Aqtoǵaı jaryqqa jarymaı otyr

Aýdan ortalyǵy men aınalasyndaǵy aýyldardyń halqy tozǵan elektr jelileriniń zardabyn ábden tartyp bitti. «Úp» etken jel soǵyp, jańbyr sirkirese boldy, óńir qarańǵylyq qushaǵynda qalady. Aptasyna 2-3 márte óshedi. Elektrıkter tabıǵattyń minezin baǵyp, jeldiń basylǵanyn, jaýynnyń toqtaǵanyn kútip otyrady.

«Bul jaǵdaı halyqty ábden qa­jytty. Másele jaryqtyń óshýin­de ǵana emes, kerneýdiń oı­naýy­nan turǵyndardyń qymbat tur­mystyq tehnıkalary isten jıi shyǵady. Munyń shyǵynyn esh­kim ótep bermeıdi. Jaryq ósh­ken sátte uıaly baılanys pen ın­ternet te qosa toqtaıdy. Syrt­qy álemnen múldem ajyrap qa­lamyz. Tótenshe jaǵdaı bol­sa, eshkimge habarlasa almaı­tyn kúıge jettik. Aýdan ortalyǵyn­daǵy sıqymyz mynaý, shalǵaıdaǵy aýyldardyń tozyǵy jetken to­ǵy­nyń jaǵdaıyn aıtýdyń ózi qor­qynyshty. Jaýapty mekemelerden naqty is-áreket kórmegen soń, halyqtyń úmiti úzilip barady. HHI ǵasyrda, órkenıetti zamanda ómir súrip jatyrmyz ba, álde ótken ǵasyrǵa qaıta oral­dyq pa? Aýdan ákimdigi men aı­maq­tyq elektr jelilerin basqa­rýshy kompanııanyń bul máse­leni shuǵyl túrde qolǵa alýyn talap etemiz. Bizge qurǵaq ýáde emes, naqty nátıje kerek», deıdi Aqtoǵaı aýdanynyń belsendi turǵyny Nurbol Amandyq.

Bul – bir ǵana turǵynnyń jeke basynyń muńy emes, búkil aýdan halqynyń talaı jyldan beri sheshimin tappaı kele jatqan janaıqaıy. Búginde aýyldyq jerlerdi sapaly ári úzdiksiz elektr qýatymen qamtamasyz etý – aımaqtardy damytýdyń eń basty sharty ǵana emes, ulttyq qaýipsizdik pen áleýmettik teń­diktiń de basty kórsetkishi.

Máseleniń tamyry te­reńde, sonaý 1996 jylǵy jeke­shelendirýdiń alasapyran keze­ńinde jatyr. Sol tusta «Jez­qazǵan elektr taratý kompanııasy» AQ shyǵyny shash­etekten, esesine ekonomıkalyq tabysy az aýyl sharýashylyǵy sek­tory men shalǵaıdaǵy tur­ǵyn­dardyń jelilerinen quty­lý­dy, bylaısha aıtqanda, ózinen ysyryp tastaýdy kózdedi. Orta­lyq basshylyq óndirisi órken­degen iri kásiporyndar men qala­lyq aımaqtardy qaraýynda qal­dyryp, óz quramynan qazirgi «Aq­toǵaı elektr júıesi» AQ-ny jeke, derbes mekeme etip bó­lip shyǵardy. Bul azdaı, jańa qury­lym­nyń moınyna Aqtoǵaı aýda­nynyń tólenbegen múlik qaryz­daryn, salyqtar men 50-den astam jumysshynyń eńbekaqysyn qos­qanda, jıyntyǵy 12 mln teńge bereshekti ilip jiberdi.

Osylaısha, jańa mekeme isti bastamaı jatyp qarjylyq tyǵy­ryqqa tireldi. Jabdyq satyp alý bylaı tursyn, eń qarapaıym qo­salqy bólshekke qarjy tappady. Onyń ústine, aýyldaǵy sehtar men mashına-traktor sheberhanalary (MTM) tolyq toqtap, iri óndiristik tutynýshylar joıyl­­ǵan soń, kompanııanyń shy­­ǵyn­dary múldem aqtalmady. Sol kezdegi Qaraǵandy oblys­tyq monopolııaǵa qarsy vedom­stvonyń esepteýinshe, barlyq shyǵyn­dy qosqanda 1 kVt elektr energııasynyń ózindik qu­ny 9-10 teńgege jetken. Ol ýaqyt­ta búkil eldegi ortasha tarıf 1-2,5 teńge tóńireginde bolǵan­dyqtan, mundaı joǵary baǵany resmı bekitýge eshkimniń batyly barmady. Saldarynan «Aq­toǵaı elektr júıesi» bir jyl­ǵa jetpeı bankrotqa ushy­rap, onyń ornyna qurylǵan «Aq­to­ǵaı energııa» mekemesi de qon­dyrǵylardy kishireıtip, úlkenderin satý arqyly tek amal­dap, kún kórýmen ǵana aına­lysty. Jumysshylar aılap jala­qysyz qalyp, jelilerdegi tehnı­kalyq shyǵyndar 15%-dan asyp ketken soń, bul kásiporyn da óz jumysyn toqtatýǵa májbúr boldy. Sol kezeńde «elektr jeli­lerin jergilikti ákim­shilikter ózderi qadaǵalaýǵa tıis» degen sola­qaı uǵymnyń kesirinen aýyl­dar kásibı kadrlar­dan tolyq aıyrylyp, júıe múldem ıesiz qaldy.

Bul júıelik qateliktiń zardaby búgin, arada otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótkende, anyq sezilip, sozylmaly dertke aınalyp otyr. Qazirde óńirdegi búkil elektr qondyrǵylary ábden eskirip, tozyp bitti. Halyqty jaryqsyz qaldyrmaý maqsatynda jer­gilikti ákimdiktiń qolda bar eski-qusqy jabdyqtarmen, óz mamandarymen amaldap qana toq berip otyrǵan jaıy bar. Memlekettik standartqa sáıkes ár úıge 220 volt kerneý berilýi kerek bolsa, ­aýyldarda bul kórsetkish óte tómen – 150-160 voltqa deıin túsip ketken. Bul tehnıkalyq daǵ­darystyń aýqymyn Aqtoǵaı aýdany ákiminiń orynbasary Ardager Qapashev keltirgen naqty, resmı sandar da aıqyndap tur.

«Búginde aýdan aýmaǵynda jal­py uzyndyǵy 440,7 km bolatyn elektr jelileri, onyń ishin­de 278,3 km – 10 kV kerneýli elektr berý jelileri, 162,5 km – 0,4 kV jelileri, sondaı-aq 5 qosal­qy stansa, 87 keshendi transfor­matorlyq qosalqy stansa bar. Kommýnaldyq menshikte 223,825 km – 10 kV jelileri, 147,8 km – 0,4 kV jelileri bar. Elektr jeli­leri sharýashylyǵyna jatatyn nysandardyń jalpy sany – 205, qural-jabdyqtardyń tozý deń­geıi shamamen 80-90%-dy qu­raıdy. Mundaı eskirgen ınfra­qurylymdy jergilikti bıýdjettiń kúshimen ǵana ustap turý nemese jóndeý múmkin emes», deıdi Ardager Ermekbaıuly.

Aqtoǵaı aýdany elektr sala­synyń máse­lesin jaqsy biletin ardager elektrık, Qazaq­stannyń qurmetti energetıgi Áýelbek Qapa­sov bul túıtkildiń saıası-ekonomıkalyq astaryn ashyp, sheshýdiń jalǵyz jolyn atap kórsetti.

«Osy salada kópjyldyq ju­mys tájirıbem bar maman re­tinde aıtarym: eger aýyldyq qondyrǵylardy iri, qalyptasqan elektr taratý kompanııalary­nyń qaramaǵyna ótkizbese, bul jeli­lerdiń eshqandaı keleshegi joq. Jelilerdiń tartylǵanyna 50-60 jyldan asty, ábden tozǵan, resýrs merzimi baıaǵyda bitken. Memleket tarapynan iri kompanııalarǵa ınvestısııa bólgizip, aýyl jelilerin tolyq jańartqanda ǵana másele túbegeıli sheshiledi. Qazirde iri kompanııalardyń (JEK, KEK, t.b.) jabdyqtary mem­leket qoldaýymen jańaryp ja­tyr. Al aýyldyq jerler áli de sol baıaǵy eski kúıinde qalyp otyr. Bul – áleýmettik teńsizdik», dep kúıinedi ardager maman.

Jergilikti bılik búginde ıe­siz qalǵan qondyrǵylardy zańdas­tyryp, sot arqyly kommýnaldyq menshikke ótkizý qujattaryn ázir­lep jatyr. «Elektr ener­getı­kasy týraly» zańnyń 13-baby 1-1 tarmaǵyna sáıkes jeli ıeleri óz múlkin energııa berýshi uıymdarǵa zań aıasynda ótkizýge nemese senimgerlik bas­qarýǵa berýge tolyq quqyly. Osy zań normasyna súıengen ákimdik máseleni sheshýdiń eń tıimdi joly – aýdannyń barlyq elektr jelisin «JezREK» JShS balansyna berý dep esepteıdi.

«Máseleni sheshýdiń tıimdi joly – aýdannyń barlyq elektr jelisin «JezREK» JShS balansyna berý. Qazir 10 kV, 0,4 kV jelilerin ólsheý, tehnıkalyq túgendeý jumysy tolyq aıaq­taldy. Endigi kezekte jer telim­deri túgendelip jatyr, odan keıin nysandardyń kadastrlyq pas­porttary ázirlenedi. Qujat­tar tolyq rásimdelgennen keıin barlyq nysan atalǵan uıym­nyń balansyna beriledi», dep naqtylady A.Qapashev.

Máseleniń ekinshi taraby – «JezREK» kompanııasy da jaýapkershilikten qashyp otyr­ǵan joq, máseleni ońtaıly sheshýge múddeli. «JezREK» kompanııa­sy bas dırektorynyń orynbasary Anatolıı Harıtonov eger qu­jattary zań aıasynda tolyq ret­telip bolsa, Aqtoǵaıdyń ja­ryǵy kásiporyn balansyna ótip, jospar bekitilip, jumys júıe­lenedi dep sendirdi.

Demek, máseleniń túıini bel­gili, sheshilý mehanızmi de daıyn, tek zańdyq qujattardy jedeldetý qajet. Búginde turǵyndar ıesi joq jeli arqyly Jezqazǵannyń joǵary tarıfimen amaldap aqsha tólep otyrǵandyqtan, bul máse­leni sozbalańǵa salýǵa ýaqyt múlde joq. Atqarýshy bılik pen iri monopolıst kompanııa qujat­tyq kedergilerdi tezirek eńserip, naqty iske kóshkende ǵana Aqtoǵaıdyń shamdary jarqyrap, aýyl halqy qarańǵylyq qursaýy­nan qutylady. «Qýatty óńirler – qýatty el» qaǵıdasynyń ómir­sheńdigi dál osyndaı shalǵaı aýyl­dardaǵy sham jaryǵymen, halyqtyń turmys sapasymen ólshenetinin umytpaǵan jón.

Qaraǵandy oblysy,Aqtoǵaı aýdany