Elimizde reıntrodýksııa baǵytynda júıeli jumys júrgizilip keledi. Antropogendik ıa bolmasa tabıǵı faktorlardyń áserinen joıylyp ketken jan-janýar, ań-qus túrleriniń tarıhı mekendeý aımaqtaryndaǵy popýlıasııalaryn qalpyna keltirý baǵytynda aýqymdy sharalar atqarylyp jatyr. Bul is-sharalardyń negizinde ekojúıelik baılanys nyǵaıyp, tabıǵı keshenderdiń turaqtylyǵy artady.
Turan dalasynan joıylyp ketken jolbarys tuqymyn qaıta ósirý qolǵa alyndy. Kerqulannyń úıirin kóbeıtý sharýasy da júıeli júzege asyp keledi. Tabıǵı tepe-teńdikti saqtaýda mańyzdy ról atqaratyn negizgi túrlerdi qorshaǵan ortaǵa qaıtara otyryp, bıologııalyq alýantúrlilikti qamtamasyz etýdiń mańyzy zor. Ilgeride Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF) men BUU Damý baǵdarlamasy (BUUDB) aıasynda tabıǵatty qorǵaý bastamalarynyń biri retinde jolbarysty qaıta jersindirýdi qolǵa aldy.
2017 jyly mınıstrlik pen WWF arasynda yntymaqtastyq bekip, Memorandýmǵa qol qoıylýy osy baǵyttaǵy jumystardyń serpin alýyna jol ashty. 2018 jyly 415,2 myń gektar aýmaqqa «Ile – Balqash» memlekettik tabıǵı rezervaty quryldy. Qorshalǵan aýmaqta kordondar salyndy, toǵaıly ormandardy qalpyna keltirý, sondaı-aq aýmaqty qorǵaý men monıtorıng júrgizýdiń ınfraqurylymy jaqsartyldy. Azyqtyq bazany nyǵaıtý maqsatynda buqar buǵysy men qulanǵa arnalǵan volerler turǵyzyldy. 2018–2023 jyldar aralyǵynda 200-den astam buqar buǵysy ákelindi. Olardy rezervat aýmaǵyna jibergen sátten bastap qadaǵalaý kúsheıtildi. Spýtnıktik qondyrǵylar taǵylyp, olardyń taralý aımaǵyn baqylaý qolǵa alyndy. 2022 jyldan bastap rezervat aýmaǵyna 119 qulan jetkizilip, olar tabıǵı ortaǵa tez jersindi. Jylý oqshaýlaǵyshymen jabdyqtalǵan baqylaý ortalyǵy qurylyp, ol kún batareıalarymen qýattalyp, spýtnıktik ınternetpen qamtamasyz etildi.
Rezervat aýmaǵynda 3,5 gektarǵa jolbarystarǵa, al 1 gektarǵa qabandarǵa arnalǵan volerler, sondaı-aq qajetti jabdyqtarmen qamtylǵan veterınarlyq pýnkt salyndy. Byltyr kúzde Nıderlandtaǵy Hoenderdaell haıýanattar baǵynan «Ile – Balqash» rezervatyna eki bas, atalyq pen analyq jolbarys ákelindi. Syıǵa tartý etilgen túz taǵysy mamandardyń kúndelikti baqylaýynda. Qoryqshylar Eýropadan jetkizilgen jolbarystar shaǵylysyp, kúshiktegen soń olardyń shónjikterin tabıǵı ortaǵa jiberýdi josparlap otyr. Urpaq órbitýshi jupty ǵylymı, aǵartýshylyq maqsatta vızıt-ortalyq janyndaǵy volerde asyramaqshy. Urǵashy jolbarys 3-ten 4 jasqa shyqqannan bastap 2-3 jylda bir ret kúshikteıdi. Shaǵylysqannan keıin orta eseppen 103 kúnde týady.
Amýr jolbarysyn qaıta jersindirý jóninde elimiz Reseı Federasııasymen yntymaqtastyq ornatyp, Memorandým jasasty. Nátıjesinde, bıyl ekijaqty jumys tobynyń eki otyrysy ótti. Kezdesý barysynda jolbarystardy Turan topyraǵynda ósirý jóninde birlesken is-qımyl jospary túzildi. Osy jospardy júzege asyrý maqsatynda bıyl Qaroı aýylynda ańdarǵa arnalǵan ortalyq salyndy. Qajetti tehnıkamen, qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etildi. Atap aıtqanda, eki kólik, kvadrosıkl, qarda júretin kólik, kater, aeroqaıyq, spýtnıktik baılanys, rasııalar, GPS, túngi kórý qurylǵylary, projektor, jolbarystyń ornyn anyqtaýǵa arnalǵan antenna qabyldaǵyshy, alǵashqy kómek qobdıshalary, jaryq, dybys quraldary, pırotehnıkalyq jabdyqtar men kvadrokopter bar. Birlesken is-qımyl josparyna sáıkes, endi Reseıden 3-4 bas jolbarysty ákelý 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyna josparlanyp otyr.
– Olar ózderiniń jańa ortasyna jatsynbaı tez úırendi. Kóp ýaqyt tynyǵady, qalypty tamaqtanady ári voler kesheniniń aýmaǵynda belsendi qozǵalady. Jaz mezgilinde, aptap ystyqta jabaıy janýarlarǵa jaılylyq ornatý maqsatynda sýy tushy arnaıy basseın jasaldy. Kúndelikti monıtorıng jyrtqyshtardyń densaýlyǵy men minez-qulqynyń oń dınamıkasyn kórsetip otyr. Olardyń rasıony jolbarystardyń tabıǵı qajettilikterine tolyq sáıkes keledi. Tabıǵatta eresek jolbarys shamamen ár 7-10 kún saıyn iri jemtigin aýlaıdy, bul táýligine orta eseppen 6-8 kg etke teń. Sondyqtan voler jaǵdaıynda jolbarystarǵa kún saıyn 5-6 kg sıyrdyń jas eti beriledi. Búginge deıin eshqandaı aýrý belgisi tirkelgen joq. Jolbarystarǵa túrli juqpaly keselge qarsy ekpe tolyq salynyp, veterınarlardyń turaqty túrde baqylaýynda, – deıdi «Ile – Balqash» memlekettik tabıǵı rezervaty bas dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Janserik Elýbaı.
Jolbarystardyń kúndelikti júris-turysy táýlik boıy beınebaqylaý kamerasymen de qadaǵalanady. J.Elýbaı jolbarystardy Bogdana, Kýma dep ataıtyndaryn jetkizdi.
Qazaq dalasyna qulandy qaıta jersindirýdiń tarıhy tereńnen tamyr tartady, bul ıgi is 70 jyldan beri jalǵasyp keledi. HH ǵasyrdyń orta sheninde bul jabaıy janýarlar elimiz aýmaǵynan tolyqtaı joıylyp ketti. Kezinde KSRO-ǵa qaraǵan elderde tek Túrikmenstandaǵy qoryqta júzdegen bas qana saqtalǵan edi. 1953 jyly dál osy jerden Barsakelmes aralyna jeti bas qulan ákelinip, dalanyń taǵysyn tabıǵatqa qaıta qaıtarý jónindegi júıeli jumys bastaldy. Ǵalymdar men tabıǵatty qorǵaý uıymdarynyń kópjyldyq eńbeginiń nátıjesinde, elimizde qulan popýlıasııasy sátti qalpyna keltirildi. Búginde olardyń sany 4,6 myń bastan asyp, janýarlar qaıtadan dala, shóleıt ekojúıelerinde erkin jýsap, órip júr. Qulan tabıǵı tepe-teńdikti saqtaýda mańyzdy ról atqaryp, ósimdik jamylǵysyn jańartyp qana qoımaı, ekologııalyq turaqtylyqty saqtaýǵa yqpal etedi.
– Tarpań minez janýarlardy qaıta qonystandyrý jumystary jalǵasyn taýyp, byltyr 42 bas qulan «Ile – Balqash» rezervatyna, sondaı-aq 24 bas kerqulan «Altyn dala» rezervatyna kóshirildi. Bıylǵy kúzde taǵy 17 bas qulan «Ile – Balqashqa», 19 bas qulan «Altyn dalaǵa» jetkizildi. Bul sharalar jergilikti popýlıasııalardyń turaqtylyǵyn arttyryp, qulandar joıylyp ketken aımaqtardaǵy tabıǵı baılanystardy qalpyna keltirý baǵytynda qolǵa alyndy, – deıdi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasy Danııar Turǵambaev.
Kerqulandy qaıta jersindirý jumystary salystyrmaly túrde jaqynda bastaldy. Joba Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti, Praga haıýanattar baǵy, Qazaqstan bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy (ASBK), Frankfýrt zoologııalyq qoǵamy, Nıýrnberg, Berlın haıýanattar baqtary, sondaı-aq Majarstannyń «Hortobad» ulttyq parkimen birlese iske asyrylyp jatyr. Baǵdarlama aıasynda Qostanaı oblysyndaǵy «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynyń bazasynda «Alıbı» jabaıy tuıaqtylardy qaıta jersindirý ortalyǵy quryldy. Byltyr kerqulannyń alǵashqy úıiri – 7 bas, bıyl maýsym aıynda ekinshi lekpen taǵy 7 bas jetkizildi. Ortalyqtaǵy eki aıǵyrdyń úıirinde 12 bas bıe bar. Barlyq janýarlar keshendi veterınarlyq tekserýden ótip, karantın men óńirdiń tabıǵı-klımattyq jaǵdaılaryna beıimdelip keledi. 2029 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen 40 basqa deıin ákelý josparlanyp otyr.
– Jabaıy janýar qulannyń popýlıasııasy qalpyna keltirilip, qazirde atalǵan janýar túrin elimizdiń basqa da aımaqtaryna aýystyrý sharalary qolǵa alyndy. HH ǵasyrdyń ortasynda qazaq dalasynan joıylyp ketip, qaıta qalpyna keltirilgen kertaǵyny kóbeıtýde ǵalymdar men tabıǵat qorǵaý uıymdarynyń mamandary jańa tehnologııalar jetistikterin paıdalanyp otyr. Jersindirý jobasy sheńberinde tabıǵat qorǵaý mekemeleriniń aýmaǵyna qonystandyrylǵan qulandardy spýtnıktik baqylaý qondyrǵylary ornatylyp, spýtnıktik navıgasııa qurylǵylarymen jabdyqtalǵan avtokólikterdi paıdalanamyz, – deıdi «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervaty dırektorynyń orynbasary Serikbolsyn Quljanov.
Maman jabaıy janýarlar monıtorıngtik toptyń baqylaýynda jiti qadaǵalanatynyn da atap ótti.
Iri sútqorektilerdi qaıta jersindirý ekojúıelerdiń tabıǵı tepe-teńdigin qalpyna keltirýde mańyzdy ról atqarady. Tuıaqtylardy tabıǵatqa qaıtarý jaıylymdyq júktemeni ońtaılandyrýǵa, dalalardyń tozýynyń aldyn alýǵa zor serpin beredi. Jabaıy jan-janýar – ıen dalanyń kórki ǵana emes, kıesi de.