Jaı ǵana fotosýretke qaraısyz da qoıasyz, al boıaý tilimen bederlengen tanys hám beıtanys beınege úńilgen saıyn onyń ishki qupııasy ashyla túsedi. Bir kezdesýde sýretshi Toqqoja Qojaǵulov ǵumyrǵa tatıtyn shyǵarma-shylyq jolynda júzdegen sýret salsa da, stýdenttik úı jumysy retinde alǵash salǵan «Áke» portreti bárinen ystyq ekenin aıtyp edi.
Iá, áke men ana obrazy – eshqashan quny men qasıetin joǵaltpaıtyn máńgilik taqyryp. Kórkem shyǵarmada da, kıno tilinde de, beıneleý ónerinde de solaı. Álemniń jaryǵyn syılaǵan jandardan aıaýly kim bar? Shyǵarmashylyq ıesiniń osy bir kartınasy bizdiń de janymyzǵa jaqyn. Sýrettegi beıne óz ákemiz bolmasa da, onyń bolmysynan arǵy jaǵymyzdy qaza túsetin, qasıet-qalybymyzdyń ólshemindeı bolǵan áke keıpin izdeımiz. Qazaq balasynyń jadynda qalyp qoıǵan qasıetti qara shal adaldyqtyń tumary, keýdeni kernegen salqar saǵynyshtyń sáýlesi ekenin sezinemiz.
Oqýshy kúninde tastan Abaı músinin qashap jatqan bala Toqqojaǵa: «Nemene, maǵan eskertkish qoıýǵa asyǵyp júrmisiń?», degen biraýyz áke sózi qatty áser etkeni sonsha, abdyrap qalǵan ul ákesine qarap basyn shaıqaı beripti. Qolyndaǵy músindi laqtyryp, bul ónerge qaıta aınalyp soqpaǵan ol sodan beri qylqalamdy janyna serik etken.
Kári ómirdiń esigin ashqanda, bebeýlegen botasyn baýyryna basqan rııasyz meıirim ıesiniń tunyq peıili, «ómirden kóshse de, kóńilden óshpeıtin» jyly estelikter, áke deıtin ardaqty jannyń alǵaýsyz sezimi shyǵarmada dál somdalǵan. Qaraısyz da, ákeńizdi esińizge alasyz.
– Aýyl balalary sekildi meni de arman qanatyna mingestirip, ónerge ińkár etken týǵan ólke tabıǵaty, áke men ana tárbıesi, qazaqy aýyldyń qońyr tirshiligi. 14 bala ósirgen kópbalaly otbasynyń perzentimin. 1979 jyly arman qýyp Almatyǵa kelgenimde ákem Muqajan baqıǵa ozdy. Apyl-ǵupyl aýylǵa jetip, kóńilim ákemdi izdep qulazydy. Esik ashylǵan saıyn úıge ákem kirip kelerdeı eleńdeı berdim. Onyń búkil bolmysy kóz aldymnan ótip jatty. Áke aldyndaǵy ótelmeı qalǵan perzenttik paryzymdy, keýdede qalǵan saǵynyshymdy boıaýmen berýge bekindim. Ákemniń portretin salyp tórge ilip qoıdym. Buǵan búkil sezimimdi quıyp berdim desem bolady. Esikten kirip kelgen kishi sheshemiz sýretti kórip: «O, Qudaı-aý, mynaý jákemniń ózi ǵoı», dep qaıynaǵasy tirilip kelgendeı qýanǵany bar. Bul portrettiń artqy fonyna ýaqyttyń rámizi retinde dombyrany, taǵy bir tusyna túlkige uqsas elementti qosa berdim. Jastyq jalynda janymyzǵa medet bolǵan ákeden aıyrylyp qalamyz dep oılamaýshy edik. Sol sát ornaǵanda «jalǵannyń arty ashyldy» degen osy eken-aý dep tereń muńǵa batqanym bar. Bir sózben aıtqanda, bul portrette tek áke tulǵasyn emes, bulańdaǵan qý dúnıeniń ótkinshi keıpin qosa kórsetkim keldi, –deıdi sýretshi.
Týyndyger shyǵarmashylyq turǵydan tolysqan shaǵynda áke taqyrybyna qaıta oralady. 1991 jyly maıly boıaýmen kenepke salǵan «Áke portreti» –shoqtyǵy bıik shyǵarmalarynyń qatarynda. Týyndyda qylqalam ıesi portrettik uqsastyqty ǵana emes, keıipkerdiń rýhanı salmaǵyn aldyńǵy qatarǵa shyǵarady. Munda áke beınesi sabyrly ári tuıyq kúıde berilgen. Qoıý kúreń-qyzyl tústerge qurylǵan kıim úlgisi men fon beıneniń ishki tutastyǵyn kúsheıtip, kórermen nazaryn artyq detaldardan arshyp alady. Sol arqyly tústik sheshim keıipkerdi belgili bir keńistikke emes, oı men estelikter álemine ornalastyrǵandaı áser qaldyrady. Áke qolyndaǵy áshekeıli taıaq – onyń áleýmettik mártebesinen buryn, ómir jolynyń rámizi ispetti. Ol – tirek, ýaqyt synynan ótken danalyqtyń belgisi. Qol qımyly men dene qalpy artyq qozǵalystan ada, ustamdy. Osy tynyshtyqtyń ózinen jaýapkershilik pen ishki kúsh seziledi.
Sýretshi jaryqty únemdeı qoldana otyryp, bet álpettegi eń mańyzdy belgilerdi ǵana aıqyndaıdy. Ákeniń kózqarasy – syrtqy álemge emes, óz ishine baǵyttalǵandaı. Bul kózderden meıirimnen góri oıshyldyq, ótkenimen tildesken adamǵa tán baıyptylyq ańǵarylady. Ájimder men qoldaǵy aıqyn tamyrlar keıipkerdiń ómirmen kúresin emes, ony qabyldaǵanyn bildiredi.
Shyǵarmanyń kórkemdik qurylymynda klassıkalyq eýropalyq keskindeme dástúriniń yqpaly sezilgenimen, Qojaǵulov ony tikeleı qaıtalaýdan aýlaq. Ol qarańǵy fon men jaryqtyń qarama-qarsylyǵyn dramatızm úshin emes, oı tereńdigin kúsheıtý quraly retinde qoldanady. Bul tásil portretti syrtqy áserden aryltyp, fılosofııalyq deńgeıge kótergen. Qoltańba kórermenin oımen baýraı otyryp, urpaq, ýaqyt, jaýapkershilik sekildi uǵymdardy únsiz tilmen jetkizedi.
«Biz áke-anamyzdy qadirleýdi kesh úırenemiz. О́ıtkeni olar eshqashan óz qadirin dáleldeýge tyryspaıdy. Bala kezde berilgenniń bári máńgilik sııaqty edi. Eseıgende ǵana onyń ýaqytsha amanat ekenin túsinesiń. Bul – sýret emes. Bul – kesh aıtylǵan alǵys. Áke – úıretpeı ketken sabaqtarymen tiri. Áke, sen ómirde az sóılediń. Biraq seniń únsizdigiń maǵan myń sózden artyq tárbıe boldy. Men seniń qattylyǵyńnan emes, sol qattylyqtyń artyndaǵy qorǵaýdan qoryqtym. Sen ómirdiń aýyr ekenin bildiń. Sol aýyrlyq maǵan tımesin dep únsiz kóterdiń. Men muny kesh túsindim», dep tebirenedi Toqqoja Qojaǵulov.
ALMATY