
– Byltyr qabyldanǵan «Áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý týraly» zań aıasynda, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty seksýaldyq sıpattaǵy qylmystar úshin qylmystyq jaýapkershilik engizilgen edi. Bul normalar óz tıimdiligin kórsetti: bıylǵy alǵashqy 9 aıdaǵy qorytyndysy boıynsha mundaı qylmystardyń sany 18%-ǵa tómendedi. Sondyqtan aqparattyq keńistiktegi shekteý men baqylaý sharalary – balalardy qorǵaýda mańyzdy. Sonymen qatar otandyq BAQ pen áleýmettik jelilerdegi LGBT taqyrybynyń belsendiligi zertteldi. 2024 jyly osy taqyrypta 1 559 materıal jarııalanǵan. Áleýmettik medıada bul baǵyttaǵy kontent kóbine blogerler men belsendiler arqyly taraıdy. Al áleýmettik saýalnama nátıjeleri jastardyń basym bóligi dástúrden tys jynystyq qatynastar týraly aqparatty eń aldymen áleýmettik jelilerden (63%), al baspa BAQ, telearna jáne radıodan – shamamen tek 40%-y alatynyn kórsetti. Bul ınternet keńistiginiń jastardyń kózqarasyna áser etýde sheshýshi ról atqaratynyn aıǵaqtaıdy. Bizdiń qoǵamnyń basym bóligi LGBT qozǵalysyna negatıvti nemese beıtarap kózqaras tanytady. Saýalnamaǵa qatysqan azamattardyń 71-80%-y bul qubylysqa teris kózqaras bildirgen. Demek depýtattardyń usynyp otyrǵan túzetýleri qoǵam tarapynan keń qoldaý taýyp otyr, – dedi О́rkendeýge járdemdesýdiń ulttyq qory basshysy Úsen Súleımen.
Al «Respýblıkalyq psıhıatrııa, psıhoterapııa jáne narkologııa ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy» memlekettik mekemesi Bas dırektorynyń orynbasary Nábı Esimov balalar men jasóspirimderdiń damyp kele jatqan psıhıkasyna kez kelgen nasıhat – ashyq bolsyn, jasyryn bolsyn tikeleı áser etetinin jetkizdi.
– Balanyń syn turǵysynan oılaý qabileti áli tolyq qalyptaspaǵan, al onyń mıy ıkemdi jáne syrtqy áserlerge óte sezimtal keledi. Mysaly, kórneki-beıneli oılaý shamamen 6-7 jasta qalyptasa bastaıdy. Dál osy kezeńde balanyń sanasyna dástúrden tys nemese daýly qundylyqtar jıi usynylsa, ol onyń ómirlik ustanymdary men minez-qulqyna uzaqmerzimdi áser etýi múmkin. Sonymen qatar jasóspirimderge baǵyttalǵan ıdeologııalyq mazmundaǵy aqparattyń artyqtyǵy psıhologııalyq shamadan tys júktemege ákeledi. Bul óz kezeginde úreı men mazasyzdyqtyń artýyna, ózin-ózi tómen baǵalaý jáne emosıonaldy turaqsyzdyqqa, áleýmettik beıimdelýdiń tómendeýine, ózindik ıdentıfıkasııanyń buzylýyna ákelýi múmkin. Iаǵnı LGBT taqyrybyndaǵy nasıhat psıhıkalyq buzylýǵa beıim jasóspirimderdiń jaǵdaıyn kúrdelendirýi yqtımal. Sonymen qatar mundaı nasıhat jasóspirimderdiń qundylyqtyq baǵdarlaryn ózgertip, qoǵamdaǵy dástúrli moraldyq ustanymdarǵa jáne demografııalyq jaǵdaıǵa da keri áserin tıgizýi múmkin, – dedi N.Esimov.
Dástúrli emes jynystyq qatynasty qoldaýshy qoǵam ókili Sársen Áýbákirov usynylyp otyrǵan bastama halyqaralyq quqyq normalaryna qaıshy keletinin tilge tıek etti.
– Konstıtýsııa zań aldynda báriniń teńdigin kepildeıdi jáne shyǵý tegi, áleýmettik jaǵdaıy jáne basqa da belgiler boıynsha kez kelgen kemsitýshilikke tyıym salady. 2015 jyly Konstıtýsııalyq keńes «dástúrli emes qatynastardy nasıhattaýǵa tyıym salý» týraly zań jobasyn Konstıtýsııaǵa saı emes dep tanyǵan edi. Eger osyndaı mazmundaǵy zań qaıta qabyldanatyn bolsa, biz ony Konstıtýsııalyq sotta qaıta qaraýǵa mindetti bolamyz, sebebi ol ulttyq jáne halyqaralyq quqyq normalaryna qaıshy keledi. Mundaı normalar aqparat alý jáne pikir bildirý erkindigine shekteý qoıady jáne Qazaqstanǵa berilgen halyqaralyq usynymdarǵa da qarsy keledi. Eýropalyq Adam quqyqtary soty da osyndaı zańdardyń dıskrımınasııalyq sıpatta ekenin jáne qoǵamda stıgma men qorqynyshty kúsheıtetinin birneshe ret atap ótken. Mundaı túzetýler qoǵamdy qorǵamaıdy, kerisinshe úreı, óz-ózin senzýralaý jáne óshpendilikti arttyrady. Qarapaıym muǵalimder, jýrnalıster, psıhologter, ǵalymdar jáne ata-analar bári de tek qabyldaý men qurmet týraly aıtqany úshin aıyptalýy múmkin. Kez kelgen LGBT týraly pikir «nasıhat» retinde baǵalanýy yqtımal. Bul jaǵdaıda býllıngke, qysym men oqshaýlanýǵa ushyraǵan jastar aqparat pen qoldaýdan aıyrylady, – dedi belsendi.
О́z kezeginde Májilis depýtaty Edil Jańbyrshın LGBT-ǵa qatysty normada nasıhatqa tyıym salý máselesi kóterilip otyrǵanyn, biraq jeke tulǵalardyń quqyǵy shektelmeıtinin túsindirip ótti.
– Biz bala quqyǵyn qorǵaý, mádenıet salasy, kınematografııa, onlaın platforma jáne onlaın jarnamalaý, mass-medıa sııaqty zańdardy qarastyryp otyrmyz. Munda pornografııany, zorlyq-zombylyqty, qorlaýdy, adam psıhıkasyna áser etetin, ásirese, balalardy quqyq buzýshylyqqa ıtermeleıtin basqa da sharalardy paıdalaný zańmen qýdalanady. Endi osynyń qataryna dástúrli emes jynystyq qatynas ókilderiniń nasıhatyn da qostyq. LGBT ókilderi «bizdiń quqyǵymyz taptalyp jatyr» deıdi, biz «sizdiń quqyǵyńyz taptalyp jatqan joq, bizde LGBT-ǵa tyıym joq, biz ony nasıhattaýǵa tyıym salý máselesin kóterip jatyrmyz», deımiz. Ol ekeýi – eki bólek nárse. Sondyqtan onyń arajigin ashyp alý kerek, – dedi E.Jańbyrshın.
Májilismen LGBT-ny nasıhattaýǵa tyıym salý qajet ekenin, mundaı uıymdar ulttyq qundylyqtarymyzdy taptap, urpaq tárbıesine qaýip tóndiretinin aıtty. Onyń aıtýynsha, ata-ana balaǵa óziniń jynysy men rólin túsindirip, durys baǵytta tárbıeleýi kerek. Sonda ǵana qoǵamdaǵy moraldyq jáne psıhologııalyq máselelerdiń aldyn alýǵa bolady deıdi.
– Biz tárbıe máselesin bilim ordalaryna, muǵalimderge ǵana artyp qoımaýymyz qajet. Tárbıe otbasynan bastalady. Sondyqtan ulttyq qundylyqtarǵa ıek artyp, salt-dástúrge kóbirek mán berý kerek. Qyzdyń qyz ekenin, uldyń ul ekenin bala kezinen bastap túsindirýimiz kerek. Keıbir otbasylarda qyzǵa er balanyń kıimin nemese er balaǵa qyzdyń kıimin kıgizip qoıady, ol – durys emes. Bala óziniń kim ekenin kishkentaı kezinen bilip óskeni abzal. Sol kezde ǵana biz urpaǵymyzdy saqtap qalamyz, – dedi depýtat.
Jumys tobynyń otyrysynda birqatar depýtat elimizde LGBT-ny nasıhattaýǵa tyıym salatyn túzetýlerdi qoldady. Olar bul sharalardyń sál kesh qolǵa alynǵanyn da aıtyp qaldy.
– Kitap dúkeninen LGBT-ny nasıhattaıtyn basylymdardy kórdim. Onda eki hanzada bir-birine ǵashyq bolyp qalady. Mundaı óte kóp. Osyǵan uqsas keleńsizdikterdi nasıhattaıtyn mýltfılmder, jýrnaldar, komıkster de bar. Buǵanasy qatpaǵan jasósipirimderge mundaı túsinik tez sińip ketedi. Sondyqtan bir jynystyq qatynasty nasıhattasa, propaganda jasasa, urandasa, onda tyıym salý kerek. О́zderi qalaǵansha ómir súrsin, biraq nasıhat jasamasyn. Úıinde bolǵannyń bári sol úıde qalsyn. Negizi buǵan tyıym salý sharalaryn sál kesh qolǵa alyp otyrmyz. Desek te, balalar men jasóspirimderdi qorǵaý ár kez mańyzdy, – dedi depýtat Irına Smırnova.
Biraz ýaqytqa sozylǵan talqylaýdan soń, jumys toby músheleriniń qoldaýymen norma qabyldandy.