Shekara mańyndaǵy aýyldar qaıta órkendeý kezeńine aıaq basty

Búginde elimizdiń 14 oblysy kórshiles 5 memleketpen – Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstanmen shekte­se­di. 67 aýdan memlekettik shekara mańynda ornalasqan, olarda 3,4 mln adam turyp jatyr. Memlekettik she­kara­dan 50 km-ge deıingi qashyq­tyq­ta qonystanǵandyqtan, she­ka­ra mańyn­da­ǵy aýmaq bolyp sanalatyn 1 283 eldi meken turǵyn­darynyń sany – 1,7 mln adam. О́tken ǵasyrdyń sońynda eko­nomıkalyq daǵdarysqa baılanys­ty birqatar aýdandy biriktirý, be­leń alǵan jumyssyzdyq, joldar jóndelmeı, kólik qaty­na­sy­n­yń nasharlaýy, áleý­met­tik jáne ınjenerlik ınfraqu­ry­lym­nyń tozyǵy jetýi, kezinde sheka­ralyq aýdandarda halyq sanyn turaqtandyrý maqsatynda qolda­nylǵan jeńildikterdiń joıylýy salda­rynan shekara mańyndaǵy 40 aýdanda turǵyndar sany aza­ıyp ketken.

Ásirese buǵan klımaty qatań Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblys­tarynda jappaı jol berildi. Osy oraıda sarapshylardyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń bas­tamasymen Katonqaraǵaı, Marqakól, Tarbaǵataı, Maqanshy aýdandarynyń qaıtadan ashylýy shyǵys óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áserin tıgizip otyr

Shekara mańyndaǵy aımaqtarda 85,8 myń turǵyny bar 2 monoqala (Jitiqara, Rıdder), 244 myń turǵyny bar 8 shaǵyn qala (Jarkent, Zaısan, Shemonaıha, Jetisaı, Saryaǵash, Shardara, Mamlıýtka, Býlaevo) orna­lasqan. Olardyń da bir­ne­sheýin­de tur­ǵyndar sany kemip ketken.

О́ńirlik standarttar júıesine sáıkes shekara mańyndaǵy aýmaq­tar­daǵy keıbir aýyldyq eldi mekenderdiń (AEM) nysandarmen, kórsetiletin qyzmettermen qamtamasyz etilý deńgeıi 50 paıyzdan aspaıdy. 1 366 aýyldyń  1 242-si nemese 90,9 paıyzy ǵana sýmen jabdyqtalǵan, 664-i nemese 48,6 paıyzy ǵana gazdandyrylǵan.

Qazir shekaralyq aýmaqtarda 1 405 bilim berý uıymy, sonyń ishinde 710 bala­baqsha, 658 mektep, 37 kolledj jumys isteıdi. Olarda jalpy sany 239 myń sábı men jetkinshek tálim-tárbıe alyp júr. Alaıda 90-ǵa jýyq bilim mekemesiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy ábden tozǵan. 40-qa jýyq bilim ordasynyń ashanasy, sporttyq zaly men kitaphanasy joq. 10 mektep – samannan, 5-eýi – qamystan, 3-eýi aǵashtan salynǵan. Keıbir mek­tepterge ortalyqtandyrylǵan sý, káriz júıeleri tartylmaǵan. Onyń ústine keıingi jyldary shekara mańyndaǵy aýyldarda oqýshy sanynyń azaıýyna baılanysty 10 shaqty mektep jabylyp qalǵan. Aýyldaǵy mektep jabylǵan soń, basqa eldi mekenderge oqýǵa attanǵan oqýshylardyń sońdarynan ata-analary da kóship jatyr. Munyń aıaǵy sol aýyldardyń túbinde jabylýyna ákelip soǵady.

Árıne, Úkimet shekaralyq aýdan­dar­dyń bilim salasyn damy­týǵa kóńil bólmeı otyrǵan joq. 2021–2025 jyldary 17 500 oqýshyǵa arnalǵan 39 mektep paıdalanýǵa berildi, 84 mektepke kúrdeli jóndeý júrgizildi. Premer-mınıstrdiń tapsyrmasyna sáıkes «Sıfrlyq tehnologııalardy qoldaný arqyly shaǵyn jınaqty aýyldyq mektepterdiń áleýetin arttyrý» qanatqaqty jobasy aıasynda Qostanaı (63 mektep), Aqmola (51 mektep), Soltústik Qazaqstan (39 mektep) oblystaryndaǵy 153 shaǵyn jınaqty mektepti keńeıtý úshin 2024–2027 jyldarǵa 6,3 mlrd teńge bólin­di. Bul joba shekara mańyndaǵy aýyl­dardy da qamtıdy.

Úkimet shekaralas aýdandardyń den­saýlyq saqtaý salasyna da nazar aýdaryp, ǵylymı ortalyqtar men ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen birlesip, medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda densaýlyq saqtaý uıymdary jelisiniń memlekettik norma­tı­vin jetildirý jumysyn júrgizdi. Qazir turǵyndar sany 50 adamǵa deıingi AEM-de medısınalyq qyzmetker úıde qyzmet kórsetedi. Buryn shaǵyn aýyl­darda mundaı múmkindik bol­maǵan. Qazir turǵyndar sany 500 adamǵa deıingi AEM-de medısınalyq pýnkt qurylady. Burynǵy talap boıynsha bul kórsetkish 800 adamǵa deıin edi. Turǵyndar sany 500-den 1 500 adamǵa deıingi AEM-de feldsherlik-akýsherlik pýnkt ashylýǵa tıis. Ol úshin buryn 800-den 1 500 adamǵa deıin bolýy talap etiletin. Turǵyndar sany 1 500-den 5 myń adamǵa deıingi AEM-de dárigerlik ambýlatorııalar ashý kózdeledi (buryn 1 500-den 10 myń adamǵa deıin). Al, 5 myńnan astam turǵyny bar AEM-de medısınalyq-sanıtarlyq kómek ortalyǵy bolýy kerek. Buǵan qosa, jergilikti atqarýshy organnyń sheshimi boıynsha 5 km-den astam radıýs­ta medı­sınalyq uıym bolmaǵan kezde turǵyn­dar sany 50 adamnan kem AEM-de medı­sınalyq pýnkt qurýǵa ruqsat etiledi.

«Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda byltyr respýblıkalyq bıýdjet esebinen shekara mańyndaǵy 29 AEM-de 36 jobany iske asyrýǵa 9,8 mlrd teńge qarjy jumsalǵan. Premer-mınıstrdiń tapsyrmasyna oraı shekara mańyndaǵy aýyldardy damytý maqsatynda olardyń árqaısysyna bıznes ókilderi men kvazımemlekettik sektor kompanııa­lary bekitilip jatyr. Osy jumys aıasynda shekaralyq oblystardyń ákimdikteri 168 bıznes sýbektisimen shekara mańyndaǵy 105 AEM-de jalpy somasy 3,2 mlrd teńgege jýyq 216 jobany júzege asyrý týraly memorandýmdar jasasqan.

Elimizdiń óńirlik damýynyń 2025–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda da shekara mańyndaǵy aýyldar tur­ǵyn­dary úshin jaǵymdy jańashyldyq bar. Naqty aıtqanda, olardyń bıznes-bastamalaryn qoldaýǵa granttar berý, shalǵaı shekara mańyndaǵy aýyldyq okrýgter turǵyndarynyń jalaqysyna ústemeaqy tóleý, tótenshe tabıǵı-klımattyq jaǵ­daılary bar shalǵaı shekara ma­ńyndaǵy aýdandardyń turǵyndary úshin eńbek ótilin esepteýdiń erekshe normalaryn engizý, sondaı-aq qandastar men qonys aýdarý­shylardy shekara mańyndaǵy eldi mekenderge ornalastyrý máseleleri qarastyrylady.

Jalpy, Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes el óńirlerin damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik strategııalyq qujattar men baǵ­darlamalarda shekaralyq aýmaqtarǵa qoldaý kór­setý sharalary qamtylǵan. Áıtse de, atalǵan qujattarda kóz­delgen shekara mańyndaǵy eldi mekenderge berilýge tıisti jeńildikter tolyq iske asyrylmaı keledi. Sebebi olar ártúrli normatıvtik aktilerde qarastyrylǵan, al úılestirýshi ýákiletti organ bekitilmegen. Bul rette Kanada, Norvegııa, Aýstralııa sııaqty aýmaǵy úlken, halqynyń sany az elderdiń tájirıbesi shekara mańyndaǵy aýmaqtardy damytý maq­sa­tynda jergi­lik­ti turǵyndarǵa memleket tarapynan ártúrli jeńil­dik berý tıimdi ekenin kórsetip otyrǵanyn eskergen jón.

Ázirge shekara mańyndaǵy aýyl­dyq eldi mekenderden tur­ǵyn­dar­dyń údere kóshýi tolastamaı tur. Sondyqtan Úkimet Májilistegi «Amanat» partııasy fraksııasynyń depýtattary ázirlegen, turǵyndardyń turaqtaýyn yntalandyrý, ishki kóshi-qondy retteý úshin shekaralyq aýdandarǵa arnaıy mártebe berýdi, sonyń ishinde shekara mańyndaǵy aýyldardaǵy shaǵyn jınaqtalǵan mektepter, medısınalyq pýnktter, ambý­latorııalar men emhanalar úshin belgilengen normatıvterdi qaıta qaraýdy kózdeıtin «Qazaqstan Respýblıkasynyń shekaralyq aýmaqtaryn damytý týraly» zań jobasyn qaraýdy tezdetse, quba-qup.