Ult tamyryndaǵy tańba

Tarıhty bilý qajet

Ǵalym JÚSIPBEK,zertteýshi:

Bul – tarıhymyzdaǵy óte ma­ńyz­dy ári qasiretti data. О́kinish­ke qaraı asharshylyq pen jap­paı qýǵyn-súrgin sekildi aýyr náýbet­ti qoǵam deńgeıinde taldaý, ashyq talqylaý, zertteý óte baıaý júrip jatyr. Kóbine ǵylymı ortada ǵana aıtylady, al keń aýqymda, tutas halyq bolyp buǵan áli baǵa berilgen joq.

Asharshylyq pen repressııa ur­paqtar arasyndaǵy sabaqtas­tyqty úzip jiberdi. Sonyń saldarynan rýhanı, mádenı, adamı qun­dylyqtar álsiredi. El múddesin oılaıtyn qaıratkerlerden aıyrylyp qaldyq. Naǵyz zııalylar – tek má­denıetti damytyp, qoǵamdy alǵa súırep qana qoımaıdy, olar izgi, adamı qarym-qatynasty ornyq­tyratyn alyp kúsh.

Jalpy, qazaq halqy kóp qasi­retti bastan keshirdi, onyń ishin­de asharshylyqtan basqa, ıadrolyq polıgon zardaby da bar. Osy máse­lelerdi ashyq talqylamasaq, olardyń saldarynan tolyq aryla almaımyz.Asharshylyq kezinde qazaqtar­dyń aman qalýynyń eń úlken bir sebebi – adamdardyń bir-birine súıenýi, aǵaıynnyń aǵaıynǵa kómektesýi. Keńes kezeńinde de qıyn­dyqty ózara qoldaýdyń arqa­synda eńserdi. Osyndaı dúnıe­ler­di tereńinen zerttep, tarıhı jadymyzdyń bir bóligine aınaldyrý qajet. О́ıtkeni ótkendi zertteý tarıh úshin ǵana emes, bolashaq memlekettiligimiz, urpaǵymyz úshin qajet.

Náýbettiń sanadaǵy zardaby

Jalyn TILEÝBERGEN,akter:

Biz, negizi, sol bir zulmat jyldardan keıingi úshinshi býynbyz. Bul – tarıh úshin qasqaǵym sát. Meniń ájem – asharshylyqty kór­gen adam. Ol kisiniń boıyndaǵy qor­qy­­nyshtan týǵan saqtyǵy, joq­shylyqtan týǵan únemshildigi ákeme sińdi. Al biz – boıynda sondaı tárbıesi bar býynnyń urpaǵymyz. Sanamyzda keı dúnıeler tereń saqtalyp qalǵan. Mysaly, nan­nyń qıqymyn jerge tastamaý, asty ysyrap qylmaý.

Bul – ashtyqtan aman qalǵan halyqtyń psıhologııasy. «Bireýdiń kózin qyzyqtyrma», «tamaǵyńdy kórsetpe» degen sózderdiń túbinde de joqshylyq kórgen býynnyń jan jarasy jatyr. О́ıtkeni olar bir úzim nanǵa zar bolǵan ýaqytty bastan ótkerdi. Bizdiń ata-anamyz da sol tárbıemen ósti. Sondyqtan olar – bar nárseni jarııa qylmaýǵa, qýanyshty da sabyrmen qabyldaýǵa úırengen býyn.

Máselen, osydan 5–10 jyl bu­ryn shetelge shyǵý degen úlken ýaqıǵa edi. Bireý Taılandqa baryp kelse, aýyl turmaq aýdan bolyp aıtyp júretin jańalyq boldy. Al qazir zaman ózgerdi. Halyqtyń jaǵdaıy birtindep jaqsaryp keledi. Sonyń áserinen adamdar endi ómir sapasy men ishki qundylyqtarǵa kóbirek mán bere bastady. Jan dúnıesine úńilip, kim ekenin, ne qalaıtynyn túsiný­ge umtyldy. Qoǵamda jıi aıtylatyn «óz-ózińdi tabý», «emosııalyq kúı», «jeke shekara» uǵymdarynyń aldyńǵy qatarǵa shyǵýy da sodan.

Dál osy tusta býyndar qaqty­ǵy­sy paıda boldy. О́ıtkeni eski býynnyń sanasynda áli de saq­tyq basym. Olar «kórsetpe», «maqtanba», «bireýdiń kóńiline tımesin» dep oılaıdy. Biz «tátti jep otyrsań bólis nemese kórset­pe, basqa balanyń kóńiline tıedi», «Balańdy ekranǵa shyǵarma, onyń ar jaǵynda sony ańsap otyrǵan qanshama ana bar» degen sekildi sózderdi estýmen óstik. Al qazir kópshiligi «Bul – meniń ómirim, mende bar nárseni nege kórsetpeýim kerek?» deıdi. Olar ony erkindik retinde qabyldaıdy.

Menińshe, olar burynǵy býyn­nyń saqtyǵy men ishki shek­teýle­rin túsine bermeıdi. О́ıtkeni ózde­ri asharshylyq pen joqshylyq­tyń salmaǵyn sezingen urpaqtyń tárbıesin kórip óspegen. Shyn máninde, bul jerde maqsat – anaý durys, mynaý burys dep kórsetý emes, tek ár býynnyń qalyptasqan ortasy bólek ekenin eske salý. Sol sebepti olardyń ómirge kózqarasy da basqa.

Bes qazaqtyń amanaty

Baqytjan BUQARBAI,baspager:

О́tken ǵasyrdaǵy asharshylyq ulttyń súıegine túsken tańba. Sol náýbet bolmaǵanda, búginde qazaq­tyń sany 60 mıllıonǵa jýyq­tar edi... Muny kezinde belgili demograf Maqash Tátimov aıtqan. De­mek qazir on eki mıllıon qazaq­tyń árqaısysy bes qazaqtyń armanyn arqalap júr. Iаǵnı qazirgi árbir tiri qazaq – tek óziniń ǵana emes, sol zamanda ómiri qıylǵan talaı jannyń amanaty. Tereńi­nen qarasań, bul sózdiń salma­ǵy zor. О́ıtkeni biz – taǵdyrdyń súz­gisinen ótken halyqpyz. Búgingi bar bolmysymyzdyń artynda orny tolmas qasiret, únsiz ketken mıl­lıondardyń kóz jasy tur. Bul oıǵa jetelegen – akademık Orazaq Smaǵulov.

Bizge endi bes adamnyń ómirin súrý mindet emes, biraq bes adam­nyń úmitin aqtaıtyndaı ǵumyr ke­shý jaýapkershiligi júktelgen­deı. Sondyqtan ár qazaq bes qazaq­taı baqytty bolýǵa, bes qazaqtaı izdenýge, bes qazaqtaı eńbek etý­ge, bes adamǵa laıyq jaýapkershi­lik alýǵa umtylýy kerek. Munyń astarynda dańǵazalyq emes, jańaǵy jaýapkershilikti sezinip, ótkenniń qasiretin tek joqtap qoımaı, ony qýatqa aınaldyra bilý degen támsil jatyr. Barynsha ulttyń erteńi úshin áreket etý.

P.S. Asharshylyq pen qýǵyn-súrgin – qazaqtyń tarıhyndaǵy ǵana emes, sanasyndaǵy eń aýyr jaralardyń biri. Onyń izi búgingi qoǵamnyń minezinen, qorqynyshynan, únsizdiginen, tipti ózara qarym-qatynasynan baıqalady. Biz ol qasiretti kórmedik. Biraq sol býynnyń joǵaltqan dúnıesiniń salmaǵyn arqalap kele jatqan urpaqpyz.

Daıyndaǵan – Zeıin ERǴALI,«Egemen Qazaqstan»